Кіріспе
Американдық суретші, негізінен реалист (1917–2009)
Эндрю Ньюэлл Уайет (ағылш. Andrew Newell Wyeth; 12 шілде 1917 – 16 қаңтар 2009) – американдық суретші, негізінен реалист, көбінесе аймақтық стильде жұмыс істеген. Ол өзін абстракционист деп есептеген, пәнін жаңа, мағыналы тұрғыда бейнелеген. Н.С. Уайеттің ұлы және Джейми Уайеттің әкесі, ол 20 ғасырдың ортасындағы АҚШ-тың ең танымал суретшілерінің бірі болды. Джеймс Х. Дафф «An American Vision: Three Generations of Wyeth Art» еңбегінде үш буын Уайеттердің өнері мен өмірін зерттейді. Табиғатқа құрметпен қараған Уайет, ойын ояту үшін серуендеуге шығар еді. Генри Дэвид Торо, Роберт Фрост және Кинг Видордың «Ұлы шеру» (1925) атты туындылары оны рухани және көркемдік жағынан шабыттандырды. Уайет «Метафора» атты деректі фильмде Видордың өзінің туындыларын жасауға тигізген әсері туралы, мысалы, «1946 жылғы қыс» және Ральф Клайннің портреті туралы әңгімеледі. Уайет сондай-ақ Уинслоу Гомер мен Ренессанс суретшілерінен де шабыт алды. Әкесі Н.К. оған бала кезінде сурет салу сабақтарын беріп, пейзаждар, иллюстрациялар, адамдар бейнесі және акварель суреттерін салу дағдыларын дамытты. Ол сонымен қатар өнерді жаратудағы құштарлық пен мақсатты сезімін қалыптастырды, ол «көзқарасты байытып, кеңейтеді». Оның жеңістігі, Питер Хард оған жұмыртқа темперасын қолдануды үйретті. Уайеттің әйелі Бетси оның мансабын басқарды және оның жұмысына зор ықпал етті. 20 ғасыр американдық өнеріндегі ең танымал суреттердің бірі – оның 1948 жылы, 31 жасында салған «Кристинаның әлемі» темперасы, қазір Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайының қорында сақталуда. Уайет «Хелга суреттерімен» де танымал. Оның өнеріндегі сүйікті тақырыптары – оның туған қаласы Чадс-Фордта (Пенсильвания) және Мейн штатының Кушингтегі жазғы үйінің айналасындағы жер мен адамдар. Оның туындыларында досының Куернер фермасы және 18 ғасырлық диірмен, Уайет пен оның әйелі сатып алған Бринтон диірмені де бейнеленген. Ол 2014 жылы Ұлттық өнер галереясында өткен «Эндрю Уайет: Сыртқа қарап, ішке қарап» көрмесінде ұсынған 300-ге жуық терезелердің суретінен жинақ жасады. 1960 жылдары ол отбасы мүшелерінің, достарының және көршілерінің портреттерін салуға кірісті. Уайет жиі: «Мен өмірімді суреттеймін», – дейтін. Оның туындылары туралы пікірлердің алуандығын қорытындылап, сурет тарихына қатысты зерттеуші Роберт Розенблум оны «ең жоғары бағаланған және бағаланбаған» суретші деп атады. Ол акварель және темпера суреттерін жасаудағы шеберлігімен танымал болды. «Кристинаның әлемі» – миллиондаған адамның санасында эмоциялық және мәдени беделге ие болған сурет. 1947 жылдан бергі марапаттары мен құрметтерінің арасында Президенттің бостандық медалі және Конгрестің алтын медальдары бар, сонымен қатар ол Ұлыбританияның Корольдік академиясына сайланды.
Wyeth was the "most overrated and underrated" artist. He was known for his skill at creating watercolor and tempera paintings that engage one's senses and emotions. Christina's World became an iconic image, a status unmet by even the best paintings, "that registers as an emotional and cultural reference point in the minds of millions." Among the awards and honors that he received since 1947 are the Presidential Medal of Freedom and Congressional Gold Medals and he was elected to Britain's Royal Academy.
