Кіріспе

Виттенберг (немісше: Wittenberg, төменгі саксонша: Wittenbarg; «Ақ тау» деген мағына береді; ресми атауы Лютерштадт Виттенберг (Luther City Wittenberg)) – Германияның Саксония-Анхальт жеріндегі төртінші ірі қала. Виттенберг Эльба өзенінің жағасында, Лейпцигтің солтүстігінде және Берлиннің оңтүстік-батысында орналасқан. 2018 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 46 008 адамды құрайды. Виттенберг Мартин Лютермен және протестанттық реформациямен тығыз байланысты болғандықтан әйгілі, осы себепті «реформацияның ошағы» және «протестантизмнің ошағы» деп аталады, сонымен қатар Лютерштадт құрметті атағын алды. Виттенберг қаласының бірнеше ғимараты осы оқиғалармен байланысты, соның ішінде Лютердің монах ретінде тұрған, кейін әйелі Катарина фон Бора және отбасымен бірге иеленген Августин монастырының сақталған бөлігі – бұл Лютерге арналған әлемдегі ең маңызды мұражай саналады. Виттенберг сонымен қатар Саксонияның сайлаушысының резиденциясы болды, бұл мәртебе Саксония герцогтарына тиесілі болған, осы арқылы қаланы Киелі Рим империясының ең қуатты қалаларының біріне айналдырды. Бүгінде Виттенберг – өнеркәсіптік орталық және танымал туристік мақсатты жер, ең алдымен сақталған тарихи орталығымен және Мартин Лютер мен Филипп Меланхтонға арналған ескерткіштермен белгілі. 1996 жылы осы екі тұлғамен байланысты ғимараттар, Эслебендегі басқа да нысандармен бірге, діни маңыздылығы мен Еуропаның орта ғасырындағы ең ықпалды қозғалыстарының біріне куәлік еткендігі үшін ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Тарих

