Кіріспе

Борис Васильевич Спасский (; 1937 жылдың 30 қаңтарында туған) – ресейлік шахмат гроссмейстері, он бірінші әлем чемпионы, 1969 жылдан 1972 жылға дейін чемпиондық атағын сақтап тұрған. Спасский үш рет әлем чемпионатында өнер көрсетті: 1966 жылы Тигран Петросянға ұтылып, 1969 жылы Петросянды жеңіп әлем чемпионы атанды; кейін 1972 жылы танымал матчта Бобби Фишерге ұтылды. Спасский екі рет (1961, 1973) КСРО шахмат чемпионатында жеңіске жетті, ал екі рет (1956, 1963) плей-оффта жеңіліске ұшырады, бірақ турнир барысында бірінші орынды бөлісіп алған. Ол жеті рет (1956, 1965, 1968, 1974, 1977, 1980 және 1985) әлем чемпионатына үміткер атанды. 1965 және 1968 жылдары үміткерлер турнирінде жеңіске жетіп, 1974 жылы жартылай финалға, ал 1977 жылы финалға өтті. Спасский 1976 жылы Францияға көшіп, 1978 жылы француз азаматы болды. Ол турнирлерге қатысып жүрді, бірақ енді әлем чемпионы атағына таласушы емес еді. Спасский 1992 жылы Фишермен өткен ресми емес кездесуде жеңіліске ұшырады. 2012 жылы Франциядан Ресейге қайтып келді.

Ерте өмір

Спасский Ленинградта (қазіргі Санкт-Петербург) орыс отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Василий Владимирович Спасский, әскери қызметте болған. Ол Курск губерниясының көрнекті орыс православие дін қызметкері, кейіннен орыс шіркеуінің протоиереуі (1916 жылдан бастап), сондай-ақ Мемлекеттік Дума депутаты (1912–1917) және Ресей халқы одағының белсенді мүшесі Владимир Александрович Спасскийдің отбасынан шыққан. Борис анасы Екатерина Петровна Спасская (қызметте Петрова) мектеп мұғалімі болған. Ол Гдов ауданының (қазіргі Псков облысы) Ряднево ауылында Дария Ивановна Иванованың (жергілікті шаруа отбасынан) және Санкт-Петербург пен Псковте үйлері болған жер иесі Андрей Куприянович Куприяновтың заңды емес қызы ретінде дүниеге келді. Біраз уақыттан соң Дарья Ивановна Петербургке қашып, қызын өзінің туысы Петр Васильевке қалдырып, Екатеринаны Петрова тегімен тәрбиеледі. Кейін ол анасына қосылды. Спасский шахмат ойнауды 5 жасында Ленинградты қоршау кезінде Ленинградтан эвакуациялаған пойызбен келе жатқанда үйренді. Ол 1947 жылы 10 жасында Ленинградта өткен бірнеше ойыншыға қатысқан көрмеде Кеңес Одағының чемпионы Михаил Ботвинникке қарсы жеңіске жеткенде алғаш рет кеңінен танылды. Спасскийдің алғашқы жаттықтырушысы Владимир Зак, беделді шебер және жаттықтырушы болды. Жастық шағында, 10 жасынан бастап, Спасский шеберлік деңгейіндегі жаттықтырушылармен күніне бірнеше сағат шахматпен айналысты. Ол ең жас совет ойыншысы ретінде бірінші санатқа (10 жасында), кандидат шеберлігіне (11 жасында) және совет шеберіне (15 жасында) жеткен рекордты орнатты. 1952 жылы, 15 жасында Спасский Ригадағы Кеңес Одағы чемпионатының жартылай финалында 50 пайыз нәтиже көрсетті және сол жылы Ленинград чемпионатында екінші орын алды, оны Ботвинник жоғары бағалады.

Мансап

Карьерасының барлық партияларын қамтитын статистика бойынша Спаскидің ақ және қара піштермен ең көп қолданған дебюттері – Сицилия қорғанысы мен Рюи Лопес болды. Спасский кем дегенде екі рет (олар чемпиондық атаққа ие болған кезде емес) алты даусыз әлем чемпионынан жеңіске жетті: Василий Смыслов, Михаил Тал, Тигран Петросян, Бобби Фишер, Анатолий Карпов және Гарри Каспаров.

