Кіріспе
Мүсіндік техникадағы көлемдік бедер мүсіндік әдіс. Рельеф – мүсіндік бөлшектердің бір материалдан жасалған қатты фонға бекітіліп тұратын мүсіндік әдіс. "Рельеф" термині латын тіліндегі "relevare" – көтеру сөзінен (әдеби мағынасында – қайта көтеру) шыққан. Рельефте мүсін жасау – мүсіндік материалды фондық жазықтықтан көтерілгендей әсер беру. Тасқа (тас рельефі) немесе ағашқа (ағаш рельефі) рельеф ойылған кезде, өріс деңгейі төмендейді, ал ойылмаған бөліктер биіктей көрінеді. Бұл әдіс фонды кесуді қажет етеді, ол көп уақыт алады. Екінші жағынан, рельеф нысанның артқы жағын жасауды жеңілдетеді және дөңгелек мүсінге қарағанда, әсіресе тұрған фигураның аяқтарына (тас мүсіндерде) қарағанда, мықтырақ және қауіпсіз болады. Металл, саз, гипс, керамика немесе қағаз-маше сияқты басқа материалдарда форманы фонға қосуға немесе фоннан көтеруге болады. Монументалды қола рельефтер құю арқылы жасалады. Мүсіннің фоннан қанша көтерілгеніне байланысты рельефтің түрлі деңгейлері бар, олар үшін итальян және француз терминдері кейде ағылшын тілінде де қолданылады. Толық диапазонда жоғары рельеф (итальянша – alto rilievo, французша – haut relief), онда тереңдіктің 50%-дан астамы көрсетіледі және көлеңкелі бөліктері болуы мүмкін, орташа рельеф (итальянша – mezzo rilievo), төмен рельеф (итальянша – basso rilievo, французша – bas relief) және беткей рельеф (итальянша – rilievo schiacciato) кіреді, онда жазықтық мүсіндік элементтерден аздап төмен болады. Сонымен қатар, көбінесе ежелгі Египетке тән суға батқан рельеф те бар (төменде қараңыз). Дегенмен, жоғары және төмен рельеф арасындағы айырмашылық ең анық және маңызды, және осы екеуі көбінесе жұмыстарды талқылау үшін қолданылатын жалғыз терминдер болып табылады. Бұл терминдердің анықтамасы шамалы өзгеріп отырады, көптеген жұмыстар бірнеше деңгейді біріктіреді, ал кейде бір ғана фигурада ауысады; сондықтан кейбір авторлар барлық айырмашылықтардан қашуды жөн көреді. Рельефтік мүсіннің қарама-қарсысы – контррельеф, интальеф немесе каво-рельево, онда форма фоннан көтерілудің орнына фонға кесіледі; бұл монументалды мүсіндерде сирек кездеседі. Осы терминдердің барлығында дефис қолданылуы мүмкін немесе қолданылмауы мүмкін, бірақ "суға батқан рельефте" сирек кездеседі, ал "төмен рельефте" және "контррельефте" әдетте қолданылады. Бұл техникада жасалған жұмыстар "рельефте" деп сипатталады, ал монументалды мүсіндерде жұмыстың өзі "рельеф" болып табылады. Рельефтер бүкіл әлемде ғимараттардың қабырғаларында және түрлі кішігірім орындарда жиі кездеседі, ал бірнеше панельдер немесе рельеф бөлімдерінің тізбегі кеңейтілген оқиғаны бейнелей алады. Рельеф көптеген фигуралары мен белсенді поздары бар күрделі сюжеттерді бейнелеуге, мысалы, шайқастарды бейнелеуге қолайлы, еркін тұрған "дөңгелек мүсінге" қарағанда. Көне сәулет рельефтерінің көпшілігі бастапқыда боялған, бұл төмен рельефтегі формаларды анықтауға көмектескен. Осы мақалада рельефтердің тақырыбы әдеттегідей фигуралар деп есептеледі, бірақ рельефтегі мүсін декоративтік геометриялық немесе жапырақты үлгілерді бейнелей алады, мысалы, ислам өнеріндегі арабескілер, және кез келген тақырыпты қамтуы мүмкін. Тас рельефтері – ашық ауада қатты тасқа ойылған рельефтер (егер үңгірлерде болса, табиғи немесе адам жасаған болса, оларды "тасқа қашалған" деп атайды). Бұл тип көптеген мәдениеттерде кездеседі, әсіресе ежелгі Таяу Шығыста және буддалық елдерде. Стелла – тік тұрған бір тас; олардың көпшілігінде рельефтер бар.
