Азаптау тәсілі: Қысып өлімге жеткізу

Кіріспе

Атқару техникасы

Қиып өлтіру немесе басу арқылы өлім жазасы – тарихында қолданылған әдістері әр түрлі болған, көбінесе адамды өлтіру мақсатымен үстіне ауыр салмақтар қою арқылы жасалатын өлім жазасы түрі.

Филдің қысуы

Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда 4000 жылдан астам уақыт бойы кең таралған өлім жазасы – пілдермен қағып өлтіру болған. Сасанилер, римдіктер және карфагендіктер де осы әдісті кейде қолданған.

Ежелгі Рим

Ежелгі Римнің ерте тарихында Тарпея – Рим қаласын сабиндерге зергерлік бұйымдар күте отырып сатқан римдік бойжеткен. Бірақ оны өлтіріп, денесін Тарпея тасынан құлатты, содан бері ол тас оның атымен аталады.

Колумбқа дейінгі Америкада ұсақтау

Азу Колумбияға дейінгі Америкада, әсіресе Ацтек империясында да кездескен.

Моңғол билігі кезінде талқандау

Діни сенімдерге байланысты, кейде тұтқындарды қан төкпестен өлтіру жақсырақ деп есептелген. Мұндай оқиғалардың жолдары әртүрлі болуы мүмкін.