Жас ұлы шебер

Спасский халықаралық дебютін 1953 жылы 16 жасында Румынияның Бухарест қаласында жасады, 12/19 есебімен Ласло Сабомен бірге төртінші орынды бөлісті. Бұл турнирде оның жаттықтырушысы Александр Толуш жеңіске жетті. Бухарестте ол келесі жылы Әлем Чемпионатына үміткер болған Василий Смысловты жеңді. Сол жылы Спасский Швейцарияның Шаффхаузен қаласында өткен FIDE конгресінде Халықаралық шебер атағын алды. 1955 жылы Мәскеуде өткен 22-ші Кеңес Чемпионаты финалындағы алғашқы әрекетінде Спасский 11½/19 есебімен үшінші орынды Смыслов пен Ефим Геллермен бөлісті, бұл оны сол жылы Гетеборгтағы Интерзоналық турнирге іріктеуге жеткілікті болды. Сол жылы ол Бельгияның Антверпен қаласында өткен Жасөспірімдер арасындағы Әлем Чемпионатында 6/7 ұпай жинап, финалға жолдама алды, содан кейін финалда 8/9 ұпай жинап, Эдмар Меднистен толық ұпаймен басып өтті. Спасский «Локомотив» ерікті спорт қоғамы үшін өнер көрсетті. Гетеборгте 11/20 есебімен жетінші орынды бөлісіп, Спасский 1956 жылғы Амстердамда өткен Үміткерлер турниріне қатысып, автоматты түрде гроссмейстер атағын алды және сол кезде бұл атақты алған ең жас шахматшы болды. Амстердамда он ойыншыдан тұратын турнирде ол төрт ойыншымен бірге үшінші орынды бөлісті, 9½/18 есебін көрсетті. 1956 жылдың қаңтар-ақпан айларында Ленинградта өткен 23-ші Кеңес финалында Спасский 11½/19 есебімен Марк Тайманов пен Юрий Авербахпен бірінші орынды бөлісті, бірақ Тайманов кейін өткен плей-оффта жеңіске жетіп, чемпион атанды, Спасскийді екі ойында да жеңді. Спасский 24-ші Кеңес Чемпионатының жартылай финалында бірінші орынды бөлісіп, осылайша іріктеуден өтті.