Тарихи құжаттарда алғаш рет 1180 жылы Фламандиялық отаршылдар құрған, Аскания әулеті билігінде болған шағын ауыл ретінде айтылған. 1260 жылы бұл ауыл Саксония-Виттенберг герцогтарының резиденциясына айналды, ал 1293 жылы еркін қала ретінде қала құқығын алды. Виттенберг өзінің орталық орналасқан жерінің арқасында келесі бірнеше ғасырлар бойы маңызды сауда орталығы болып дамыды. 1422 жылы Аскания әулетінің жергілікті тармағы тоқырағанда, Саксония-Виттенбергтің билігі Веттин әулетіне өтті. Қала 15 ғасырдың соңында маңызды аймақтық саяси және мәдени орталыққа айналды, өйткені Саксонияның сайлаушысы Фредерик III "Даналық" 1486-1525 жылдары Виттенбергте тұрақты түрде орналасты. Одан кейін қала шекарасының бірнеше бөлігі кеңейтілді. Эльба өзені арқылы екінші көпір 1487-1490 жылдары, ал қамал шіркеуі (неміс тілінде Schlosskirche) 1496-1506 жылдары салынды. Сол кезде сайлаушы сарайы да қайта жаңартылды. 1502 жылы сайлаушы Фредерик Виттенберг университетін құрды, ол 1508 жылдан бастап теология профессоры Мартин Лютер және 1518 жылдан бастап грек тілінің профессоры Филипп Меланхтон сияқты белгілі ғалымдарды тартты. 1517 жылдың 31 қазанында Лютер, әйгілі жұмысы бойынша, барлық қасиеттілер шіркеуінің есігіне индульгенция сатуға қарсы 95 тезисін жабыстырды – бұл оқиға протестанттық реформацияның басталуы деп есептеледі. Анабаптистер қозғалысының алғашқы ошақтарының бірі Виттенбергте пайда болды, 1521 жылдың соңында Цвиккау пайғамбарлары қалаға келді, бірақ 1522 жылдың көктемінде Вартбургтен оралған Лютер оларды басып тастады. Виттенберг капитуляциясы (1547) – Иоанн Фридрих Великодушныйдың сайлау құқығынан және өзінің көп бөлігінен Веттин әулетінің Альбертин тармағына бас иеге мәжбүрлеген келісімге берілген атау. 1760 жылы, Жеті жылдық соғыс кезінде, австриялық әскерлер пруссиялықтар бақылауындағы қаланы бомбалады. 1806 жылы француз әскері қаланы басып алды, ал Наполеон 1813 жылы қаланы қайта нығайтуға бұйрық берді. 1814 жылы Тауенциен басқаратын пруссиялық әскер Виттенбергке шабуыл жасады, ол осы ерлігі үшін «фон Виттенберг» атағын алды. 1815 жылы Виттенберг Пруссияның құрамына кірді және Саксония провинциясының басқаруына бағынды. Виттенберг үшінші дәрежелі бекініс статусын жаңа Германия империясының құрылғаннан кейін неміс қорғанысын қайта ұйымдастыруға дейін 1873 жылға дейін сақтап келді. 1914-1918 жылдары қалада тұтқын лагері орналасқан. Қаладан 2 шақырым қашықтықтағы Клейн-Виттенбергте 10 ½ акр аумақта лагерь құрылды. Сегіз бөлімшеде 13 000 адам орналастырылды. 1914-1915 жылдардағы тиф эпидемиясы кезінде жағдай қиын болды. Лагерь дәрігері доктор Ашенбах эпидемиямен күрескені үшін «Темір крест» орденімен марапатталды, бірақ бұл марапат одақтастар тарапынан күмән тудырды. Америка елшісі Джеймс В. Джерард өзінің «Германиядағы төрт жыл» атты кітабында тұтқындарға шабуыл жасау үшін иттерді пайдалануды сынады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген тарихи неміс қалаларынан айырмашылығы, Виттенберг қаласының орталық бөлігі қираудан құтылды. Одақтастар Виттенбергті бомбалаудан бас тартты, бірақ қалада шайқастар болды, нәтижесінде Лутер мен Меланхтонның базар алаңындағы мүсіндерінде оқтанған іздер қалды. Алайда, шындығында, соғыстың көп бөлігінде Лютердің мүсіні қала алаңында болған жоқ, ол қаладан бірнеше шақырым солтүстікке орналасқан Лютер Брунненде сақталды. Виттенбергтің одақтастардың бомбалауынан сақталған қала ретіндегі беделі көбінесе дұрыс. Бірақ Виттенбергтің сыртында үкімет Люфтваффе үшін ұшақтардың құрамдас бөліктерін өндірген Арадо авиация зауытын (Arado Flugzeugwerke) салған. Бұл зауытта еврейлер, орыстар, поляктар, саяси тұтқындар және тіпті бірнеше америкалықтар жұмыс істеді – олардың барлығы мәжбүрлі еңбекке тартылды, соның ішінде осы еңбек түрінен босатылуы тиіс болған әскери тұтқындар да. Соғыстың соңында американдық және британдық ұшақтар зауытты бомбалады, оны жойып, немістер осы зауытта жұмыс істеген мыңнан астам тұтқындар мен әскери тұтқындарды қаза таптырды. 1995 жылы жарық көрген Ренате Грубердің «Und morgen war Krieg!» атты кітабы Виттенбергтен тыс жерде болған осы трагедиялық бомбалау туралы құжаттамаға талпынуды мақсат етеді. 1945 жылы Виттенберг өзінің 19 пошта маркасын шығарды, олардың әрқайсысында Гитлердің суреті бейнеленген, бірақ оның бетін жауып тұрған үлкен қара дөңгелек баспасы бар. Соғыс аяқталғаннан кейін кеңес әскерлері Виттенбергті басып алды, ол 1949 жылы Шығыс Германияның құрамына кірді. Шығыс Германия кезеңінде ол Халле округінің бір бөлігі болды. 1989 жылғы бейбіт революция нәтижесінде коммунистік режим құлап, 1990 жылдан бері қала демократиялық түрде басқарылуда. Қазіргі уақытта Виттенберг жаңарту және жаңа құрылыс жұмыстарымен, экономикалық жаңарумен және «Реформация орталығы» ретінде туризмді дамытумен сипатталады. 2008 жылы басталған Лютер онжылдығымен қала 2017 жылы өткен Реформацияның 500 жылдығына дайындық жұмыстарын бастады. Көптеген ғимараттар қалпына келтірілді, инфрақұрылым жартылай жаңартылды және қалада көптеген жаңа тартымды орындар құрылды (мысалы, жаңа Lutherstadt Wittenberg Hauptbahnhof вокзалы, Arsenal сауда орталығы, Luthergarden немесе Panometer). 2014 жылы Lutherstadt Wittenberg Еуропалық протестанттық шіркеулер қауымдастығынан «Еуропа қаласы» құрметті атағын алды.

