Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адамды арсыздыққа салу немесе беделсіз ету – жазалаудың ерекше белгісі болып табылатын түрі.
Form of punishment whose main feature is dishonoring or disgracing a person
Қоғамдық қаралау немесе қорлау – адамды, әдетте қылмыскерді немесе тұтқынды, әсіресе көпшілік орында арсыздыққа салу немесе беделсіз ету арқылы жазалайтын жазалау түрі. Бұл бұрынғы ғасырларда сот санкциясымен қолданылатын жазалау түрі ретінде жиі пайдаланылды және қазіргі заманда да түрлі жолдармен қолданылуда. Америка Құрама Штаттарында еуропалық отарлаудың басталуынан 19 ғасырға дейін бұл кең таралған жаза болды. 20 ғасырда бұл жаза қолданылуы азайды, бірақ 1990 жылдардан бастап қайта жанданды. Әлеуметтік желілердің пайда болуымен қоғамдық қаралау цифрлық кеңістікке көшті, соның салдарынан адамдар күнделікті түрде, кейде олардың тіпті білмеуінше, қараланып, беделсіз етілуде.
Public humiliation or public shaming is a form of punishment whose main feature is dishonoring or disgracing a person, usually an offender or a prisoner, especially in a public place. It was regularly used as a form of judicially sanctioned punishment in previous centuries, and is still practiced by different means in the modern era. In the United States, it was a common punishment from the beginning of European colonization through the 19th century. It fell out of common use in the 20th century, though it has seen a revival starting in the 1990s. With the rise of the social media, public shaming moved to the digital sphere, exposing and humiliating people daily, sometimes without their knowledge.
Ұятқа қалдыратын көрініс
Қоғамдық қорлау түрлі формада кездеседі. Жалпы, осы жазаның түрлерінің біріне сотталған қылмыскер өзін орталық, қоғамдық немесе ашық жерге (шектеулі) орналастырылуы мүмкін, сонда оның азаматтар үкімді оңай көрсін, ал кейбір жағдайларда "халық әділеті" түрінде қатыса алсын. Дене жазасының ауыр түрлері сияқты, оның білім беру және басқа да жеке жазаларда (бірақ белгілі бір көрермендермен), мектепте немесе отбасылық тәртіп контекстінде және өткел қадамы ретінде ұқсастықтары бар. Физикалық формаларына "есек құлақтары" сияқты белгіні киюге мәжбүрлеу (қағаздан жасалған, адамның ақымақтығын немесе осылай әрекет еткенін көрсететін белгі ретінде), ақымақ бас киім кию, бұрышта тұрып, тізе бүгіп немесе иіліп тұру, немесе тақтаға бірнеше рет жазу ("Мысалы, мен қаңқу таратпаймын") жатады. Мұнда әртүрлі деңгейдегі физикалық дискомфорт қосылуы мүмкін, мысалы, ауыр заттарды ұстау немесе тегіс емес бетке тізе бүгу. Дене жазасы және қатал дағдылар сияқты, олар көптеген қазіргі заманғы қоғамдарда даулы болып, көптеген жағдайларда заңдық шектеулерге және/немесе (кейде ерікті) жоюға әкеп соқты. Бас шашу заңмен белгіленген қорлау жазасы болуы мүмкін, бірақ сонымен қатар "халық әділеті" ретінде жасалатын нәрсе – мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мыңдаған еуропалық әйелдердің басын көпшілік алдында қырқып тастау, соғыс кезінде оккупациялық нацистермен байланысқа түскендері үшін жаза ретінде. Одақтас әскерлер оккупацияланған аумақтарды нацистік әскерлерден босатқаннан кейін, (шын немесе күдікті) әріптестерге қоғамдық шашу қолданылды. Ұсталғандарды немесе тұтқындарды шектеу құралдарымен (мысалы, қолшабыстармен немесе кісендермен) киюге мәжбүрлеу де қоғамдық қорлауды күшейтуі мүмкін. Жапония, Франция және Оңтүстік Корея сияқты елдерде ұсталған адамдардың қолшабыстары бұқаралық ақпарат құралдарында бұлыңғыр көрсетіледі және мүмкіндігінше жасырылады, айыпталушыда "жеке ұят" сезімін болдырмау және сотқа дейін күдіксіздік презумпциясын сақтау үшін. Адамдарды жалаңаяқ жүруге мәжбүрлеу өткен және қазіргі мәдениеттерде қорлаудың одан да нәзік түрі ретінде қолданылған. Жалаңаяқ аяқтарды көрсету ежелгі және қазіргі тарих бойы түрме және құлдықтың белгісі болды. Тіпті бүгінде де көптеген елдерде тұтқындар жалаңаяқ жүруге міндетті, сотта да, жұрт алдында да олар жалаңаяқ болып көрінеді.