Тең емес нәтижелер

Содан кейін Спасский әлем чемпионатының іріктеу турнирлерінде сәтсіздікке ұшырап, келесі екі Интерзональға (1958 және 1962) қатыса алмады, бұл әлем чемпионатында ойнау құқығын алу үшін міндетті шарт еді. Осы қиын жағдай оның бірінші некесінің соңғы үш ауыр жылымен және 1961 жылы ажырасу алдында болған оқиғалармен бірге келді, сондай-ақ ол сол жылы жаттықтырушысы Толуштан айырылды. 1957 жылдың қаңтар-ақпанында Мәскеуде өткен 24-ші Совет финалында Спасский Толушпен төртінші орынды бөлісті, екеуі де 21 партияда 13 ұпай жинады, ал Михаил Тал өзінің алты совет титулының біріншісін жеңіп алды, бұл оның 1960 жылы әлем чемпионы атағына жол ашты. Спасскийдің Портороз Интерзоналына қатыса алмауына 1958 жылы Ригада өткен Совет чемпионатында Талға соңғы турда жеңілуі себеп болды. Спасский көп бөлігінде ойынды басып озды, бірақ уақыт қосылғаннан кейін қиын жеңіске жете алмады, содан кейін теңдікке келіспеді. Жеңіс Спасскийге Интерзональға қатысуға мүмкіндік берген болар, ал теңдік Юрий Авербахпен төртінші орынды бөлісуге және плей-офф арқылы іліккендердің қатарына қосылуға мүмкіндік берген еді. Спасский 1959 жылы Мәскеуде өткен турнирде Смыслов пен Давид Бронштейнмен бірге 11 партияда 7 ұпайдан жинап, бірінші орынды бөлісті. Ол 1959 жылы Тбилисиде өткен 26-шы Совет финалында Талмен екінші орынды бөлісті, 19 партияда 12½ ұпай жинап, чемпион Тигран Петросяннан бір ұпай кем жинады. Содан кейін Спасский Ригада 1959 жылы 13 партияда 11½ ұпай жинап жеңіске жетті, Владас Микенастан жарты ұпайға көбірек жинады. Спасский Ленинградта өткен 27-ші Совет финалында 19 партияда 10 ұпай жинап, тоғызыншы орынды бөлісті, ал ленинградтық Виктор Корчной өзінің төрт совет титулының біріншісін жеңіп алды. Спасский Аргентинаға сапар шегіп, Мар-дель-Платада 1960 жылы 15 партияда 13½ ұпай жинап, Боби Фишермен бірге бірінші орынды бөлісті, Бронштейннен екі ұпайға көбірек жинады және олардың мансабындағы алғашқы кездесуінде Фишерді жеңді. Спасский Ленинградта өткен 7-ші Студенттер Олимпиадасында КСРО құрамасының бірінші нөмірі болып ойнады, онда күміс жүлде алды, бірақ Уильям Ломбардияға алтын жүлдеден бас қойды, сонымен қатар олардың жеке кездесуінде де жеңіліске ұшырады. Спасскийдің тағы бір көңілі толмауы 1961 жылы Мәскеуде өткен келесі Интерзональға іріктеу турнирінде, Совет финалында болды, онда ол тағы да соңғы турдағы маңызды ойынды жоғалтты, осы жолы Леонид Стайнға, ол осылайша іліккендердің қатарына қосылды, ал Спасский 19 партияда 11 ұпай жинап, бесінші орынды бөлісті, ал Петросян жеңіске жетті.

Атақ иегері

Спасский жаттықтырушыны ауыстыруға шешім қабылдады, оның нәтижесіз ойыншысы Александр Толуштан тыныш стратегияшы Игорь Бондаревскийге өтті. Бұл оның қайта жандануының кілті болды. Ол 1961 жылы Бакуде өткен 29-шы КСРО чемпионатында 14½/20 ұпаймен Лев Полугаевскийден жарты ұпайға басымдықпен өзінің алғашқы екі КСРО титулын жеңіп алды. Спасский 1962 жылы Гаванада 16/21 есебімен Полугаевскиймен екінші орынды бөлісті, жеңімпаз Мигель Найдорфтан кейін. 1962 жылы Ереванда өткен 30-шы КСРО чемпионатында Леонид Стайнмен бірге 11½/19 ұпай жинады. 1963 жылы Ленинградта өткен 31-ші КСРО финалында Спасский Стайн мен Ратмир Холмовпен бірінші орынды бөлісті, ал Стайн 1964 жылы өткен тай-брейкте жеңіске жетті. Спасский 1964 жылы Белградта жеңіліссіз 13/17 есебімен жеңіске жетті, Корчной мен Борислав Ивков 11½ ұпаймен екінші орынды бөлісті. Ол Сочиде 1964 жылы 9½/15 есебімен төртінші орынды иеленді, ал Николай Крогиус жеңіске жетті. 1964 жылы Мәскеуде өткен КСРО зоналық турнирінде Спасский 7/12 есебімен жеңіске жетіп, бір теңдік пен екі жеңілістен кейін сол жылы Амстердам интерзоналына жолдама алды. Амстердамда ол Михаил Тал, Василий Смыслов және Бент Ларсенмен бірге 17/23 есебімен бірінші орынды бөлісті, осылайша төрт ойыншы, Борислав Ивков және Лайош Портиш келесі жылы жаңадан құрылған үміткерлер турниріне қатысуға құқық алды. Бондаревскиймен Спасскийдің стилі кеңейіп, тереңдеді, нашар нәтижелер көбінесе болдырмады, бірақ оның күрескерлік рухы одан да күшейді. Ол психология мен күтпеген тактиканы өзінің қарулы арсеналына қосты, бұл оны соңында жеңіске жеткізуге жеткілікті болды.