Жалпы құқық бойынша ұсақтау

Peine forte et dure (Law French for "forceful and hard punishment") – бұрынғы ортақ құқық жүйесінде қолданылған азаптау әдісі, онда өтініш беруден бас тартқан ("үнсіз тұрған") айыпталушыға өтініш қабылданғанға дейін оның кеудесіне ауырлатып тастар салынатын, немесе кеудесіндегі тастардың салмағы тым ауыр болғандықтан, өлім жазасына кесілген адам тыныс ала алмай, қайтыс болатын. Ортақ құқық соттары бастапқыда өздерінің құзыретіне өте шектеулі көзқарас танытты. Сотқа жатпайтындықтарын, сотқа өтініш білдіріп, шешім сұрағанға дейін өздерін санамады. Тек өз еркімен сотталғандарды жазалайтын қылмыстық сот жүйесі іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, оларды мәжбүрлеу үшін осы әдіс таңдалды. Көптеген айыпталушылар, өлім жазасын көріп тұрғандарына қарамастан, өтініш беруден бас тартты, себебі осылайша олардың мүлкі тәркіленбейтін, ал мұрагерлері оның мүлкін мұраға ала беретін еді; ал егер айыпталушы кінәсін мойындап жазасын өтесе, олардың мұрагерлері ештеңеге ие болмайтын, мүлкі Корольге тиесілі болатын. 1772 жылы Ұлыбританияда peine forte et dure жазасы тоқтатылды, ал осы әдіс соңғы рет 1741 жылы қолданылған. 1772 жылы өтініш беруден бас тарту кінәлі деп мойындаумен теңестірілді. 1827 жылы бұл ереже өзгертіліп, кінәсіз деп танылды. Бүгінде барлық ортақ құқық жүйелерінде үнсіздік сотта кінәсіздік білдірумен бірдей қарастырылады. Осы күрделі рәсімді 15 ғасырдағы куәгер былай сипаттаған: "Ол арқасына жатып, басы мен аяқтарын жабады, бір қолын үйдің бір бұрышына арқанмен, екінші қолын екінші бұрышына тартады, сондай-ақ аяқтарымен де осылай істейді; ал оның денесіне, оның көтере алатынына дейін немесе одан да көп, темір мен тас қойылады". "Өлімге қысым жасау" бірнеше күнге созылуы мүмкін, және жүктің үнемі артуы міндетті емес. 1668 жылдан бері Лондонда тілдерді оқытқан француз Гай Миге ағылшын практикасы туралы былай дейді: "Сотта үнсіз тұрып, кінәлі немесе кінәсіз деп жауап беруден бас тартқандарға өлім жазасы – өлімге қысым жасау". Мұндай жағдайда айыпталушы түрмедегі қараңғы бөлмеге жалаңаш күйі жатқызылады, тек жыныс мүшелері жабылады, арқасы жерге тиеді, қол-аяқтары арқанмен керіліп, бөлменің төрт бұрышына бекітіледі. Содан кейін оның үстіне темір мен тастың ауыр салмағы қойылады. Оның тағамы, қайтыс болғанға дейін, үш уыс арпа наны және сусыз келесі күні; егер ол одан әрі тірі қалса, ол күніне тек үш рет іше алатын лас судан басқа ештеңе ішпейді: осы қорқынышты өлімнен кейбір бейкүнә адамдар өздерінің мүлкін балаларына сақтап қалу үшін қашып құтылуды таңдайды. Бірақ, мемлекетке қарсы қылмыс жасаған жағдайда, қылмыскердің мүлкі, өлімге қысым жасалған жағдайда да, барлық өлім жазасын көретін қылмыстар сияқты, егемендікке тиесілі болады. Ұлыбританиядағы ең танымал жағдай – Рим католиктерінің шейіті Маргарет Клитероу, ол өзінің балалары куәлік беруге міндетті болатын соттан құтылу үшін 1586 жылдың 25 наурызында үйінде католик діни қызметкерлерін баспанаға алғаны үшін айыпталудан бас тартқаннан кейін өлімге қысым жасалды. Ол кем дегенде бірнеше салмақтың астында он бес минут ішінде қайтыс болды. Уильям Спигот (1721) және Эдвард Бернворт сияқты бірнеше қатыгез қылмыскерлер айыптамаға жауап беруден бас тартқандықтан жарты сағат бойы тұтқын ретінде ұсталды. Басқалары, мысалы, майор Странгуэйс (1658) және Джон Уикс (1731), тіпті , және олардың аяғына салмақ қойылғанда, жанында отырғандардың ырысымымен олардың үстіне отырып, қайтыс болды. Америка тарихында peine forte et dure арқылы өлімге кесілген жалғыз адам – 1692 жылдың 19 қыркүйегінде Салемдегі сиқыршылар соты кезінде сот ісінде өтініш беруден бас тартқаннан кейін өлімге қысым жасалған Джайлс Кори. Аңыз бойынша, оны ұрып-соғу кезінде соңғы сөзі "Көбірек салмақ" болды, ал салмақ қойылғанда ол өліп қалды деп есептелді. Орта ғасырлардағы Еуропада дене мүшелерін бұрандалы темірден жасалған "сүйек сығу құралдарымен" баяу күйрету азаптаудың кең таралған әдісі болды, ал бас, тізе, қолды және ең жиі бас бармағын немесе жалаңаш аяқты аяусыз күйрету үшін түрлі қатыгез құралдар қолданылды. Мұндай құралдар ұсақ жіппен жабылған, әр түрлі тікенекті ішкі беттері бар немесе азаптау аяғына қолданылғанға дейін қызып қызған.

Peine forte et dure (Law French for "forceful and hard punishment") was a method of torture formerly used in the common law legal system, in which a defendant who refused to plead ("stood mute") would be subjected to having heavier and heavier stones placed upon his or her chest until a plea was entered, or as the weight of the stones on the chest became too great for the condemned to breathe, fatal suffocation would occur. The common law courts originally took a very limited view of their own jurisdiction. They considered themselves to lack jurisdiction over a defendant until he had voluntarily submitted to it by entering a plea seeking judgment from the court. Since a criminal justice system that tried and punished only those who volunteered for trial and punishment was practically unworkable, this was the means chosen to coerce them. Many defendants charged with capital offences nonetheless refused to plead, since thereby they would escape forfeiture of property, and their heirs would still inherit their estate; but if the defendant pleaded guilty and was executed, their heirs would inherit nothing, their property escheating to the Crown. Peine forte et dure was abolished in Great Britain in 1772, and the last known use of the practice was in 1741. In 1772, refusing to plead was deemed to be equivalent to pleading guilty. This was changed in 1827 to being deemed a plea of not guilty. Today, in all common law jurisdictions, standing mute is treated by the courts as equivalent to a plea of not guilty. The elaborate procedure was recorded by a 15th century witness in an oft quoted description: "he will lie upon his back, with his head covered and his feet, and one arm will be drawn to one quarter of the house with a cord, and the other arm to another quarter, and in the same manner it will be done with his legs; and let there be laid upon his body iron and stone, as much as he can bear, or more "