the sculptural method
Relief is a sculptural method in which the sculpted pieces remain attached to a solid background of the same material. The term relief is from the Latin verb relevare, to raise (lit. to lift back). To create a sculpture in relief is to give the impression that the sculpted material has been raised above the background plane. When a relief is carved into a flat surface of stone (relief sculpture) or wood (relief carving), the field is actually lowered, leaving the unsculpted areas seeming higher. The approach requires a lot of chiselling away of the background, which takes a long time. On the other hand, a relief saves forming the rear of a subject, and is less fragile and more securely fixed than a sculpture in the round, especially one of a standing figure where the ankles are a potential weak point, particularly in stone. In other materials such as metal, clay, plaster stucco, ceramics or papier mâché the form can be simply added to or raised up from the background. Monumental bronze reliefs are made by casting. There are different degrees of relief depending on the degree of projection of the sculpted form from the field, for which the Italian and French terms are still sometimes used in English. The full range includes high relief (Italian alto rilievo, French haut relief), where more than 50% of the depth is shown and there may be undercut areas, mid relief (Italian mezzo rilievo), low relief (Italian basso rilievo, French: bas relief), and shallow relief (Italian rilievo schiacciato), where the plane is only very slightly lower than the sculpted elements. There is also sunk relief, which was mainly restricted to Ancient Egypt (see below). However, the distinction between high relief and low relief is the clearest and most important, and these two are generally the only terms used to discuss most work. The definition of these terms is somewhat variable, and many works combine areas in more than one of them, rarely sliding between them in a single figure; accordingly some writers prefer to avoid all distinctions. The opposite of relief sculpture is counter relief, intaglio, or cavo rilievo, where the form is cut into the field or background rather than rising from it; this is very rare in monumental sculpture. Hyphens may or may not be used in all these terms, though they are rarely seen in "sunk relief" and are usual in "bas relief" and "counter relief". Works in the technique are described as "in relief", and, especially in monumental sculpture, the work itself is "a relief". Reliefs are common throughout the world on the walls of buildings and a variety of smaller settings, and a sequence of several panels or sections of relief may represent an extended narrative. Relief is more suitable for depicting complicated subjects with many figures and very active poses, such as battles, than free standing "sculpture in the round". Most ancient architectural reliefs were originally painted, which helped to define forms in low relief. The subject of reliefs is for convenient reference assumed in this article to be usually figures, but sculpture in relief often depicts decorative geometrical or foliage patterns, as in the arabesques of Islamic art, and may be of any subject. Rock reliefs are those carved into solid rock in the open air (if inside caves, whether natural or human made, they are more likely to be called "rock cut"). This type is found in many cultures, in particular those of the Ancient Near East and Buddhist countries. A stele is a single standing stone; many of these carry reliefs.
Түрлері
Жоғары және төмен рельеф арасындағы айырмашылық шамалы субъективті, және олар екеуі жиі бір жұмыста біріктіріледі. Атап айтқанда, кейінірек жасалған "жоғары рельефтердің" көпшілігінде төмен рельефтегі бөлімдер кездеседі, әдетте фондық бөліктерде. Парфенон фризінен бастап, көптеген ірі монументальді мүсіндердегі көптеген жеке тұлғалардың басы жоғары рельефте, ал төменгі аяқтары төмен рельефте болады. Осылайша жасалған сәл көтеріңкі фигуралар төменнен қарағанда жақсы көрінетін рельефтерде тиімді жұмыс істейді және суретшіге де, көрерменге де фигураның басы аяқтарынан немесе табандарынан гөрі көбірек қызығушылық тудыратынын көрсетеді. Әр түрлі кезеңдердегі аяқталмаған мысалдар көрсеткендей, жоғары немесе төмен рельефтер әдетте фигураның контурын белгілеу және фондық аймақтарды жаңа деңгейге дейін төмендету арқылы "белгіленген", осы жұмыс, әрине, шәкірттермен орындалған (галереяны қараңыз).