Жарысқышы

Спасский шахмат тақтасында жан-жақты ойыншы ретінде есептелді, ал оның бейімделетін "әмбебап стилі" көптеген мықты гроссмейстерлерді жеңуде ерекше артықшылық болды. 1965 жылғы сайкесте ол Ригада өткен төртінші турда Пауль Кересті сақтық стратегиясымен жеңіп, соңғы партияда 6–4 (+4−2=4) есебімен жеңіске жетті. Сондай-ақ Ригада ол Эфим Геллерді жұптасқан шабуылдармен жеңіп, 5½–2½ (+3−0=5) есебімен жеңіске жетті. Содан кейін, 1965 жылы Тбилисиде Михаил Талға қарсы кандидаттар финалында Спасский ойынды тыныш позицияларға бағыттауға тырысты, бұрынғы чемпион Талдың тактикалық күшінен қашып, немесе қиындықтар үшін тым жоғары баға талап етті. Бірінші партияны ұтырса да, ол 7–4 (+4−1=6) есебімен жеңіске жетті. Спасский финалға дейін екі турнирде жеңіске жетті. Ол 1965 жылы Сочидегі үшінші Чигорин мемориалында Вольфганг Унзикермен 10½/15 ұпаймен бірінші орынды бөлісті, содан кейін 1965–66 жылдары Гастингсте Вольфганг Ульманмен 7½/9 ұпаймен тең бөлісті. Спасский Петросянға қарсы өткен матчта үш рет жеңіп, он жеті рет тең түсті, бірақ оның үш жеңісінің соңғысы тек жиырма үшінші партияда, Петросян титулды сақтап қалуын қамтамасыз еткеннен кейін ғана болды, бұл Алекхинның 1934 жылы Боголюбовқа қарсы сәтті қорғанысынан кейінгі билеуші чемпионның алғашқы матчтық жеңісі болды. Спасскийдің титул үшін күреске дейінгі алғашқы турнирі төртінші Чигорин мемориалы болды, онда ол Анатолий Лейнмен бесінші орынды бөлісті, ал Корчной жеңіске жетті. Спасский кейін Санта-Моникада 1966 жылы (Пиатигорский кубогы) Петросяннан озып, суперкласс алаңын 11½/18 ұпаймен жеңіп алды, бұл Боби Фишерден жарты ұпайға көп, өйткені ол Фишердің турнирдің бірінші кезеңінде 3½/9 ұпай жинағаннан кейін американдық гроссмейстердің қарсылығын жеңді. Спасский сондай-ақ Бевервикте 1967 жылы 11/15 есебімен, Анатолий Лутиковтан жарты ұпайға озып жеңіске жетті және Сочиде 1967 жылы 10/15 ұпаймен Крогиус, Александр Зайцев, Леонид Шамкович және Владимир Симагинмен бірінші орынды бөлісті. 1966 жылы финалда жеңіліске ұшыраған Спасский келесі кандидаттар сайкесіне автоматты түрде іліккен. 1968 жылы ол Геллермен тағы кездесті, бұл жолы Сухумиде, және 1965 жылғыдай (5½–2½, +3−0=5) жеңіске жетті. Ол кейін Мальмёде Бент Ларсенмен кездесіп, алғашқы үш партияны жеңгеннен кейін 5½–2½ есебімен жеңіске жетті. Финалда ол Ленинградтағы қарсыласы Корчнойға қарсы Киевте ойнады, ал Спасский жеңіске жетті (+4−1=5), бұл оған Петросянмен тағы бір матч өткізуге мүмкіндік берді. Спасскийдің матч алдындағы соңғы турнирі Пальмада өтті, онда ол Ларсенмен екінші орынды бөлісті (+10−1=6), Корчнойдан бір ұпай кем. Спасскийдің стильдік икемділігі Петросянды 12½–10½ есебімен жеңудің кілті болды, бұл матч қайтадан Мәскеуде өтті.