Балалық шақ
Эндрю суретші және суретші Ньюэлл Конверс (Н. К.) Уайеттің және оның әйелі Кэролин Бокиус Уайеттің бес баласының ең кішісі болды. Ол 1917 жылдың 12 шілдесінде, Генри Дэвид Тороның туған күніне 100 жыл толуымен бірге дүниеге келді. Н. К. Генри Дэвид Тороға деген құрметінің арқасында, бұл оқиғаның кездейсоқ екенін де, қызықты екенін де сезінді. Н. К. балаларының қызығушылықтары мен дағдыларын дамытуға көмектесетін, қамқор әке болды. Отбасы жақын болды, бірге уақыт өткізіп, оқыды, серуендеді, «табиғатпен байланыс» орнатып, Уайеттер отбасының тарихына деген сезімді дамытты. Эндрю денсаулығының нашарлығына байланысты үйде оқыды. Әкесі сияқты, жас Уайет Роберт Фросттың поэзиясын және Генри Дэвид Тороның жазбаларын оқып, бағалай бастады, сондай-ақ олардың табиғатпен қарым-қатынасын зерттеді. Музыка мен кино да оның өнерге деген сезімталдығын арттырды. Уайеттің өзі көп талқылаған маңызды әсердің бірі – Кинг Видордың «Үлкен шеру» (1925) фильмі болды. Ол өзінің отбасылық жағдайларын бейнелейтін бұл фильмін «жүз сексен рет» көргенін және оның туындыларына ең үлкен әсер еткенін айтты. Кейін Видор «Метафора» атты деректі фильм түсірді, онда ол Уайетпен бірге фильмнің оның картиналарына, соның ішінде «1946 жылғы қыс», «Қар ұшқыны», «Ральф Клайнның портреті» және «Ағашқа көтеріліп бара жатқан баланың түстен кейінгі ұшуы» картиналарына тигізген әсерін талқылады. Уайеттің жалғыз ұстазы – оның әкесі болды. Үйде оқығандықтан, ол қорғалған және «көңілдікке ден қоймайтын» өмір сүрді. Уайет сол кезді былай деп еске алады: «Әкем мені дерлік түрмеге қамап, мені өз әлемімде ұстап, ешкімді жақындатпады. Мен Робин Гудтың Шервуд орманында Мэрионмен және бүлікшілермен қалуға мәжбүр болдым». Н. С. Уайет журналдарда, плакаттарда және жарнамалардағы жұмыстарымен танымал суретші болды. Ол «Асыл қазына аралы» және «Соңғы мохикан» сияқты кітаптарға иллюстрациялар жасады. 1920 жылдарға қарай Уайет аға танымал болды, ал отбасында Ф. Скотт Фицджеральд және Мэри Пикфорд сияқты белгілі адамдар жиі қонақ болып тұратын. Үйде шығармашылық және бәсекелестік атмосферасы болды. Торо, Гёте, Эмерсон, Толстой сияқты ұлы адамдар әрқашан суретшінің терең талабын сезінеді, ол өзінің туындыларының салдары маңызды емес екенін толық түсінеді. Іс-әрекеттің себебі іс-әрекеттің өзінде болсын, оқиғада емес. Мен өз тәжірибемнен білемін, қандай да бір күш пен сұлулықпен жасағанда, мен салдары туралы ойламаймын. Кімде-кім әсер үшін туынды жасаса, ол неден айырылып жатқанын білмейді! Сол хатында Н. С. ұлы суретші болуды ұлы адам болумен байланыстырады: ұлы суретші болу үшін, ол сипаттады, эмоционалдық тереңдік, тақырыпқа өзінен тыс көруге ашықтық және құштарлық қажет. Сондықтан да, ұлы картина – адамның көзқарасын байытатын және кеңейтетін туынды. Ол оның мансабын басқаруда маңызды рөл атқарды. Бірде ол: «Мен режиссермін және менің әлемдегі ең үздік актерім болды» деп айтқан. Оның әйелі Бетси 2020 жылдың 21 сәуірінде 98 жасында қайтыс болды. 