Public humiliation exists in many forms. In general, a criminal sentenced to one of many forms of this punishment could expect themselves be placed (restrained) in a central, public, or open location so that their fellow citizens could easily witness the sentence and, in some cases, participate as a form of "mob justice". Just like painful forms of corporal punishment, it has parallels in educational and other rather private punishments (but with some audience), in school or domestic disciplinary context, and as a rite of passage. Physical forms include being forced to wear some sign such as "donkey ears" (simulated in paper, as a sign one is—or at least behaved—proverbially stupid), wearing a dunce cap, having to stand, kneel or bend over in a corner, or repeatedly write something on a blackboard ("I will not spread rumors", for example). Here different levels of physical discomfort can be added, such as having to hold heavy objects, or kneeling on an uneven surface. Like physical punishment and harsh hazing, these have become controversial in most modern societies, in many cases leading to legal restrictions and/or (sometimes voluntary) abolishment. Head shaving can be a humiliating punishment prescribed in law, but also something done as "mob justice"—a stark example of which was the thousands of European women who had their heads shaved in front of cheering crowds in the wake of World War II, as punishment for associating with occupying Nazis during the war. Public shaving was applied to (true or alleged) collaborators after the Allied liberated occupied territories from the Nazi troops. Forcing arrestees or prisoners to wear restraints (such as handcuffs or shackles) may also increase public humiliation. In countries such as Japan, France, and South Korea, handcuffs on arrested persons are blurred in media broadcasts and hidden wherever possible to prevent feelings of "personal shame" in the accused and to make the public more likely to maintain a presumption of innocence before trial. Forcing people to go barefoot has been used as a more subtle form of humiliation in past and present cultures. The exposure of bare feet has served as an indicator for imprisonment and slavery throughout ancient and modern history. Even today prisoners officially have to go barefoot in many countries of the world and are also presented in court and in public unshod.
Дене жазасы
Нақты түрде қанауға бағытталған әдістерден бөлек, бірнеше әдіс қасірет пен қанауды немесе тіпті өлім мен қанауды біріктіреді. Кейбір жағдайларда, қасірет – немесе кем дегенде дискомфорт – қанауға қарағанда аз маңызды немесе екіншілік рөлде болады.
Apart from specific methods essentially aiming at humiliation, several methods combine pain and humiliation or even death and humiliation. In some cases, the pain—or at least discomfort—is insignificant or rather secondary to the humiliation.
Қоғамдық жазалау
Ең қарапайым әдіс – көпшілік алдында ауыр дене жазасын қолдану. Басты мақсат – болашақ қылмыскерлерді үркіту, сондықтан көпшілік қылмыскердің қорқынышы мен азабына куә болады. Бұл қала алаңында немесе мектеп сияқты басқа қоғамдық жиналатын жерде немесе көшелермен шеру түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл 19 ғасырға дейін Еуропаның түрлі мемлекеттерінде Staupenschlag (күргізу немесе қайыңмен қамшылау, көбінесе жалаңаш ішекке) жазасының бір бөлігі ретінде жиі кездесетін. Теңіздегі баламасы – кемеден кемеге ауыстырылып, жалпы саны көп қамшының кезеңдік түрде орындалуы үшін салмен флот айналасында қамшылау. Кейбір елдерде бүгінгі күнге дейін аяқпен қамшылау жазасы көпшілік алдында орындалады.