Әлем чемпионы

Спасскийдің тәжді жеңгеннен кейінгі алғашқы өнер көрсетуінде ол 1969 жылдың қазан айында Пуэрто-Рикодағы Сан-Хуан қаласында бірінші орынды иеленді, 15 партияда 11½ ұпай жинап, екінші орын алған ойыншыдан 1½ ұпайға озып кетті. Содан кейін ол Пальмадағы жыл сайынғы турнирде ойнады, онда 17 партияда 10 ұпаймен бесінші орынды алды. Спасский жеңіліссіз өтіп, турнир жеңімпазы Ларсенге үш жеңілісінің бірін сыйлады, бірақ 14 тең ойын оны бірінші орынға таласудан алды, себебі ол Ларсеннен 2 ұпайға қалып қойды. 1970 жылдың наурыз-сәуір айларында Спасский Белградта өткен әйгілі СССР-Дүниежүзілік матчта Советтік команданың бірінші тақтасында ойнады, онда ол Ларсенге қарсы алғашқы үш турда +1−1=1 нәтиже көрсетті, ал соңғы матчта оны Штайн алмастырды. Советтік команда 20½–19½ есебімен жеңіске жетті. 1970 жылы Лейденде өткен төрт ойыншы қатысқан турнирде ол 12 партияда 7 ұпай жинап жеңіске жетті, Ян Хайн Доннерден 1 ұпайға озып, одан кейін Ларсен мен Ботвинник ілесіп келді, соңғысы бұл турнирдегі соңғы ресми ойынын ойнады. Спасский 1970 жылы Амстердамда өткен жыл сайынғы IBM турнирінде Полугаевскиймен 15 партияда 11½ ұпай бөлісті. 1971 жылы Гетеборгте өткен турнирде ол 11 партияда 8 ұпай жинап үшінші орын алды, жеңімпаздар Властимил Хорт пен Ульф Андерссон болды. Ол 1971 жылы Ванкуверде өткен Канада Ашық чемпионатында Ханс Риемен бірінші орынды бөлісті. Қараша және желтоқсан айларында Спасский Мәскеудегі Алекхин мемориалында Талмен тең алтыншы орынды иеленді, +4−2=11 нәтиже көрсетті, турнирді Штайн мен Анатолий Карпов жеңіп алды, соңғысы үшінші деңгейдегі алғашқы табысын қамсыздады.

Фишермен чемпионат матчы

Спасскийдің әлем чемпионы ретінде билік етуі үш жылға созылды, өйткені ол 1972 жылы «Ғасыр матчы» деп танымал 1972 жылғы Әлем шахмат чемпионатында АҚШ-тың Фишерінен жеңілді. Бұл жарыс суық соғыстың қақ жарқын шағында Исландияның Рейкьявик қаласында өтті және екі үлкен держава арасындағы саяси қақтығыстың символы ретінде қарастырылды. Спасский Фишердің көптеген талаптарына келісті, оның ішінде үшінші ойынды бөлек бөлмеге көшіруді де қабылдады. Фишер мен Спасский арасындағы әлем чемпионаты – тарихында ең көп жарияланған шахмат матчы болды, оны әлемнің барлық аймақтарындағы басты ақпарат құралдары жариялады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер Фишермен сөйлесіп, оны матчта ойнауға ынталандырды, сол кезде шахмат өзінің шыңына жетті. Матчқа дейін Фишер Спасскийден бес рет ойнап, үш рет жеңіліске ұшырады, бір рет жеңіске жетті. Сонымен қатар, Спасский Геллерді жаттықтырушы ретінде тартты, ол да Фишерге қарсы оң нәтиже көрсеткен. Дегенмен, Фишер титул үшін өткен матчты 12½/8½ (+7−3=11) есебімен жеңіп алды, үш жеңілістің бірі дисквалификация арқылы болды. Матчты екі бөлікке бөлуге болады: бірінші бөлігінде Фишер сенімді жеңіске жетті, ал екінші бөлігінде қызықты күрес болды. Матчтан бұрын Фишер Марк Таймановты, Бент Ларсенді және Тигран Петросянды жеңді, бірақ Спасский өзінің сабырлылығын және бәсекеге қабілеттілігін сақтап қалды. Фишер Спасскийдің дайындығын көптеп айналып өтті деген пікір бар, себебі Спасский мен оның командасы Фишердің ақ түспен әрқашан 1. e4 дебютін таңдайтынын дұрыс болжамады. Решевскийдің сөзіне сүйенсек, матч жалпы алғанда көңіл көтермейтін болды. «Ойын екі ойыншының да қателіктерімен ерекшеленді. Спасскийдің қателіктері таң қалдырды. Мысалы, екі ойында Спасский бір жүргілікті комбинацияны байқамады. Бірінші ойында ол дереу жеңіліске ұшырады, ал екінші ойында жеңіске жету мүмкіндігінен айырылды. Фишер де өзінің ең жақсы күйінде болған жоқ. Ол бірнеше ойында қателіктер жасады. Оның ойыны көркем болмады, бірақ қорғанысы өте жақсы болды».

