Хендиадис – сөздерді күшейту үшін қолданылатын стильдік тәсіл. Екі сөзді "және" арқылы байланыстыру арқылы мағынаны нақтылайды. Стилистика, тіл білімі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Күшейту үшін қосымша
Conjunction for emphasis
Хендиадис (/hɛnˈdaɪ.ədɪs/) – мағынаны күшейту үшін қолданылатын тілдік тәсіл, яғни "бағыныштылықты қосымшамен алмастыру". Негізгі идеясы – бірінші сөз екіншісін толықтыру орнына, екі сөзді "және" қосымшасымен байланыстыру. Хендиадис атауларының ағылшын тіліндегі нұсқаларына "екі біріне" және "екі егіз" жатады. Грек тіліндегі түпнұсқа тіркес ἓν διὰ δυοῖν (hen dia duoin), "бір арқылы екі", болғамен, ағылшын тілінде кейде "hendiaduo" және "hendiaduous" формалары да кездеседі, соңғысын 17 ғасырдағы ағылшын Библиясын түсіндіруші Мэтью Пул "Тек қана" 3:16 (NKJV), "Нақыл сөздер" 1:6 (NKJV) және "Ишая" 19:20 (NKJV) туралы түсіндірмелерінде қолданған.
Hendiadys (/h//ɛ//n/'/d//aɪ//.//ə//d//ᵻ//s/) is a figure of speech used for emphasis—"The substitution of a conjunction for a subordination". The basic idea is to use two words linked by the conjunction "and" instead of the one modifying the other. English names for hendiadys include two for one and figure of twins. Although the underlying Greek phrase is ἓν διὰ δυοῖν (hen dia duoin), '''one through two''', the only other forms occasionally found in English are '''hendiaduo''' and '''hendiaduous''', the latter of which the 17th century English Biblical commentator Matthew Poole used in his commentary on Genesis 3:16 (NKJV), Proverbs 1:6 (NKJV), and Isaiah 19:20 (NKJV).
Пайдалануы мен әсері
Хендидиаздың әдеттегі нәтижесі – зат есім мен сын есімді екі зат есімге айналдырып, оларды ғана қосымшамен біріктіру. Мысалы, «дыбыс пен ашу» (Макбеттің V актісінің 5-ші көрінісінен) «ашулы дыбысқа» қарағанда әсерлі кескін береді. Бұл мысалда, әдеттегідей, сын есімдегі бастапқы бағынышты идея өз алдына зат есімге айналады. Тағы бір мысал – Ұлыбританияның елтаңбасындағы «Dieu et mon droit». Шындығында, хендидиаз ағылшын тілінде сөздің зат есім және сын есім формалары бірдей болғанда ең тиімді. Осылайша, «салқын жел дәлізді бойлап өтті» фразасы «салқын және жел дәлізді бойлап өтті» болып өзгереді. «Жаңбырлы ауа-райына қарамастан келді» дегеннің орнына «жаңбыр мен ауа-райына қарамастан келді» деу дұрыс. Екі етістік те (кестенің жағдайында) осылай біріктіріледі: «кел және ал» (американдық ағылшын тілінде де қолданылады) және Фаулер «try and» конструкциясын «try to» үшін «хендидиаздың нағыз мысалы» деп атайды. «Try and» сөзінің этимологиясы онлайн-Merriam Webster сөздігіндегі «Қолданылу туралы ескертуде» түсіндірілген. Ғана қосымшасы алынып тасталуы мүмкін (паратаксис): «Бұл кофе жақсы және ыстық» дегенді «Бұл жақсы ыстық кофе» деп айтуға болады; екі жағдайда да кофе жақсы дәрежеде ыстық екенін білдіреді, кофе суық болса да жақсы болады деген мағынаны емес. Хендидиаз күтілген нәтижені бермесе, тек қана қайталау болып көрінуі мүмкін. Мысалы, латын тіліндегі «cum amicitia atque pace» – «достық пен бейбітшілікпен» деген сөз тіркесі, бастапқыда басымдық үшін хендидиазды қамтыған, көбінесе «бейбіт достықпен» деп аударылады, онда хендидиаз жоқ, сондықтан бұл аударма түпнұсқа тіркестегідей басымдыққа ие емес деп түсіндірілуі мүмкін.
The typical result of a hendiadys is to transform a noun plus adjective into two nouns joined by a conjunction. For example, sound and fury (from act V, scene 5 of Macbeth) seems to offer a more striking image than "furious sound". In this example, as typically, the subordinate idea originally present in the adjective is transformed into a noun in and of itself. Another example is Dieu et mon droit, present in the coat of arms of the United Kingdom. In fact, hendiadys is most effective in English when the adjectival and nominal forms of the word are identical. Thus "the cold wind went down the hall" becomes the cold and the wind went down the hall. He came despite rain and weather instead of "He came despite the rainy weather". Two verbs (as in the case of a catenative verb) can be so joined: come and get it (also come get it in American English) and Fowler says that try and for "try to " is a "true example" of hendiadys. The etymology of try and is explained in a "Usage Note" in the online Merriam Webster Dictionary
The conjunction may be elided (parataxis): This coffee is nice and hot can become This is nice hot coffee; in both cases one is saying that the coffee is hot to a nice degree, not that the coffee itself would be nice even if cold. When hendiadys fails in its effects, it can sound merely redundant. For example, the Latin grade cum amicitia atque pace, literally with friendship and peace, which originally contained hendiadys for emphasis, is often translated instead as "with peaceful friendship", which lacks hendiadys, and can therefore be interpreted to lack the same emphasis as the original phrase.
Түркі тілдерін сипаттаудағы тілдік терминология ретінде
Хендиадис – түркі тіл біліміндегі кейбір күрделі сөздерді сипаттауға қабылданған арнайы термин. Йохансон түркі тіліндегі күрделі сөздерді талқылағанда, мағынасы бірдей компоненттерден құралған күрделі сөздерді хендиадис деп қарастырады: асиндетикалық типтегі есім + есім үйлесімді күрделі сөздерде де қолданылады, олар егіз сөздер немесе биномдар деп аталады. Мұндай жағдайда, ұқсас мағынаға ие екі параллель есім жоғары деңгейдегі ұғымды білдіру үшін синонимдік күрделі сөз, хендиадис немесе гипонимдік күрделі сөзді құрайды.
Hendiadys is the preferred terminology used to describe some types of compounding in Turkic linguistics. Johanson, in his discussion of Turkic compounding, considers compounds of synonymous components to be hendiadys:The asyndetic type noun + noun is also used in coordinative compounds, so called twin words or binomes. In this case, two parallel nouns with similar meanings form a synonym compound, hendiadys, or a hyponym compound to express a higher concept