Тарихи тұрғындар саны

Сандар көрсетілген уақыттағы метрополиялық округ бойынша келтірілген. 1791 жылға дейінгі сандар көбінесе шамамен есептелген, ал кейінгі сандар халық санағы немесе жергілікті органдардан алынған. Көздері: 2012 жылғы халық санағы.

Көрікті жерлер мен мәдениет

Лютерштадт Виттенбергте көптеген мәдени ескерткіштер бар. Олардың көпшілігі тарихи ескі қалада, Виттенберг мәдениеттік қатарында орналасқан. Виттенбергте көптеген тарихи орындармен қатар, Лукас Кранах Ұлы және Кішінің портреттері мен басқа да суреттері сақталған. Барлық Әулиелер шіркеуінің есіктерінде, 1496–1506 жылдары салынған Шлоскирхеде ("сарай шіркеуі") Мартин Лютердің 1517 жылы 95 тезисін ілгені айтылады. Шіркеу 1760 жылы Жеті жылдық соғыс кезінде француз бомбалауынан қирап, дерлік қайта салынды және кейін (1885–1892) қалпына келтірілді. 1760 жылы өртенген ағаш есіктер 1858 жылы тезистің латын мәтіні жазылған қола есіктермен ауыстырылды. Шіркеу ішінде Мартин Лютер, Филипп Меланхтон, Йоханнес Бугенгаген, Пол Эбер, сондай-ақ сайлаушылар Фредерик Ақылды (Питер Вишер Кіші, 1527) және Иоанн Тұрақтының (Ханс Вишер) қабірлері, Лукас Кранах Кішінің реформаторлардың портреттері орналасқан, ол да осы шіркеуде жерленген. Лютер жиі уағыз оқыған Сент-Мария шіркеуі 14 ғасырда салынған, бірақ Лютер заманынан бері көп өзгерген. Онда Лукас Кранах Ұлының Соңғы Тоқсанды (Лютер мен басқа реформаторлардың бейнесімен), Крещение және Исповедь суреттері, сондай-ақ Герман Вишер Ұлының (1457) жасаған шүкіршілік тағы бар. Бұдан өзге, шіркеуде көптеген тарихи суреттер сақталған. Ежелгі сайлаушылар сарайы да 1760 жылы ауыр зардап шеккен ғимараттардың бірі, қазір онда мұрағаттар орналасқан. Мартин Лютердің үйі – Лютерхаус, онда ол Реформацияға дейін де, кейін де оқып, өмір сүрген, қазір оның өмірінен көптеген жәдігерлерді сақтайтын мұражайға айналған. Мұнда Меланхтонның үйі мен Виттенберг қаласының мэрі Лукас Кранахтың үйі де бар. Лютердің (Шадоу), Меланхтон мен Бугенгагеннің мүсіндері қаланы көркейтіп тұр. 1520 жылы Лютер папаның бұйрығын өртеп жіберген Эльстер қақпасының сыртында емен ағашы орналасқан. Виттенберг университетінің алғашқы ауласы да қала орталығында жатыр.