1937 жылы, жиырма жасында, Уайет Нью-Йорктегі Макбет галереясында суретшілердің алғашқы жеке көрмесін өткізді. Суреттерінің барлығы сатылып кетті, оның өмір жолы да белгілі болды. Оның стилі әкесінен өзгеше болды: көбірек бос, «құрғақ» және түстер ауқымы шектеулі. Ол «Пайл мектебінің үлкен қаупі – сурет салу» деген пікірін білдірді. Ол өзінің ерте мансабында бірнеше кітап иллюстрацияларын жасады, бірақ Н. С. Уайет сияқты емес. Кейбіреулер Уайеттің жұмысы орта таптың құндылықтарын бейнелеу арқылы модернистік идеалдарға қарсы келді деп санайды, бірақ бұл оның жұмысы туралы әңгімелердің сурет салудан тыс әлеуметтік тапқа дейін кеңейуіне себеп болды. Уайеттің сүйікті тақырыбы – жер мен оның айналасындағы адамдар, ол өзінің туған қаласы Чаддс-Фордта (Пенсильвания) және Мейн штатының Кушингтегі жазғы үйінде. 1958 жылы Эндрю мен Бетси Уайет «Диңгер» үйін сатып алып, қалпына келтірді. Бұл үй – 18 ғасырдағы ғимараттар тобы, оның ішінде «Түнгі ұйықтап жатқан» (1979, жеке коллекция) картинасында бейнеленген. Бринтонның диірмені 1971 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. Уайет пен Пенсильвания мен Мэн аралығында уақыт бөліп, жетпіс жылдан астам уақыт бойы реалистік сурет салу стилін сақтады. Ол бірнеше танымал ландшафттық суреттер мен модельдерге тартылған. Оның жалғыз жүруі пейзаждарына басты шабыт болды. Ол жер мен теңізге ерекше жақын болды, тарих пен эмоцияларға негізделген рухани түсінік алуға ұмтылды. Ол әдетте сурет салуды аяқтамас бұрын, сурет салуға арналған тақырып бойынша ондаған зерттеулер жасаған, сурет салуды (суды щеткадан сығу) немесе жұмыртқа темперасын орындау үшін сурет салған. Олсон үйі сақталып, Кристинаның әлеміндегі көрінісіне сәйкес жаңартылды. Ол Farnsworth өнер мұражайының бір бөлігі ретінде жұртшылыққа ашық. Уайеттің танымал болуының арқасында, бұл мүлік 2011 жылдың маусымында Ұлттық тарихи ескерткіш деп танылды.
Куернер фермасы
Уайет Чаддс-Фордтағы көршілері Анна мен Карл Куернерді суретке түсіре бастады. Олсондар сияқты, Куернерлер мен олардың фермасы да шамамен 30 жыл бойы Уайеттің ең маңызды тақырыптарының бірі болды. Ол Куернер фермасы туралы: «Мен оны әдемі жер деп ойлаған жоқмын. Ол маған таза абстрактілі және таза эмоционалды түрде ғана әсер етті», – деді. «Brown Swiss» (1957, жеке коллекция) – 1950-1970 жылдар аралығында Чаддс-Фордтағы Карл мен Анна Куернердің фермасында салған көптеген суреттерінің бірі. Сурет Карл Куернерге тиесілі болған қоңыр швейцар сиырларының атымен аталған, ол Куернер ферма үйін және фермадағы көлдегі үйдің көрінісін бейнелейді. Дегенмен, Уайет суретте сиырларды көрсетуден бас тартты; шөптегі олардың іздері ғана қалды. Чаддс-Фордта «Кіші Африка» деп аталатын африкалық американдықтардың шағын тобы болды. Олар Арчи ананың шіркеуінің төңірегінде қоныстанды, бұл квакерлер мектебінен айналған құдайға арналған орын. Эндрю Уайет шіркеудің жұмыс істеген кезеңінде бірнеше пейзаждарды суреттеді, ал қираған ғимараттың қабырғалары «Айналма жол» (1985) картинасында көрінеді. «Кіші Африканың» афроамерикандық тұрғындары Уайеттің суреттерінде жиі кездесетін модельдер ретінде бейнеленген. Куернер фермасын Брендивайн өзені мұражайы және жақын жердегі Н. К. Уайет үйі мен студиясы арқылы аралап көруге болады. 2011 жылы ферма Уайетпен байланысы бар екендігіне байланысты Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды.