Төмен рельеф немесе басрельеф
Төмен рельеф – жалпы тереңдігі аз, мысалы, барлық бейнелері төмен рельефте болатын монеталарда қолданылатын көлемді сурет. Ең төменгі рельефтерде көрсетілген элементтердің салыстырмалы тереңдігі толығымен бұрмаланады, және жақтан қарағанда сурет түсініксіз болады, бірақ алдыңғы жағынан тереңдіктегі ұсақ өзгерістер үш өлшемді бейне ретінде қабылданады. Басқа нұсқалар тереңдікті аз бұрмалайды. Бұл термин итальяндық basso rilievo және француз bas relief (baʁəljɛf) тілдерінен келген, екеуі де «төмен рельеф» дегенді білдіреді. Біріншісі ағылшын тілінде көне термин, екіншісі де солай болып барады. Бұл аз жұмыс қажет ететін техника, сондықтан өндірісі арзан, себебі мүсіндеме жасағанда азырақ фонды алып тастау керек немесе аз мөлшерде үлгілеу қажет. Ежелгі Египет, Ассирия сарайларының рельефтері және басқа да ежелгі Таяу Шығыс және Азия мәдениеттерінде тұтас композиция үшін өте төмен рельеф жиі қолданылған. Бұл бейнелер әдетте мүсіндеме жасалғаннан кейін боялған, бұл пішіндерді анықтауға көмектескен; бүгінгі таңда сақталған көптеген үлгілерде бояуы тозығып кеткен, бірақ бояудың көзге көрінбейтін қалдықтарын химиялық тәсілдермен табуға болады. Вавилонның Иштар қақпасы, қазір Берлинде, түрлі түсті глазурь жағылған, құйма кірпіштен жасалған ірі жануарлардың төмен рельефтерін көрсетеді. Гипс, бұл техниканы әлдеқайда жеңілдететін материал, Египет пен Таяу Шығыста ежелгі заманнан ислам дәуіріне дейін (кейінірек Альгамбрадағы сәулеттік безендіру үшін), Римде және Еуропада кем дегенде Ренессанс дәуірінен бастап, сондай-ақ басқа жерлерде де кеңінен қолданылған. Дегенмен, оның ұзақ сақталуы үшін күтім қажет, себебі римдік сәндік гипстегі жұмыстар негізінен Помпеядан және Везувий тауының күлімен көмілген басқа да жерлерден белгілі. Батыстық ортағасырлық өнерде төмен рельеф сирек кездеседі, бірақ мысалы, ағаштан жасалған мүсіндерде немесе көп жақты құрбандық алтарьларының бүгілетін қанаттарының ішкі жағындағы көріністерде кездесуі мүмкін. Төмен рельефтің қайта жаңғыруы, ол классикалық стиль ретінде қарастырылған, Ренессанс дәуірінің басында басталды; Риминидегі Tempio Malatestiano, 1450 жыл шамасында Леон Баттиста Альберти жобалаған классицизмдік ғимарат, ішкі және сыртқы қабырғаларында Агостино ди Дюччоның төмен рельефтерін пайдаланған. Ренессанс дәуірінен бері гипс ішкі безендіру жұмыстары үшін, мысалы, кәрниздер мен төбелер үшін кеңінен қолданылып келеді, бірақ 16 ғасырда ол Фонтенбло сарайында үлкен мүсіндер үшін (көпшілігі жоғары рельефті де пайдаланған) қолданылды, олар басқа жерлерде, мысалы, Елизаветаның Хардвик залында, қарапайым түрде көшірілді. Жайпақ рельеф, итальян тілінде rilievo stiacciato немесе rilievo schicciato («жасылған рельеф») – өте терең емес рельеф, ол кейбір жерлерде мүсіндемемен бірігіп кетеді және фотосуреттерде анықтау қиын болуы мүмкін. Ол көбінесе негізгі элементтері төмен рельефтегі композициялардың фонында қолданылады, бірақ оны тұтас (әдетте өте кішкентай) бөлшекте қолдануды итальяндық Ренессанс мүсіншісі Донателло ойлап тапты және жетілдірді. Кейінгі Батыс өнерінде, 20 ғасырдың қайта жаңғыруына дейін, төмен рельеф көбінесе кішкентай жұмыстар үшін немесе жоғары рельефпен біріктіріліп, қашықтық сезімін беру үшін немесе композицияға тереңдік қосу үшін, әсіресе көптеген фигуралар мен ландшафт немесе сәулеттік фоны бар сахналар үшін қолданылды, суретте жеңіл түстер сол мақсатта қолданылатындай. Осылайша, алдыңғы жолдағы фигуралар жоғары рельефте, ал артқы жолдағылар төмен рельефте бейнеленеді. Төмен рельеф кез келген мүсіндеме құралы немесе техникасын пайдалана алады, тас мүсіндеме және металл құю ең көп таралған. 20 ғасырда ар-деко және оған ұқсас стильдегі ғимараттарда танымал болған, қазір мұражайларда сақталған ежелгі төмен рельефтерден шабыт алған үлкен сәулеттік композициялар қайта жаңғырды. Кейбір мүсіншілер, соның ішінде Эрик Гилл, төмен рельефтің «жасылған» тереңдігін еркін тұрған жұмыстарда да пайдаланды.