Шлоскирше

Қаланың ең басты тартымды орындарының бірі – Шлоскирхе (Қала шіркеуі), ең әйгілісі Мартин Лютердің 95 тезисін жариялаумен байланысты, бұл Рим католик шіркеуінің тәуекелге толы шарасы – индульгенциялар сату практикасына қарсы батыл шабуыл еді. Қала шіркеуі 1883 және 1892 жылдар аралығында қайта жаңартылды. Салушылардың ниеті бойынша, қала шіркеуінің дүниежүзілік тарихи маңызы көрсетілуі керек еді. Тарихилық дәуірдің рухында, бұл мәлімдеме Реформацияның бастаушылары мен идеологтарымен байланысты болды, осылайша Реформация ескерткіші құрылды. 2017 жылы тезистер жарияланғанының 500 жылдығына арналған шаралар аясында шіркеу кең ауқымды жөндеуден өтті.

Виттенберг қаласындағы шіркеу

Сент-Мэридің қалалық және приход шіркеуі Реформацияның ана шіркеуі болып табылады. 1521 жылы Юст Юнас Ақсақал және Карлштадттан Андреас Боденштейн алғашқы протестанттық қызметін өткізді. Мартин Лютер уағыздаған шіркеу ретінде, ол Саксон Куркрейсінің бас суперинтенданттарының Реформацияның ресми шіркеуі болды. Вена конгресінен кейін Виттенберг суперинтенданттарының ресми резиденциясына айналды. Көркемдік безендіруі жақсы сақталған, оған Лукас Кранах Ұлы және Лукас Кранах Кішінің туындылары кіреді. Ішкі және сыртқы қабырғалардағы ескерткіш тақталар көптеген маңызды тұлғалардың еңбектеріне сілтеме жасайды. Қасиетті Дене шіркеуі қалалық шіркеудің оңтүстігінде орналасқан және бұрын шіркеудің қоршалған зират алаңына қараған.

Unbefleckte Empfängnis Католик шіркеуі

Мауэрштрасседегі шіркеу 1872 жылы епископ Конрад Мартинмен қасиеттендірілді. 1999-2000 жылдары жаңартылды.

Мәсіх шіркеуі

Мәсіх шіркеуі 1907/1908 жылдары Кляйнвиттенберг қалашығында тарихи стильдегі тағы бір шіркеу ретінде салынды.

Аугустум және Лютер үйі

Augusteum ғимараты бұрын Виттенберг университетінің "Leucorea" бөлігі болған. Аугустумның ішкі ауласында Мартин Лютердің бұрынғы үйі орналасқан. Бүгінде ғимаратта Реформация тарихы мұражайы орналасқан, онда Реформация дәуірінен келе жатқан суреттер, жазбалар мен заманауи экспонаттар жинақталған. Лютер үйін жөндеу кезінде оның ортағасырлық сүйкімділігінің бір бөлігі жоғалды.

Меланхтон үйі

Ренессанс дәуірінің өзіне сенімді заманауилығын көрсететін Коллегиенстрасседегі Меланхтон үйінің архитектуралық стилі – көрнекті сәулеттік ескерту. Осы үйде реформатор Филипп Меланхтон өмір сүрді және қайтыс болды. Үйде көрме ұйымдастырылған. 2013 жылы Дитш & Вебер сәулетшілерінің жобасы бойынша, сары түсті кірпіштен жасалған қосымша құрылыс салынды.

Университет Лейкорея Виттенберг

1502 жылы құрылған Лейкорея университеті Коллегиенштрасседе тек оқу орны ғана емес, сонымен қатар ғылыми орталық болып табылды және қазір де солай. Мысалы, Реформацияның белгілі тұлғалары Мартин Лютер мен Филипп Меланктон осы жерде біраз уақыт өткізген. Дәстүрге толы университет тарихында Германия ғана емес, сонымен қатар әлемнің көп бөлігіне әсер еткен маңызды оқиғалар болды.

