Кіріспе
Кирибатидегі орталық аралдар тобы,
Қытайдың Хайнан провинциясындағы жасанды аралдар тобы,
Феникс аралдары.
the artificial archipelago in Hainan, China
The Phoenix Islands,
Эндэрбери аралы
Эндербери - Кантонның оңтүстік-шығысында орналасқан төменгі, жазық, шағын коралл атолы. Оның лагунасы өте кішкентай, аралдың аумағының шамалы бөлігін құрайды. Аралдың негізгі өсімдіктерін шөптер, тоңқан бұталар, таңғы мақпал және ағаштардың шағын топтары құрайды, ал құстар, егеуқұйрықтар және қоңыздардың бір түрі белгілі жануарлар дүниесі болып табылады. 19 ғасырдың соңында гуано үшін қарқынды қазылған Эндербери, 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соңғы төрт тұрғыны эвакуацияланғаннан кейін адамның аз әсеріне тап болды.
Бірни аралы
Бірни аралы – шамамен бір шаршы километр ауданы бар, жазық, маржан арал. Оның ұзындығы мен ені сәйкесінше шамамен екі километрге, бір километрге жетеді. Аралда іші құрғап бара жатқан кішкентай лагуна бар. Теңіз құстарының ұя салатын орны болған Бірниде ағаштар жоқ, оның орнына жантайып өсетін бұталар мен шөптер өседі. Феникс аралдарының көпшілігінен өзгеше, Бірниде гуано өндірілмеген немесе адамдар тарапынан басқаша пайдаланылмаған көрінеді. 1975 жылы ол жабайы табиғат қорығы деп жарияланды.
Маккин аралы
МакКин аралы – Феникс аралдары тобының ең солтүстік-батыс аралы. Оның ауданы 410 км² құрайды, және ол тұщы су мен ағаштардан толыққанды құрылған жоқ, бірақ арасында гиперсолялық лагуна бар. Төменгі шөптер мен аралық шөптермен жабылған МакКин, 85 000-ға дейін жететін әлемдегі ең ірі фрегат құсы (Fregata ariel) ұялайтын орын болып табылады. 19 ғасырдың ортасында гуано өндіру үшін пайдаланылған, бірақ 1870 жылға қарай тасталып, одан кейін пайдаланылмады.
Рауаки аралы
Раваки немесе Феникс аралы шамамен бойынша өлшенетін және аумақты қамтиды. Оның лагунасы терең емес және тұзды, теңізбен байланысы жоқ. Дегенмен, онда бірнеше тұщы сулы көлдер бар – Феникс аралдарындағы жалғыз белгілі тұщы сулы батқылық жерлер. Ағаштары жоқ Раваки шөптер мен аралық өсімдіктермен жабылған және көшпенді теңіз құстары үшін тағы бір маңызды қону орны болып табылады. 1859 жылдан 1871 жылға дейін гуано өндірілген Раваки тасталып, содан кейін адамдар оны пайдаланбаған көрінеді.
Манра аралы
Манра, немесе Сидней аралы, шамамен өлшенген. Онда тереңдігі шамамен болатын үлкен, тұзды лагуна бар. Арал кокос пальмаларымен, бұталы ормандармен, шөптермен және Tournefortia, Pisonia, Morinda, Cordia, Guettarda және Scaevola сияқты түрлермен жабылған. Манрада тарихқа дейінгі мекендеудің нақты дәлелдері бар, олар аралдың солтүстік-шығысы мен солтүстік-батысындағы кем дегенде он екі платформа және қоршаулардың қалдықтары түрінде сақталған. Гонолулудағы Епископ мұражайының этнологі К. П. Эмори Манрада екі топ адам болғанын болжады, олардың бірі Шығыс Полинезиядан, екіншісі Микронезиядан көшіп келген. Сондай-ақ, осы ертедегі тұрғындар қазған құдықтар мен шұңқырлар да табылған. 1884 жылдан бастап Джон Т. Арундел & Co компаниясы гуано үшін кеңінен пайдаланған, ал 20-ғасырдың басында Манра копра плантациясына айналды. 1938 жылы Манра Британ империясының соңғы кеңеюін білдірген Феникс аралдарының қоныстану жоспарына енгізілген үш атолдың бірі ретінде таңдалды. Кейіннен Манрада құрғақшылық болды және жобаны ұйымдастырушы қайтыс болды. Осы оқиғаларға, Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарына және копра нарығының төмендеуіне байланысты арал 1963 жылы тасталып кетті.