Хельганың суреттері
1986 жылы неміс туған Хельга Тесторфтың 247 суреттен тұратын сериясының жарияланғанына кеңінен орын берілді. Вайет оны Карл Кюернердің шаруа қожалығында жұмыс істеп жүргенде танысты. Вайет оның әйелі мен Хельганың күйеуі Джон Тесторфтың білмеуімен 1971 жылдан 1985 жылға дейін оны суретке түсірді. Хельга, медбикелік тәжірибесі бар күтім қызметкері, бұрын модель болған емес, бірақ ұзақ поза беруге тез бейімделді, ол оны мұқият бақылап, ең ұсақ бөлшектеріне дейін суретке түсірді. Хельганың суреттері – бұл оның психологиялық зерттеуі емес, көбінесе Уайеттің әдеттегі пейзаждарының аясында оның дене бітімінің жан-жақты зерттелуі. Ол көбінесе күлімдемейтін және бейтарап суреттелген; алайда, осы шектеулердің ішінде Вайет өзінің көптеген ең жақсы портреттеріндегідей, мінез бен көңіл-күйдің нәзік нюанстарын жеткізе алады. Бір тақырыпты түрлі жағдайларда және эмоционалдық күйлерде осылай кеңінен зерттеу американдық өнерде бірегей. 1986 жылы Филадельфиялық баспагер және миллионер Леонард Э. Б. Эндрюс (1925–2009) коллекцияның басым бөлігін сатып алып, оны толық сақтап қалды. Вайет бұрыннан әйеліне сыйлық ретінде берілген «Махаббаттастар» сияқты бірнеше Хельга суреттерін достарына да сыйлаған болатын. Бұл туындылар 1987 жылы Ұлттық өнер галереясында және ел бойынша гастрольдік көрмеде көрсетілді. 1987 жылғы көрме де, одан кейінгі гастроль де көп сынға ұшырады. Гастроль аяқталғаннан кейін сынға ұшырады, себебі одан кейін суреттердің иесі өзінің барлық жинағын жапондық компанияға сатты, бұл мәмілені Кристофер Бенфей «әдепсіздік» деп сипаттады.
Терезе бояулары
Уайет 300-ге жуық шығарма жасады – терезелердің темпера және суреттері. Оның ұлы Хайме әкесінің "терезелерге құмар болғанын" айтады. "Теңізден соққан жел" суреті Олсон үйінің жоғарғы қабатындағы терезеден кіретін желді бейнелейді. Бұл бейнелеме емес портреттік туынды және ақын Роберт Фросттың сүйікті суреті. Майн штатының Кушинг және Пенсильвания штатының Чаддс Форд қалаларында ондаған жылдар бойы жасалған бұл туындылар оның суретші ретінде қалыптасуын көрсетеді. Ұлттық өнер галереясы терезелерге арналған туындылар "Уайеттің шығармашылық процесін ең жақсы түсінуге мүмкіндік береді" дейді. "Патриот" (1964) сияқты Ральф Клайнның портретінде Уайет суреттеген адамды жақсырақ түсіну үшін сыртқы көрінісінен әрі қарады. Клайн – 71 жастағы, американдық түбіне оралған және Мэн штатының әзіл-қалжыңымен әйгілі қызықты адам. Ол үлкен шляпа, комбинезон киіп, темекі тартатын. Бірақ оны суреттеу арқылы Уайет Клайнның әзілқойлығы мен қатал мінезінің астында зор абырой мен зиялылығы бар, жылы жүректі ардагер екенін түсінді.