Бұрынғы чемпион (1973-1985)

1973 жылдың ақпан-наурызында Спасский Таллинде 9/15 есебімен үшінші орынды бөлісті, Талдан үш ұпайға қалып қойды; Дортмундта 9½/15 (+5−1=9) Ханс Йоахим Хехт пен Ульф Андерссонмен бірінші орынды бөлісті. Спасский Амстердамда өткен IBM турнирінде төртінші орын алды. Қыркүйекте Спасский 10/15 есебімен Сочидегі Чигорин еске алу турнирінде Талдан бір ұпаймен қалып, екінші орынды иеленді. Мәскеуде өткен 41-ші Совет чемпионатында Спасский 11½/17 ұпай жинап, сол кездегі барлық жетекші совет гроссмейстерлері қатысқан турнирде толық ұпаймен жеңіске жетті. 1974 жылғы үміткерлер матчтарында Спасский алғашқыда Пуэрто-Рикодағы Сан-Хуанда америкалық Роберт Бёрнді 4½–1½ (+3−0=3) есебімен жеңді; содан кейін, бірінші ойынды жеңгеніне қарамастан, Ленинградта Анатолий Карповқа жартылай финалдық матчта жеңіліс тапты (+1−4=6). 1974 жылы Спасскийдің жалғыз турнирлік қатысуы Солингенде болды, онда ол 8½/14 (+4−1=9) ұпай жинап, Боян Кураикамен үшінші орынды бөлісті, ал 10 ұпай жинаған Любомир Кавалек пен Полугаевский бірлесіп жеңіске жетті. 1975 жылы Спасский екі турнирде ойнады, біріншісі Таллиндегі жылдық турнирде, онда ол Фридрик Олафссонмен тең екінші орынды бөлісті, 9½/15 (+5−1=9) ұпай жинап, Керестен бір ұпайға қалып қойды – бұл Керестің маусымда кенеттен қайтыс болғанға дейін жеңген соңғы халықаралық турнирі болды. Қазан-қараша айларында Спасский Мәскеудегі Алекхин еске алу турнирінде 15 ойыннан 10 ұпай жинап, Геллерден кейін екінші орынды иеленді (+6−1=8). 1976 жылы Спасский Интерзональдық кезеңге қайта оралуға міндетті болды және Манила қаласында он орынды бөлісті, үміткерлер матчтарына іріктелуге жетпей, бірақ Фишер орнын бас тартқаннан кейін ойнауға шақырылды. Спасский 1977 жылы Амстердамда голланд гроссмейстері Ян Тимманмен өткен көрсету матчында 4–2 есебімен жеңіске жетті. Ол 1977 жылы Рейкьявиктегі төртінші финалдағы үміткерлер матчында Властимил Хорттан 8½–7½ есебімен жеңіске жетті. Бұл матчта Спасский ауырып, сауығу үшін барлық демалыс күндерін пайдаланды; содан кейін Хорт өзінің демалыс күнінің бірін пайдаланып, Спасскийдің сауығуына көбірек уақыт беруге рұқсат берді; Спасский ақырында матчты жеңіп алды. Спасский 1977 жылы Солингенде Роберт Хюбнерден 3½–2½ есебімен жеңіп, содан кейін тағы бір көрсету матчында Любомир Кавалекті де Солингенде 4–2 есебімен жеңді. Оның келесі үміткерлер матчы 1977 жылы Женевада Портишке қарсы өтті, Спасский 8½–6½ есебімен жеңіп, финалға жолдама алды. Белградта 1977–78 жылдары Спасский Корчнойға (+4−7=7) есебімен жеңілді. Бұл матчта Спасский оныншы ойынды ұтырғаннан кейін 2½–7½ есебімен қалып қойды; алайда ол кейін төрт ойынды қатарынан жеңіп алды. Он бесінші және он алтыншы ойындарда теңдікке шыққаннан кейін, Корчной келесі екі ойында жеңіске жетіп, матчты 10½–7½ есебімен жеңіп алды. Спасский, финалда жеңілгендіктен, 1980 жылғы үміткерлер матчтарына тікелей қатысуға құқық алды және тағы да Портишке қарсы ойнады, бұл матч Мексикада өтті. Он төрт ойыннан кейін матч 7–7 есебімен аяқталды, бірақ Портиш қара піешелермен көбірек ойын жеңгендіктен алға шықты. 1982 жылы Толука Интерзоналынан Спасский 8/13 есебімен шамадан тыс жақын болды, үшінші орынды иеленді, Портиш пен Эухенио Торре, екеуі де іріктеуге қол жеткізді. 1985 жылғы үміткерлер турнирі Франциядағы Монпельеде дөңгелек робин жүйесімен өтті, ал Спасский ұйымдастырушылардың таңдауы бойынша қатысты. Ол 8/15 ұпай жинап, Александр Белявскиймен алтыншы орынды бөлісті, Андрей Соколов, Рафаэль Ваганян және Артур Юсупов бірлесіп жеңіске жетті, және тағы да плей-офф арқылы іріктелуге жарты ұпай жетпей қалды. Бұл Спасскийдің үміткерлер деңгейіндегі соңғы қатысуы болды.