The simplest is to administer painful corporal punishment in public the major aim may be deterrence of potential offenders so the public will witness the perpetrator's fear and agony. This can either take place in a town square or other public gathering location such as a school, or take the form of a procession through the streets. This was not uncommon in the sentences to Staupenschlag (flagellation by whipping or birching, generally on the bare buttocks) in various European states, till the 19th century. A naval equivalent was Flogging round the fleet on a raft taken from ship to ship for consecutive installments of a great total of lashes. In some countries, the punishment of foot whipping is executed in public to this day.
Азаптау белгілері
Адамды кемсіту ұзаққа созылуы мүмкін, қасақана немесе қасақана емес, көзге көрінетін іздер қалдыру арқылы, мысалы, тырнақ іздері. Бұл жазаның басты мақсаты болуы мүмкін, мысалы, адамды өртеу сияқты жарақаттау арқылы. Тарих бойына қоғамдық қорлау үшін қолданылған физикалық азаптаудың немесе өзгертудің басқа мысалдары: құлақты кесу (көне Ассирия заңдарынан және Хаммурапи кодексінен басталып, АҚШ-тың кейбір аймақтарында 1800 жылдарға дейін жалғасқан) және шайырлап, қауырсынмен жабу.
The humiliation can be extended; intentionally or not; by leaving visible marks, such as scars. This can even be the main intention of the punishment, as in the case of scarifications, such as human branding. Other examples of physical torture or modification used as public humiliation throughout history include ear cropping (starting in ancient Assyrian law and the Babylonian Code of Hammurabi and extending into the 1800s in parts of the US) and tarring and feathering.
Психологиялық әсерлері
Жауапты жазаның орынды немесе орынсыз екеніне қарамастан, қоғамдық жалажаулау теріс психологиялық салдарларға және қасіретті нәтижелерге әкелуі мүмкін. Ол депрессияға, өзіне-өлісім ойларына және басқа да ауыр психикалық мәселелерге ұшыратуы мүмкін. Жалажаулауға ұшыраған адамдарда әртүрлі белгілер дамуы мүмкін, оның ішінде әлеусіздік, паранойя, үрей, ПТСР (посттравматикалық стресс синдромы) немесе басқа да аурулар. Қуғынға ұшыраған адамда ашу-ыза тууы мүмкін, ол өз кегін алу немесе жанын шығару үшін кінәсіз адамдарға шабуылдайды.
Public shaming can result in negative psychological effects and devastating consequences, regardless of the punishment being justifiable or not. It could cause depression, suicidal thoughts and other severe mental problems. The humiliated individuals may develop a variety of symptoms including apathy, paranoia, anxiety, PTSD, or others. The rage and fury may arise in the persecuted individual, themselves lashing out against innocent victims, as they seek revenge or as a means of release.
Тарихи мысалдар
Римдіктер өлім жазасын орындағанда, оны қоғамдық қорлаумен бірге қосатын, яғни айқышқа шегелеп өлтіретін. Иосиф Флавий римдік сарбаздардың адамдарды жалаңаш күйінде айқышқа шегелетінін, сондай-ақ оларды одан да қорлау үшін түрлі қиын жағдайларға түсіретінін айтады. Айқышқа шегеленген денелер апталар бойы айқышта қалдырылып, қарғалар олардың денесін жейтін; мұны өлімнен кейінгі қоғамдық қорлау деп қарастыруға болады. Сондай-ақ, гиббетинг туралы да қараңыз. Қоғамдық қорлау жазасы түрлі формада болды: қылмыскерді жасаған қылмысын айтуға мәжбүрлеуден бастап, талантсыз музыканттарға арналған «ұят флейтасына» дейін, көзге түсетін киім немесе әшекейлер киюге дейін (мысалы, шіркеуге кешіккендерге арналған үлкен розарий (schandstenen, «ұят тастары»). Қылмыскерді белгілі бір орында, мысалы, мойынтұрық немесе қоғамдық ұстағыштарда ұстап тұруға да жазалау мүмкін еді. Төменгі елдерде неке бұзушылар үшін schandstoel («ұят креслосы»), kaak немесе schandpaal («ұят бағаны», қарапайым түрдегі айыптау тұғыры), draaikooi қолданылатын. Ал schopstoel – адамды саз бен лайға түсіруге арналған платформа болды. Ең ауыр жағдайларда, көпшіліктен сөзді және физикалық қорлауға ұшырау қаупі бар еді, әсіресе қолдары байланғанда, өзін қорғау мүмкіндігі болмайтын. Кейбір жазалар қосымша