Ортаңғы рельеф
Орта рельеф, "жартылай рельеф" немесе меццо-рельеф дәл анықталмаған, және бұл термин ағылшын тілінде жиі қолданылмайды, көбінесе төмен рельеф деп сипатталады. Дәстүрлі анықтама бойынша, бейнеленген нысанның жартысына дейін ғана көтеріледі, ал ешбір элемент артқы жазымнан толық бөлінбейді немесе астынан ойылмаған. Көрсетілген элементтердің тереңдігі көбінесе бұрмаланған болады. Орта рельеф – Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияның индуист және буддалық өнерінде ең көп кездесетін рельеф түрі. II ғасырдың басынан VI ғасырға дейінгі Ажанта үңгірлері және V-X ғасырлардағы Эллора үңгірлері – тасқа қашалған рельефтер. Осы рельефтердің көпшілігі қасиетті жазбаларды баяндау үшін қолданылады, мысалы, Индонезияның Орталық Явадағы IX ғасырлық Боробудур ғибадатханасының 1460 панелі Джатака ертегілерін немесе Будданың өмірін көрсетеді. Басқа мысалдар – Прамбанан ғибадатханасындағы Рамаяна эпосын бейнелейтін төмен рельефтер, сондай-ақ Явада, Камбоджадағы Ангкор ғибадатханалары, оның ішінде XII ғасырлық Ангкор Ваттағы Самудра мантан, яки "Сүт мұхитын араласу" көрінісі және апсаралардың рельефтері. Ангкор-Томдағы Байон ғибадатханасында Кхмер империясының күнделікті өмірінен көріністер бейнеленген.
Жоғары рельеф
Жоғары рельеф (немесе итальян тілінен алынған altorilievo) – мүсіннің көлемінің жартысынан астам бөлігі фоннан шығып тұратыны. Іс жүзінде, композицияның ең ірі элементтері, әсіресе бас және аяқ-қолдар, көбінесе толығымен бөлініп, фоннан ажыратылады. Суретте көрсетілген нысанның көрінетін бөліктері әдетте толық тереңдікте бейнеленеді, ал төменгі рельефтегідей "жазықтап" көрсетілмейді. Осылайша, жоғары рельеф еркін тұрған мүсінмен бірдей стиль мен техниканы қолданады, ал егер бір ғана тұлға бейнеленген болса, көру бұрышы еркін тұрған мүсіннің алдында тұрған адамның көзқарасына ұқсас болады. Ірі мүсіндер жасаған барлық мәдениеттер мен дәуірлер монументальді мүсіндер мен архитектурада осы техниканы пайдаланған. Ежелгі грек мүсініндегі көптеген маңызды фигуралық рельефтердің көпшілігі өте "жоғары" рельефтің түрін қолданды, элементтері көбінесе фоннан толығымен бөлініп, фигуралардың бөліктері бір-бірімен кесісіп, тереңдікті көрсетеді. Парфенонның метопалары бас бөліктерін қоспағанда, толық пішіндегі элементтерін жоғалтқан, бұл рельефтің беріктігі тұрғысынан тиімді екенін көрсетеді. Жоғары рельеф Батыс мүсініндегі фигуралық рельефтердің басым түрі болып қала береді, сонымен қатар Үндістан храмдарының мүсіндерінде де жиі кездеседі. Грек мүсіндерінің кішігірім түрлері, мысалы, жеке қабірлер және үлкен ғимараттардағы фриздер сияқты кішкентай сәндік аймақтар көбінесе төменгі рельефті қолданды. Эллинистік және римдік саркофагтардағы рельефтер кескіштердің орнына бұрғымен жасалған, бұл Людовизи шайқасы саркофагы (250–260 ж.