"Pressing to death" might take several days, and not necessarily with a continued increase in the load. The Frenchman Guy Miege, who from 1668 taught languages in London says the following about the English practice:For such as stand Mute at their Trial, and refuse to answer Guilty, or Not Guilty, Pressing to Death is the proper Punishment. In such a Case the Prisoner is laid in a low dark Room in the Prison, all naked but his Privy Members, his Back upon the bare Ground his Arms and Legs stretched with Cords, and fasten'd to the several Quarters of the Room. This done, he has a great Weight of Iron and Stone laid upon him. His Diet, till he dies, is of three Morsels of Barley bread without Drink the next Day; and if he lives beyond it, he has nothing daily, but as much foul Water as he can drink three several Time, and that without any Bread: Which grievous Death some resolute Offenders have chosen, to save their Estates to their Children. But, in case of High Treason, the Criminal's Estate is forfeited to the Sovereign, as in all capital Crimes, notwithstanding his being pressed to Death. The most famous case in the United Kingdom was that of Roman Catholic martyr St Margaret Clitherow, who, in order to avoid a trial in which her own children would be obliged to give evidence, was pressed to death on March 25, 1586, after refusing to plead to the charge of having harboured Catholic priests in her house. She died within fifteen minutes under a weight of at least Several hardened criminals, including William Spigott (1721) and Edward Burnworth, lasted half an hour under before pleading to the indictment. Others, such as Major Strangways (1658) and John Weekes (1731), refused to plead, even under , and were killed when bystanders, out of mercy, sat on them. The only death by peine forte et dure in American history was that of Giles Corey, who was pressed to death on September 19, 1692, during the Salem witch trials, after he refused to enter a plea in the judicial proceeding. According to legend, his last words as he was being crushed were "More weight", and he was thought to be dead as the weight was applied. In medieval Europe, the slow crushing of body parts in screw operated "bone vises" of iron was a common method of torture, and a tremendous variety of cruel instruments were used to savagely crush the head, knee, hand, and, most commonly, either the thumb or the naked foot. Such instruments were finely threaded and variously provided with spiked inner surfaces or heated red hot before their application to the limb to be tortured.

Танымал мәдениетте

Peine forte et dure Артур Миллердің "The Crucible" (1953) саяси драмасында еске алынады, онда Джайлс Кори сиқыршылыққа қатысты айыптауға «иә немесе жоқ» деп жауап беруден бас тартқандықтан өлімге дейін қысымға ұшырайды. Осы пьесаның 1996 жылғы киноадаптациясының сценарийін де Артур Миллер жазған. Фильмде Кори ақпарат көзінің атын ашудан бас тартқаны үшін өлтіріледі. 1970 жылы теледидарға арналған американдық табиғаттан тыс қорқыныш фильмі "Краухейвен фермасы" (режиссері Уолтер Грауман, түсіргендері Хоуп Лэнг, Пол Берк және Джон Каррадин) онда Хоуп Лэнгтің кейіпкері Массачусетс штатындағы үйді мұраға алғаннан кейін, оны азаптау үшін қысым қолданылады. "The Dark Pictures Anthology: Little Hope" ойынындағы флэшбектердің бірінде Джозеф Ламберт peine forte et dure әдісімен қысымға ұшырайды, соның салдарынан ол кейін ойын барысында оның жаңа өміріндегі Джонды қуалап жүретін "жаратылыс" болады. 2017 жылы BBC One арнасында көрсетілген "Gunpowder" сериалында Маргарет Клитероудың прототипі болған Леди Дороти Дибдейлдің жұрт алдында қысыммен өлтірілуі егжей-тегжейлі көрсетілген.