Никумароро
Никумароро немесе Гарднер аралы шамамен ұзындығы және ені тең, ортасында үлкен лагунасы бар. Аралда өсімдіктер көп, оның ішінде бұталы орман, кокос пальмалары және шөптер өседі. Көптеген құстар осы аралға ұя салады, ол бір кезде Феникс аралдарының қоныстандыру жоспарын басқарған британдық отаршыл офицер Джеральд Галлахердің штабы болған. Галлахер атоллдың батыс жағында кең, кораллмен төселген көшелері, парад алаңы, кооперативтік дүкен, әкімшілік орталық және тұрғын үй, сондай-ақ радио станциясы бар ауыл салған. Галлахер 1941 жылы Никумаророда қайтыс болып, аралға жерленген (оның бос қабір ескерткіші әлі де көрініп тұр, бірақ оның сүйектері кейін Тараваға көшірілген). Қоныстандыру жобасындағы басқа атолдар сияқты, Никумароро 1963 жылы тұщы судың тапшылығы және аралда өндірілген копраға деген сұраныстың төмендеуіне байланысты тастап кетілген. Никумароро 1937 жылы әлемді айналып ұшуға жасаған тағдырлы саяхаты барысында Амелия Эрхарт пен Фред Нунанның ұшағын атоллдың кедергілі рифінің шетіне төмен суда қондырған болуы мүмкін деген теорияға байланысты ақпарат құралдарында жиі кездеседі. Халықаралық тарихи ұшақтарды қалпына келтіру тобы (TIGHAR) 1990 жылдары және 21 ғасырдың басында Никумаророға бірнеше экспедиция ұйымдастырды, олар бұл теорияны қолдайтын ықтимал дәлелдер тапты, бірақ нақты айғақ таба алмады. Аралға қатысты зерттеулер мен экспедициялар әлі де жалғасуда.
Орона аралы
Орона, немесе Хулл аралы, шамамен өлшенгенде, Кантон сияқты, кең лагунаны қоршалаған тар жер тілкесі болып табылады, оның тереңдігі аралығында. Манра сияқты, ол кокос пальмаларымен, бұталы ормандармен және шөптермен жабылған; сонымен қатар, ежелгі полинезиялықтардың мекендегендігінің іздері де бар. Аралдың шығыс ұшында ежелгі тас маре және баспаналардың, қабірлердің және басқа да платформалардың қираған қалдықтары орналасқан. Манрадан айырмашылығы, Орона гуано өндіру үшін пайдаланылмаған, бірақ кокос плантациясына айналдырылып, Британдық Феникс аралдарының қоныстану жобасының бір бөлігі болды. 1963 жылы құрғақшылық пен копра нарығының төмендеуіне байланысты тұрғындар эвакуацияланды.
Ерте тарих
Хауленд аралында тарихқа дейінгі қоныс болған деген дәлелдер бар, ол Раваки, Кантон, Манра және Оронаға дейін созылуы мүмкін – бәлкім, бірнеше жақын аралдарды пайдаланған біртұтас қауым түрінде. Манра және Оронада екі түрлі қоныс салушы топтың болғанын көрсететін археологиялық орындар табылды, бірі шығыс Полинезиядан, екіншісі Микронезиядан. Бұл ежелгі қоныстар шамамен б.з.д. 1000 жылы құрылған болуы мүмкін, сол кезде шығыс Меланезиялықтар теңіз арқылы солтүстікке қарай саяхаттаған. Кейінірек Полинезиялықтардың қоныстануы және Полинезиямен байланысы археологиялық қазбалар арқылы расталған. Олар Самоа, Маркиз аралдары және Кук аралдарынан шыққан базальт заттарды тапты, олар 12-14 ғасырларда Феникс және Лайн аралдарына жеткізілген.