қорлауды, мысалы, шашын қырқуды көздесе, ал кейбіреулері оны дене жазаларымен біріктіретін, оны төменде қараңыз. Американың колониялық дәуірінде Еуропадан әкелінген ұстағыштар мен айыптау тұғырлары қоғамдық қорлаудың кең таралған түрі болды. Көбінесе әрбір ірі қалада, қала алаңында осындай құралдар болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Жапонияда неке бұзушылар ұятқа қалу үшін жұрт алдында әшкереленетін. Либериядағы жас сарбаздар әйелдерді қорлау үшін олардың киімдерін шешіп тастаған; бұл «басқа біреуді жалаңаш ету» деп сипатталды. Сиамда неке бұзған әйелдің құлағына гибискус гүлін тағып, шеруге шығаратын. Ұрылардың бетіне татуировкалар салынды. Басқа қылмыскерлердің маңдайларына тоқылған қамыс немесе мойнына ілінген бамбуктан жасалған құрылғы орнатылды. Брахмандар үлкен моншақтардан жасалған орамалды киюге мәжбүр болды. Ежелгі Италияда мойынтұрық астына жіберу тәжірибесі болды. Кейбіреулер АҚШ-тағы жыныстық қылмыскерлердің тізілімдерін сот жазасы ретінде қоғамдық қорлаудың бір түрі деп санайды. Сотталған жыныстық қылмыскер туралы ақпарат барлық 50 штаттың мемлекеттік веб-сайтында жарияланады. 2018 жылы Колорадо округінің АҚШ округтік соты Колорадоның жыныстық қылмыскерлер схемасын қатыгез және ерекше жазалау деп танып, конституцияға қайшы деп жариялады. 2020 жылы АҚШ-тың 10-шы апелляциялық соты бұл шешімді жоққа шығарды.
Crucifixion was used by the Romans to add public humiliation to a death penalty. Josephus describes how the Roman soldiers would crucify people naked, and using different tortuous positions as a way to further humiliate them. Crucified bodies were left to decay on the cross for weeks, and crows would come to feed on the corpses; this can be seen as post mortem public humiliation. See also gibbeting. The punishment of public humiliation has taken many forms, ranging from an offender being forced to relate his crime, to a 'shame flute' (for untalented musicians), to the wearing of conspicuous clothing or jewelry (such as an oversized rosary (schandstenen, "stones of shame") for someone late to church). The offender could alternatively be sentenced to remain exposed in a specific exposed place, in a restraining device such as a yoke or public stocks. In the Low Countries, the schandstoel ("Chair of shame"), the kaak or schandpaal ("pole of shame", a simple type of pillory), the draaikooi were customary for adulteresses, and the schopstoel, a scaffolding from which one is kicked off to land in mud and dirt. In the more extreme cases, being subjected to verbal and physical abuse from the crowd could have serious consequences, especially when the hands were bound, preventing self protection. Some sentences actually prescribed additional humiliation, such as shaving, or would combine it with painful corporal punishments, see below. In colonial America, common forms of public humiliation were the stocks and pillory, imported from Europe. Nearly every sizable town had such instruments of public humiliation, usually at the town square. In pre World War II Japan, adulterers were publicly exposed purely to shame them. In Liberia, boy soldiers stripped civilian women to humiliate them; this was described with the verb phrase "to naked someone else." In Siam, an adulteress was paraded with a hibiscus behind the ear. Thieves were tattooed on their faces. Other criminals were paraded with a device made of woven cane on the forehead, or lengths of bamboo hung around the neck. Errant Brahmans had to wear a string of oversize beads. Send under the yoke was used in ancient Italy. Some have considered sex offender registries in the United States to be a form of public humiliation as judicial punishment. A convicted sex offender's placement on the sex offender registry is public via a state run website in all 50 states. In 2018, a judge in the United States District Court for the District of Colorado declared Colorado's sex offender scheme as unconstitutional, citing cruel and unusual punishment. In 2020, the United States Court of Appeals for the Tenth Circuit overturned that decision.