Кіріспе
Кеңес және Ресей шахмат гроссмейстері (1926–2016)
Марк Евгеньевич Тайманов (Марк Евгеньевич Тайманов; 7 ақпан 1926 – 28 қараша 2016) – жетекші Кеңес және Ресей шахматшыларының бірі, 1946 жылдан 1971 жылға дейін әлемнің үздік 20 шахматшысының қатарында болды. Көптеген шахмат кітаптарының авторы Тайманов 1952 жылы гроссмейстер атағын алды және 1956 жылы КСРО шахмат чемпионатында жеңіске жетті. Ол 1953 және 1971 жылдары әлем чемпионатының үміткері болды, сонымен қатар бірнеше дебюттік варианттар оның атымен аталады. Тайманов – әлемдік деңгейдегі концерттік пианист те болған.
Ерте өмір
Тайманов Харьков қаласында дүниеге келді, сол кезде оның ата-анасы да осы қалада оқыған. Олар Марк алты айлық болғанда Ленинградқа көшіп барды. Оның әкесі Евгений Захарович Тайманов еврей отбасынан шыққан; оның әулеті Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Смоленскіден Харьковқа қашып келген. Евгений Харьков политехникалық институтының студенті болды, кейін Киров зауытында және Гидравликалық зауытта бас инженер болып жұмыс істеді, бірақ 1937 жылы оның ағасы мен әйелінің туыстары тұтқынға алынғаннан кейін Ленинград консерваториясында және түрлі Ленинград театрларында инженерлік қызметке ауысты. Таймановтың анасы Серафима Ивановна Ильина православиелік орыс отбасынан шыққан; ол Харьков ұлттық Котляревский өнер университетінде білім алған. Кейін ол пианино сабақтары арқылы ұлын музыкамен таныстырды. Марк үш баланың үлкені болды. Он жасында ол 1936 жылы шыққан «Бетховен концерті» атты советтік балалар фильмінде жас скрипкашы рөлін орындады. Рөліне дайындалу үшін Тайманов бір жыл бойы скрипка тартты. Көп жылдар өткен соң, гастрольдік сапарда Исаак Стерн Таймановпен кездесіп, фильмдегі оның скрипка ойнауын жоғары бағалады, «барлық жас актерлердің бірі де скрипканы дұрыс ұстауды білмеген. Тек бір ғана скрипкашыны көрдім, ол Бетховен концерті фильмінде ойнаған» деді. Ұлы Отан соғысы кезінде ол әкесімен бірге Ленинград қоршауы басталғанға дейін Ташкентке эвакуацияланды; анасы мен қалған екі баласы қалада қалып, 1942 жылдың наурыз айында эвакуацияланғанға дейін қоршаудың қиындықтарын бастан өткерді.
Кеңестер командасының ойыны
Ол 1948 мен 1983 жылдар аралығында 15 шарада 116 ойында (+36−24=56) есеппен Ленинградты ішкі советтік аймақтық командалар арасындағы жарыстарда өкілдік етті. Ол ішкі советтік клубтар командалық жарыстарында "Буревестник" (Студенттер) спорт қоғамының құрамында өнер көрсетті.
Кеңес Одағының чемпионаттары
Ол 23 рет КСРО шахмат чемпионаттарында ойнады (бұл көрсеткіш Ефим Геллермен теңестірілген рекорд), екі рет бірінші орынды бөлісті. 1952 жылы ол сол кездегі әлем чемпионы Михаил Ботвинникке плей-офф матчында жеңіліп қалды. 1956 жылы турнирде Юрий Авербах және Борис Спасскиймен тең нәтиже көрсеткеннен кейін, ол олардан басып өтіп, атақ үшін матч-турнирде жеңіске жетті.