Аралдарды екінші реттік ашу және картаға түсіру
1568 жылы испандық теңізші Альваро де Менданя де Нейраға Оңтүстік Тынық мұхитын зерттеуге бұйрық берілгенде, ол құрлық көрмей Лайн аралдары мен Феникс аралдары арасында жүзіп өтті, соңында «Исла-де-Иисус» (болжам бойынша, Эллис тобындағы аралдардың бірі) аралдарын тапты. 19 ғасырдың басында Еуропа мен Америкадан келген кит аулаушылардың келуімен Тынық мұхиты мен Микронезияда жаңа зерттеулер басталды. 1820 жылдары кит аулау кемелерінің көптеп келуі 1821 және 1825 жылдар аралығында аралдардың қайта ашылуына және картаға түсірілуіне әкелді. Бұл аралдар Тынық мұхитында толық зерттелген және картаға түсірілген соңғы аралдар болды, себебі олар көбінесе кішкентай, жазық және шалқарыңқы болған. Кирибатидің көп бөлігін қазіргі заманда 19 ғасырдың басында кит аулаушылар ашқаны белгілі болса да, қай аралды кім ашқанын нақты анықтау мүмкін емес, себебі хабарлар өзара қайшылыққа толы және карталар дәл емес. 1828 жылы Джеремая Н. Рейнольдстың Американдық Әскери-теңіз күштеріне ұсынған баяндамасында Тынық мұхитына зерттеу экспедициясын ұйымдастыру қажеттігі айтылды, өйткені «ағылшын карталары және басқа елдердің карталары әлі де жетілмеген. Олардың көп бөлігі кит аулаушылардың шалаңғы әңгімелерінен алынған, олар кейде немқұрайлы, ал кейде ұмытшақ болған, ал карта жасаушылар осы ақпаратты ашкөздікпен пайдаланып, жаңалықты бірінші болып жариялауға тырысқан». Бұл ұсыныс 1840 жылдары Чарльз Уилкс басшылық еткен АҚШ зерттеу экспедициясы, яғни «Павлин» және «Ұшқыш балық» кемелері арқылы іске асырылды. Экспедиция Уильям Хадсонның басшылығымен аралдарды зерттеді.
Маккин аралы
Маккин аралы Феникс аралдарының ең алғаш хабарланған және аталған аралы болды. Оны 1794 жылдың 28 мамырында британдық капитан Генри Барбер «Артур» кемесімен ашқан. Барбер оны 3°40'S, 176°51'W координаталарында белгілеп, Драммонд аралы деп атады. Кейін ол Артур аралы деп аталды және сол кездегі карталарда осылай көрсетілді, ал орналасқан жері 3°30'S, 176°0'W деп тіркелді. Дегенмен, Кофин өзінің жаңалықтарын Ароузмит және басқа географтарға баяндағанда Эндербери аралын есімдерінің ішінде атаған жоқ.
Бірни аралы мен Манра (Сидней аралы)
Бірни және Сидней аралдары 1823 жылы "Капитан Эммет" ашқан деген хабар бар. Бұл британдық кит аулаушы кемесі "Сидней Пакет" (немесе "Сидней") капитаны Эммет (немесе "Эммерт" немесе "Эммент") болуы мүмкін, ол аралдарға кемесінің және оның иесі, лондондық "Александр Бирни & Co" фирмасының атын берген болуы ықтимал. Басқа нұсқа бойынша, бұл Сиднейден келген капитан Уильям Эммет болуы мүмкін, ол бұл аймақта үнемі теңіз жүзіп, 1820 жылы кит аулаушы Джеймс Бирниден (Бирни кеме иелері отбасынан) "Королева Шарлотта" бригін сатып алғаны мәлім.
Кантон аралы немесе Кантон немесе Абаринга
1825 жылы хабарланған және картаға түсірілген екі аралдың координаттары Кантон аралына ұқсас болғандықтан, олар сол құжаттарда "Мэри аралы" және "Мэри Балкоттс аралы" деп аталды. Аралға 1872 жылы "Нарагансетт" кемесінің командирі Ричард У. Мид "Кантон" деген ат берді, оны 1854 жылы сол жерде сүңгіп кеткен "Кантон" кит аулау кемесінің құрметіне атады. 1825 жылы капитан Джошуа Гарднер, "Ганг" кит аулау кемесінде болып, 4°20' оңтүстік ендігі, 174°22' батыс бойламындағы аралды тауып, оны "Гарднер аралы" деп атады. Оның бұл жаңалығы 1827 жылдың желтоқсан айында "Нантакет Энквайрер" газетінде жарияланды. Дегенмен, Джошуа Коффин (сонымен қатар "Ганг" кемесінде болған) кейде осы аралды ашқан адам ретінде есептеледі және оны кемесінің иесі Гидеон Гарднердің құрметіне атаған дегенді айтады. 1838–1842 жылдардағы АҚШ зерттеу экспедициясы барысында Чарльз Уилкс бұрын хабарланған координаттарға сүйене отырып "Гарднер аралын" анықтады және оның бар екенін растады.
Раваки (Феникс аралы)
Француз Луи Тромелин «Байонез» корветімен Феникс аралына (және жоғарыда талқыланған Сидней аралына) кездесті, бұл шамамен 1828 жылы болған. Тромелин аралды 3°42' оңтүстік ендігі, 189°17' шығыс бойламында орналастырды және бұл аралдың бұрын Нори картасында белгіленген деген пікірін білдірді. 1815 жылы Тынық мұхитында кит аулаған, Дэниел Беннеттке (W. Bennett & Co.) тиесілі болған лондондық «Феникс» кит аулау кемесі;
Орона (Хал аралы)
Халл аралының ашылуы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ оның бар екендігі 1841 жылы Америка Құрама Штаттарының зерттеу экспедициясымен расталды, ол аралда адамдар тұрғанын анықтады, және оны Чарльз Уилкс коммодор Исаак Халлдың құрметіне атады.