б.) сияқты фигуралармен тығыз толтырылған композицияларды жасауға мүмкіндік берді. Бұл қасиеттер Римнің жеңіс бағаналарының айналасына оралған үлкен рельефтерде де көрінеді. Әсіресе саркофагтар кейінгі Батыс мүсініне үлкен әсер етті. Еуропаның орта ғасырында тастан жасалған барлық мақсаттағы рельефтерде жоғары рельеф қолданылды, бірақ ежелгі римдік мүсіндер сияқты, олардың рельефтері көбінесе ежелгі Грециядағыдай биік болмады. Өте жоғары рельеф қайтадан Ренессанс дәуірінде пайда болды және әсіресе қабырғаға орнатылған жерлеу өнерінде, содан кейін неоклассикалық фронтондарда және қоғамдық ескерткіштерде қолданылды. Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияның буддалық және индуистік өнерінде де жоғары рельефтер кездеседі, бірақ олар төменгі және орташа рельефтерге қарағанда сирек. Үндістанның жоғары рельефтерінің танымал мысалдары Хаджурахо храмдарында кездеседі, онда эротикалық Камасутра поздарын бейнелейтін құштарлықпен бейнеленген, қисық денелі фигуралар бар. 9 ғасырдағы Прамбанан храмында, Орталық Явада, бағыттардың құдайларының қамқоршылары – Локапала деваталарының жоғары рельефтері табылды. Әлемдегі ең үлкен жоғары рельефті мүсін – АҚШ-тың Джорджия штатындағы Стоун-Маунтин Конфедерация Мемориалы, ол таудың тереңдігіне 42 фут қазылып, биіктігі 90 фут, ені 190 фут және жер бетінен 400 фут биіктікте орналасқан.
Суға батып кеткен жер
Суға батқан немесе тереңдетілген рельеф көбінесе ежелгі Египет өнерінде кездеседі, онда ол кең таралған. Ахкенатеннің Амарна кезеңінен кейін төмен рельефке қарамастан, басым түрге айналды. Бұрын да қолданылған, бірақ көбінесе сыртқы қабырғалардағы ірі рельефтерде, иероглифтер мен картюштарда қолданылды. Бейне рельефтің өзін тегіс бетке қашап жасалады. Тұрпайы түрінде бейнелер көбінесе иероглифтер сияқты сызықтық болып келеді, бірақ көп жағдайда фигураның өзі төмен рельефте болады, бірақ суреттің айналасын қоршаған тереңдетілген аймақта орналасады, сондықтан рельеф бастапқы тегіс беттен ешқашан көтерілмейді. Кейбір жағдайларда фигуралар мен басқа элементтер бастапқы бетке көтерілмейтін өте төмен рельефте болады, ал кейбіреулері толыққанды модельделеді, кейбір бөліктері бастапқы бетке дейін көтеріледі. Бұл әдіс фонды алып тастау жұмысын азайтады, сонымен бірге қалыпты рельефті модельдеуге мүмкіндік береді. Бұл техника күшті күн сәулесінде көлеңке арқылы контурларды және пішіндерді айқын көрсету үшін тиімді, себебі тереңдетілген аймақтың жиегін жұмсартуға тырыспаған, беті айналасында тік бұрышпен қалдырылған. Кейбір рельефтер, әсіресе ежелгі Рим мен кейінірек Батыс өнеріндегі бас немесе бюсттары бар жерлеу ескерткіштері, рельефтің шетіне бастапқы деңгейде "жақтау" қалдырады немесе бас блокта жартылай шар тәрізді ойысқа орналасады (галереядағы римдік мысалы қараңыз). Египеттік тереңдетілген рельефке өте ұқсас болғанымен, фигураның төменгі жағында фондық кеңістік болса да, бұл термин әдетте мұндай жұмыстар үшін қолданылмайды. Бұл сондай-ақ Тибет буддизмінің мани тастарына әріптер (әдетте, ом мани падме хум) қашап салу үшін де қолданылады.