2000 жылдан бері өмір сүрген

2006 жылдың 1 қазанында Сан-Францискода шахмат лекциясы кезінде Спасскийге жеңіл инсульт оққыған. Алғашқы ірі инсульттан кейінгі ойынында ол 2007 жылдың сәуірінде венгр гроссмейстері Лайош Портишпен алты партиядан жылдам ойын тең түсті. 2010 жылдың 27 наурызында 73 жасқа толған Спасский, Василий Смысловтың қазасынан кейін ең үлкен жастағы бұрынғы әлем чемпионы атанды. 2010 жылдың 23 қыркүйегінде ChessBase сайты Спасскийге одан да ауыр инсульт оққығанын, оның сол жағының қозғалысы шектелгенін хабарлады. Содан кейін ол ұзақ реабилитациялық бағдарламаға қатысу үшін Францияға оралды. 2012 жылдың 16 тамызында Спасский Франциядан Ресейге даулы жағдайларда оралды және қазір Мәскеуде пәтерде тұрып жатыр. 2016 жылдың 25 қыркүйегінде ол Тал мемориалы турнирінің ашылуында сөз сөйледі. Михаил Тал туралы "ең жарқын естеліктерім бар" деді және 15-ші шахмат Олимпиадасынан Фишер мен Ботвинник арасындағы кешіктірілген партияны кеңес үкіметінің талдауы туралы бір оқиға айтты. Chess24 сайты оны "сергекті" деп сипаттады. Соңғы жылдары ол көпшілік назарынан жасырынып жүр.