In works such as The Patriot (1964), a portrait of Ralph Cline, Wyeth looked beyond the surface to understand who he was painting. Cline was an interesting gentleman 71 years of age, of Native American heritage and Maine humor. He wore a big hat and overalls and chewed tobacco. It was through painting him, though, that Wyeth understood that, beneath his humor and hard countenance, Cline was a warm hearted veteran of great dignity and intellect.
Кристинаның әлеміне сілтеме
"Симпсондар" телесериалының 2007 жылғы "Спрингфилдтің өрлеуі" атты эпизодында, Бернс мырзаның кабинетінде Кристина әлемі суреті ілулі тұр, бірақ ол оның орнына суреттелген. "Preacher" графикалық романының 43-ші саны (2011) осы картинаның атымен аталады – "Кристина әлемі". Сурет серияның көп бөлігінде маңызды роль атқарады. 2013 жылғы "Обливион" фильмінде "Кристина әлемі" әлемнің қиялға толы бейнесі ретінде бейнеленген. "Барлығына қарсы соғыс" (2016) фильмінде Джекидің (Тесса Томпсонның кейіпкері) жатын бөлмесінде "Кристина әлемі" суретінің көшірмесі ілінген. Осы сурет туралы ойланып отырып, Терри (Александр Скарсгард) "жас әйелдің шөбі арасымен илемелеп жүргенін" айтады. Оңтүстік готика жанрымен байланыстырылатын инди-әнші-әндер авторы Этель Кейн "Американдық жасөспірім" музыкалық видеосында "Кристина әлемі" суретін қайта жасайды.
Уайеттің шығармаларынан әсер алған
Өзінің автобиографиясында «Камералы адам» деп аталатын кітабында оператор Нестор Альмендрос Уайетті «Жаратылыстың күндері» (1978) фильмінің визуальдық стиліне шабыттандырған тұлғалардың бірі ретінде көрсетеді. «Хельга» картиналар сериясы австралиялық Icehouse тобының 1987 жылғы «Man of Colours» альбомына әсер етті. Режиссер Филип Ридли өзінің «Көрініс» (1990) фильмінің визуалды стилі Уайеттің суреттерінен шабыт алғанын мәлімдеді. «Жылтқыш» (2002) американдық қайта түсірілімінің суретші-қоюшысы Том Даффилд фильмнің көрінісі үшін Уайеттің суреттерін пайдаланды. М. Найт Шьямалан «Ауыл» (2004) фильмін Эндрю Уайеттің суреттеріне негіздеп жасады. «Faraway» (2014) – Уайеттің «Faraway» картинасынан шабыттанған көркем ән.
Басқа
Картинист Чарльз М. Шульц (ұзақ жылдар бойы оның жанкүйері болған) өзінің "Астық шаян" комиксінде Вайетті жиі еске алған. Снупидің үйінің ішінде Ван Гог пен Уайеттің суреттері болған. PBS телеарнасының "Мистер Роджерс көршілері" сериалының жүргізушісі Фред Роджерс студиясының ("үй") кіреберісінде Уайет картинасының көшірмесін іліп қойған. Мэриленд штатының Колумбия қаласындағы Окленд Миллс ауылындағы Тандер Хилл ауданының көшелеріне Уайеттің суреттерінен ат қойылған. Камил Граммер "Бевърли-Хиллздің нағыз үй шаруашылықтары" телешоуының 9-маусымының 18-бөлімінде Оңтүстік Калифорниядағы Вулси өрті кезінде үйі өртеніп кеткенде, ол Эндрю Уайеттің картинасын бағалы заттарының ішінде алып кеткенін айтты. 2022 жылы Дональд Гловердің "Атланта" телесериалының 4-маусымының 9-бөлімі "Эндрю Уайет. Альфредтің әлемі" деп аталды.