Фишердің шығындары
Тайманов 1971 жылғы үміткерлер турнирінің ширек финалында Бобби Фишерден бес кездесудің барлығында жеңіліп, 6–0 есебімен ұтылды. Бұл матч туралы Тайманов кейіннен Фишердің "өте күшті қорғаушы" болғанын және "үшінші партия матчтың шешімді нүктесі болғанын" айтты. Кеңес шенеуніктері Таймановтың жалақысын тоқтатты және оны шетелге баруға рұқсат бермеді. Таймановты жазалаудың ресми себебі – ол елге Александр Солженицынның кітабын әкелгені болды, бірақ бұл түсіндірме тек бюрократиялық желеу ғана еді. Кейіннен шенеуніктер Таймановты "кешіріп", оған қатысты санкцияларды жойды. Фишердің 1971 жылдың соңындағы үлкен жеңістері, біріншіден Бент Ларсенге қарсы 6–0 есебімен, содан кейін Тигран Петросянға қарсы 6½–2½ есебімен, олардың пікірін өзгертуге көмектескен болуы мүмкін. Тайманов бұл матчты шахмат карьерасының "шыңы" деп санады және кейіннен матч туралы "Мен Фишердің құрбаны қалай болдым" атты кітап жазды.
Халықаралық командалар
Тайманов халықаралық командалық ойындарда КСРО-ны сәтті өкілдік етті. 1956 жылы Мәскеуде өткен Шахмат Олимпиадасында бірінші резерв ретінде ол (+6−0=5) есебімен ойын көрсетіп, командалық алтын және тақталық қола медальдарды жеңіп алды. Бұл оның Олимпиададағы жалғыз қатысуы болды. Тайманов төрт рет Еуропа командалық шахмат чемпионатында КСРО құрамында өнер көрсетті. 1957 жылы Венада ол жетінші тақтада ойнап, (+2−0=3) есебімен ұпай жинап, командалық және тақталық алтын медальдарды жеңіп алды. 1961 жылы Оберхаузенде ол сегізінші тақтада ойнап, (+6−0=3) есебімен ұпай жинап, командалық және тақталық алтын медальдарды жеңіп алды. 1965 жылы Гамбургте ол жетінші тақтада ойнап, (+3−1=4) есебімен ұпай жинап, командалық және тақталық алтын медальдарды жеңіп алды. 1970 жылы Капфенбергте ол алтыншы тақтада ойнап, (+4−0=2) есебімен ұпай жинап, командалық және тақталық алтын медальдарды жеңіп алды. 1970 жылы Белградта өткен Ресей (КСРО) – әлем командалары арасындағы алғашқы матчта ол жетінші тақтада ойнап, Вольфганг Ульманға қарсы (+2−1=1) есебімен ойын көрсетті.
Шахмат мұрасы
Тайманов алты әлем чемпионын (Ботвинник, Василий Смыслов, Михаил Тал, Тигран Петросян, Борис Спасский және Анатолий Карпов) жеңген санаулы ойыншылардың бірі болды. Сицилия қорғанысы, Қазіргі Бенони және Нимзо үнді қорғанысындағы ашылу вариациялары Таймановтың есімімен аталады. Ол өзінің атаулы екі вариациясы туралы кітаптар жазды, сондай-ақ өзінің таңдамалы ең жақсы ойындарының автобиографиялық жинағын шығарды. Таймановтың сүйікті шахматшылары Александр Алекхин, Михаил Тал және Гарри Каспаров болды. Тайманов композитор Дмитрий Шостакович, виолончельші Мстислав Ростропович және пианист Свиатослав Рихтермен жеке таныс болды. Оның ең үлкен баласы (өз кезінде күшті шахматшы болған және бір рет Ленинград қалалық чемпионатының финалына қатысқан) мен оның егіздері арасындағы жас айырмасы 57 жылды құрады. Оның кіші әпкесі Ирина Тайманова (1941 жылы туған) – белгілі опера режиссері, тележүргізуші және Санкт-Петербург консерваториясының профессоры. Тайманов 2016 жылғы 28 қарашада Санкт-Петербургте 90 жасында дүние салды.