Қарсы рельеф
Суға батқан рельефті техниканы "қарсы рельеф" немесе граверлікпен жасалған әшекейлі мөрлерде кездесетін интальомен шатастыруға болмайды, онда бейне толыққанды "кері" түрде бейнеленеді. Бейне бетке енгізіледі, сондықтан балауызға басылғанда қалыпты рельефте із қалдырады. Дегенмен, көптеген граверлікпен жасалған әшекейлі тастар камео немесе қалыпты рельеф түрінде өңделген. Мысырдағы соңғы эллинистік кезеңдегі монументалды мүсіндердің кейбіреулері мөрлердегідей толыққанды "кері" модельдеуді қолданды, бұл грек дәстүрінде тәлім алған мүсіншілердің дәстүрлі египеттік стильді қолдануға тырысқандығынан болуы мүмкін.
Кішкентай заттар
Кішкентай рельефтер әртүрлі материалдардан, әсіресе піл сүйегінен, ағаштан және балауыздан қашалған. Рельефтер көбінесе керамика және металл өңдеу сияқты сәндік өнерде кездеседі; олар көбінесе «рельеф» деп емес, «рельефте» деп сипатталады. Кішкентай қола рельефтер көбінесе «плакетка» немесе «плака» түрінде болады, оларды жиһазға немесе жақтауға орнатуға болады немесе жай ғана сақтап қоюға болады, бұл еуропалық коллекционерлер үшін, әсіресе Ренессанс дәуірінде танымал болған. Модельдеудің әртүрлі техникалары қолданылады, мысалы, металл өңдеудегі репуссе («артқа қағылған»), онда жұқа металл пластина әртүрлі металл немесе ағаш мүсіндерімен арт жағынан қалыптастырылып, рельефті бейне жасалады. Қола мен басқа металдарды құю да кеңінен қолданылған. Құю және репуссе көбінесе өндірісті жылдамдату және соңғы рельефке толықтыру үшін бірге қолданылады. Таста, сондай-ақ, оюлы тастарда, жартылай бағалы тастардан жасалған үлкен, қатты тастан қашалған өнер туындылары ежелгі заманнан бері көптеген Еуразия мәдениеттерінде жоғары бағаланған. Балауыздан жасалған рельефтер кем дегенде Ренессанс дәуірінен бері жасалған. Кескінделген піл сүйегі рельефтері ежелгі заманнан бері қолданылып келеді, ал материалдың қымбат болғанымен, оны әдетте қайта пайдалануға болмайды, сондықтан олардың сақталу деңгейі салыстырмалы түрде жоғары, мысалы, консулдық диптихтер ерте антикалық заманнан қалған көшпелі тұрмыстық өнердің үлкен бөлігін құрайды. Готика дәуірінде піл сүйегінен жасалған рельефтерді қашу Париж және басқа да орталықтарда маңызды өнеркәсіпке айналды. Жаңа өсиеттен алынған діни көріністермен тығыз орналасқан кішкентай диптихтер мен триптихтер, сондай-ақ көбінесе төмен рельефте жасалған тұрмыстық заттар да жасалды. Бұл көбінесе дөңгелек айналар, тарақтар, тұтқалар және басқа да кішкентай заттар, бірақ АҚШ-тың Балтимор қаласындағы Романтикалық көріністері бар сандық (Уолтерс 71264) сияқты бірнеше үлкен сандықтар да болды. Бастапқыда олар көбінесе жарқын түстермен боялған. Рельефті балшыққа мөр басу арқылы немесе балшықты дизайн бейнеленген қалыпқа басу арқылы жасауға болады, бұл ежелгі рим керамикасының жаппай өндірілген терра-сигиллатасында әдеттегідей болды. Гипс немесе штукатурдағы сәндік рельефтер әлдеқайда үлкен болуы мүмкін; мұндай сәулеттік безендірулер Ренессанс кезеңінен кейінгі Батыста және ислам сәулетіндегі көптеген интерьер стильдерінде кездеседі.
Қазіргі суретшілердің рельефтері
Көптеген заманауи және қазіргі заманғы суретшілер, мысалы, Пол Гоген, Эрнст Барлах, Эрнст Людвиг Кирхнер, Пабло Пикассо, Эрик Гилл, Джейкоб Эпштейн, Генри Мур, Клаудия Кобизев, тіпті Эвальд Матаре де рельефтер жасаған. Әсіресе, 20-ғасырда ғимараттардың сыртқы қабырғаларында төмен рельефтер жиі қолданылды, оларды архитектураға сәндік элементтер ретінде енгізу өте оңай болды.