Гамлетхаус

Коллегиенштрасседегі Гамлетхаус қала тұрғындарының үйлесімді жиынтысына айналысып кетеді.

Бугенхагенхаус

Қала шіркеуінің қасында орналасқан Бугенгаген үйі – әлемдегі ең көне протестант пасторлығы және Реформацияның ең маңызды ескерткіштерінің бірі. 1997 жылға дейін ол Реформациядан бері үзіліссіз Виттенберг суперинтенданттарының тұрғын үйі және жұмыс орны болып келді. Иоганн Бугенгаген 1558 жылы қайтыс болғанға дейін мұнда тұрған алғашқы пастор болды. 2004-2007 жылдар аралығында ғимарат мұқият жаңартылып, қазір рухани қауымдастық пен кездесу орталығы ретінде қызмет етеді.

Штадхаус

Штадтаус – Арсенал алаңында орналасқан, бірнеше тарихи ғимараттарды қамтитын заманауи ғимарат кешені. Олардың тарихы 13 ғасырға дейін жетеді. Қалалық үйдің ішінде францискандықтардың бұрынғы монастырь шіркеуінің ортағасырлық құрылыс элементтерінің маңызды қалдықтары сақталған, бұл шіркеу асканиялықтардың зират ретінде де пайдаланылған. 1536 жылы Конрад Тейс бұл ғимаратты астық сақтауға арналған қоймаға айналдырып, бірнеше қабат салып кеңейтті. Ортағасырлық терезелер жабылып, астық құюға арналған тесіктер ашылды. Жеті жылдық соғыс кезінде ғимарат қирап, кейін биіктігі төмендетіліп қайта салынды. Содан кейін жүргізілген бірнеше құрылыс жұмыстары ғимараттың сыртқы келбетін өзгертіп жіберді. Мысалы, 19 ғасырдың соңында бір қабат қосылып, оңтүстік жағында үлкен терезелер ашылды. 1945-1992 жылдар аралығында Арсенал алаңы мен қалалық үй Қызыл Армияның бақылауында болғандықтан, оған кіру мүмкін болмады. Бұрынғы францискандық монастырь орнында 2014-2015 жылдары қаланың Орталық ақпараттық-қонақ орталығы ашылды. Оған Stadthaus іс-шаралар орталығы, Тарихи қала туралы ақпарат, Кеңес мұрағаты және Туристік ақпарат орталығы кіреді.

Алты қалалық үй және Маркт-плац

Ескі қаланың орталығында ғасырлар бойы үйлесімді қалалық үйлер қалыптасқан кеңістікті базар алаңы орналасқан. Онда Ренессанс стиліндегі қалалық әкімшілік ғимараты, Мартин Лютердің (Шадоу салған) және Филипп Меланхтонның (Дрейк салған) ескерткіштері, сондай-ақ Марктбруннен тас бұлағы бар. 2000 жылдан бастап қала әкімшілігі Лютерштрасседегі бұрынғы Тауентциен казармасына (Жаңа қалалық әкімдік) көшкендіктен, базар алаңындағы әкімшілік ғимараты Ескі қалалық әкімдік деп аталады және қазір көбінесе өкілдік мақсаттарға пайдаланылады.

Кранах-Хёфе

Кранах сарайлары Лукас Кранах ересек, Лукас Кранах кіші, Ханс Кранах, Августин Кранах және Виттенбергтегі Лукас Кранах III-тің еңбектерін куәландырады. Markt 4-тегі ғимарат және Schlossstraße 1-дегі ауласы бар дәріхана Лукас Кранах пен оның ұрпақтарымен байланысты болғандығын көрсетеді. Ересек Лукас Кранах өзінің баспаханасын бұрынғы атақты баспа қаласы Виттенбергте ашты. Онда 95 тезис, Лютер Библиясының бірінші бөлігі, Лютердің үстел сөздері және көптеген ағаштан ойылған суреттер басылды. Кранах сарайларын қайта жаңартудан кейін Schlossstrasse көшесінде тарихи баспахана қайта іске қосылды, онда мәтіндер (мысалы, Лютердің үстел сөздері) және иллюстрациялар (линогравюрада) қазір жеке басылым ретінде әдеби баспа әдісімен шығарылуда. Markt 4-тегі Кранах сарайындағы Гутенбергтің тарихи баспа машинасы орта ғасырларда қалай басылғанын көрсетеді.