Винслоу рифі
1851 жылы кит аулаушы кеме "Феникс" бұл рифті ашты. Сол кезде кеменің капитаны Перри Уинслоу болған. Кейбір адамдар бұл кеменің Феникс аралдары тобына ат берген болуы мүмкін деп есептейді, бірақ сол дәуірде "Феникс" деп аталған басқа да көптеген кит аулау кемелері болған. Сонымен қатар, аралдар тобындағы бір арал бұрыннан-ақ "Феникс аралы" деп аталып келген.
Каронделет рифі
1828 жылғы Рейнольдтың баяндамасында Каронделет рифінің координаттарына ұқсас координаттардағы белгісіз риф кездеседі. (Келісім 1979 жылға дейін күшінде болды, содан кейін Кирибати тәуелсіздігімен күшін жойды.) Осы кезеңде АҚШ пен Ұлыбританияның бірлескен басқаруында Кантон кеңінен дамыды, бастапқыда дирижабльдерге қону алаңы ретінде, содан кейін Тынық мұхиты арқылы жүретін азаматтық және әскери ұшақтар үшін жанармай құю бекеті ретінде пайдаланылды. Ол 1958 жылға дейін қолданыста болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше рет оққа ұшырағанымен, Кантон да, Феникс аралдарының ешқайсысы да жапондық әскерлермен басылып алынбады. 1938 және 1940 жылдар аралығында Гилберт аралдарындағы халық тығыздығын азайту мақсатында бұрын адам тұрмаған Орона (Халл), Манра (Сидней) және Никумароро (Гарднер) аралдары Феникс аралдарының қоныстану жобасы аясында жайылды. Бірақ 1963 жылы осы үш аралдағы қоныстар тиімсіз деп танылды және барлық тұрғындар Соломон аралдарына көшірілді. 1960 және 1970 жылдардың басында АҚШ Кантонды зымыранды бақылау станциясы ретінде пайдаланды. 1976 жылы арал толығымен тасталып кетті, бірақ кейіннен Кирибати қауымының мүшелері қайта қоныстанды, олар бүгінге дейін сол жерде тұрып келеді. 2008 жылы Кирибати үкіметі аралдарды «Феникс аралдарының қорғалатын аймағы» деп жариялады, ол сол кезде әлемдегі ең ірі теңіз қорғалатын аймағы еді. Кирибати, Жаңа Англия аквариумы және Conservation International ұйымдарының бірлескен жұмысы ғылыми экспедицияларға Феникс аралдарын зерттеуге және мұхиттың флорасы мен фаунасын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл аймақ ерекше ғылыми қызығушылық тудырады, себебі ол адамның әрекетінен салыстырмалы түрде аз әсер көрген. Феникс аралдарын TIGHAR зерттеу тобы зерттеп, олардың 1937 жылы Хоуленд аралының жанындағы Тынық мұхитының орталық бөлігінде жоғалып кеткен Амелия Эрхарт пен Фред Нунанның қону орны болу мүмкіндігін анықтауға тырысты. 2010 жылдың мамыр айында британдық теңізші Алекс Бондтың Корнуолл графтығының Пенрин қаласынан «мұңайып, ашқан» Кантон аралдарының тұрғындарын құтқарып қалғаны туралы хабар тарады. Ол Кантон аралының жанындағы лагунаға кірді (Феникс аралдары тізбегіндегі жалғыз тұруға жарамды арал, Австралияның солтүстік-шығысына қарай орналасқан), сонда оның 24 тұрғынының жағдайы нашар екенін анықтады. Төрт ай бұрын оларға тамақ жеткізіп беруге тиіс кеме келмеген, ал 10 бала мен 14 ересек адам балық пен кокос жаңғағымен күн көріп отырған. Ол кезде Бонд Ұлыбританиядағы апаттан зардап шеккендерге көмек көрсететін ShelterBox қайырымдылық қорында жұмыс істеген. Ол спутниктік телефон арқылы Англияның Фалмут қаласындағы жағалау күзетімен байланысқа шықты, олар өз кезегінде Гонолулу, Гавайиден арал тұрғындарына көмек жіберу үшін АҚШ жағалау күзетін ұйымдастырды.