Виттенберг қамалы

Виттенберг қамалы – саксон сайлаушыларының бұрынғы тұрағы. 1760 және 1814 жылдары қиратылғаннан кейін, ол қорғаныс бекіністерінің құрамында казарма ретінде пайдаланылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері қамал азаматтық мақсатта қолданылып келеді.

Экономика және инфрақұрылым

Қала химия өнеркәсібінің маңызды орталығы болып табылады, онда SKW Stickstoffwerke Piesteritz GmbH [de] орналасқан. Индустриалды парктің жалпы ауданы 220 гектардан астам, және 1500-ден астам жұмысшы жұмыс істейді. Виттенберг экологиялық таза Ecosia веб-іздеу жүйесінің бас кеңсесіне де үй иесі. Туризм маңызды рөл атқарады. Виттенберг Саксония-Анхальт штатындағы басты мақсаттық орындардың бірі болып табылады. Lutherstadt Wittenberg станциясы – негізгі теміржол станциясы. Ол Виттенбергті сағат сайын солтүстікте Берлинмен, ал оңтүстікте Лейпциг пен Галле (Саале) қалаларымен байланыстырады. Станция экологиялық таза болу үшін қайта жаңартылып, 2016 жылдың желтоқсан айында қайта ашылды.

Театр, мәдениет және білім беру

Виттенбергтің мәдени шаралардың ұзақ тарихы бар. Орталық Германия мемлекеттік театры (Mitteldeutsches Landestheater) ГДР кезінде зор маңызға ие болды. 1996 жылдан бері қалада ежелгі қаланың көптеген тарихи жерлерінде лютерандық тарихқа негізделген ашық аспан астындағы театрлық қойылымдар қойылып келеді. Ерекше атап айтуға болады, 2001 және 2005 жылдары Фернандо Скарпа "Виттенберг сахнасының" (Bühne Wittenberg) көркемдік жетекшісі болды – бұл театр, өнер және мәдениет жобасы бүкіл Германия бойынша көптеген келушілерді тартады және оның жетістіктері Еуропаға кеңінен танымал. 2002 және 2003 жылдары итальяндық композитор және органшы Стефано Вагнини "Тезис" және "Лютер әңгімелері" музыкасын жазды. Принц Гамлет Виттенбергте оқыған деген әңгіме бар, сондай-ақ бұл жер доктор Фаусттың туған отаны болған делінеді. Виттенберг – Лейкореяның орналасқан жері, ол Галле-Виттенберг Мартин Лютер университетінің құрамына кіреді, бұл Саксония-Анхальт аймағындағы ең ірі университет.

XIX ғасырдан XXI ғасырға дейінгі кейіпкерлер

Виттенберг қаласына Реформация дәуірінің тұлғалары – Мартин Лютер, Филипп Меланхтон және Лукас Кранах ғана емес, өздерінің үлкен іздерін қалдырды. Курсаксеннің астанасы және Саксонияның Виттенберг қаласының резиденциясы болғаннан гөрі, қаланың қалыптасуына орта ғасырдың соңында Орталық Еуропадағы ең маңызды университет болғандығы әлдеқайда зор әсер етті. Бұл университет көптеген көрнекті тұлғалардың жұмыс орны болды, олар қаланың өміріне де үлкен ықпал етті. Бүгінде ескі қаладағы үйлерде осы тұлғалардың есімдері мен өмір сүрген жылдары еске сақталған мемориалдық тақталар орнатылған.