Мұра

Спасскийдің ең жақсы жылдары 1950 жылдардың ортасында және 1960 жылдардың ортасынан соңына дейін жас дарын ретінде болды. Ол 1972 жылғы матчаның 6-ойынында Фишерді қолдап, шапалақтады және 2004 жылы Фишер Нарита әуежайының жанында ұсталған кезде оны қорғады. Көптеген адамдар Спасскийді жан-жақты ойыншы деп сипаттайды. Ол ешқашан нағыз дебюттер сардары болған емес, кем дегенде Геллер мен Фишер сияқты замандастарымен салыстырғанда, орта ойын мен тактикада өте жақсы ойнады. Спасский көптеген түрлі дебюттермен сәтті өнер көрсетті, соның ішінде патша гамбитімен (1. e4 e5 2. f4), жоғары деңгейде сирек кездесетін, агрессивті және тәуекелді сызықпен. Джеймс Бондтың «Орысстан махаббатпен» фильмінің басындағы «Кронстин» мен «МакАдамс» арасындағы шахмат партиясы 1960 жылы Спасский мен Дэвид Бронштейн арасында өткен, сол дебютте Спасскийдің («Кронстин») жеңіске жеткен партиясының негізінде жасалған. Оның дебют теориясына қосқан үлесі Рюй Лопесте қаралар үшін Маршалл шабуылын жаңартуға дейін жетеді (1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6 4. Ba4 Nf6 5. O-O Be7 6. Re1 b5 7. Bb3 O-O 8. c3 d5), Нимзо үнді қорғанысында ақтар үшін Ленинград вариациясын жасау (1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nc3 Bb4 4. Bg5), Нимзо үндісінде қаралар үшін Спасский вариациясы және ақтар үшін Сицилия қорғанысының жабық вариациясы (1. e4 c5 2. Nc3). B19 Caro Kann-ның бір вариациясы (1. e4 c6 2. d4 d5 3. Nc3 dxe4 4. Nxe4 Bf5 5. Ng3 Bg6 6. h4 h6 7. Nf3 Nd7 8. h5) да оның атымен аталады, сондай-ақ король үнді шабуылында сирек кездесетін бір ходта (1. Nf3 Nf6 2. g3 b5!?). Спасскийді 2014 жылғы «Пиондық құрбандық» фильмінде Лив Шрайбер сомдады.

Жеке өмір

Борис үш рет үйленген. Оның алғашқы әйелі (1959–1961) Надежда Константиновна Латынцева болды. Олардың Татьяна (1960 жылы туған) есімді қызы бар. Екінші әйелі – Лариса Захаровна Соловьева. Ол Василий Соловьев Спасский (1967 жылы туған) ұлын дүниеге әкелді. Оның үшінші некесі 1975 жылы Францияда Ресейдің әскери генералы және Ақ қозғалыс белсендісі Дмитрий Щербачевтің немересі Марина Юрьевна Щербачевамен болды. Олардың Борис Спасский кіші (1980 жылы туған) ұлы бар. Оның кіші қарындасы Ираида Спасская (6 қараша 1944 жылы туған) – төрт дүркін Кеңес Одағының ресейлік шашка чемпионы және 1974 жылы халықаралық шашкадан әлемнің вице-чемпионы. 2005 жылы Калининградта жанкүйерлермен кездесу кезінде Спасский: «Егер елімізге не болатынын білгенімде, Коммунистік партияға қосылар едім» деді. 2005 жылы Спасский Ресей Бас прокурорына жолдаған 5000 қол қойған хатқа Игорь Шафаревич, Вячеслав Клыков, Василий Белов және басқа да белсенділермен бірге қол қойды. Петицияда Ресей аумағында Шүлхан Арух кодексі бойынша жұмыс істейтін барлық діни және ұлттық еврей ұйымдарын экстремизм үшін жабу қажеттігі айтылды, сондай-ақ «орыс халқына және оның дәстүрлі қоғамы мен құндылықтарына қарсы жасырын геноцидтік науқан» туралы ескертілді. Кейіннен Спасский қолтаңбасын қателік деп атады. 2006 жылы Борис Спасский өзін православиелік христиан, монархист және орыс ұлтшылы деп сипаттады. Менің көзқарасым – мен орыс ұлтшылымын, мұнда қорқынышты ештеңе жоқ, қорқудың қажеті жоқ. Кейбіреулер орыс ұлтшылы дегені жаман нәрсе дейді, әрине, антисемит, расист, ұлттық большевик. Жоқ, себебі ұлтшыл үшін Құдай бар және бір-бірін құрметтейтін ұлттар бар. Мен монархистпін, Кеңес жылдарында да монархист болып қалдым және оны ешқашан жасыруға тырыспадым. Менің ойымша, Ресейдің ұлылығы біздің патшаларымыздың бейнесінде көрінетін ұлттық көшбасшылардың қызметімен байланысты. Қазіргі Ресейде мені шынымен қуантатын нәрсе – шіркеулер қайтадан жандануда.

Ерекше ойындар

Борис Спасский Дэвид Бронштейнге қарсы, КСРО чемпионаты, 1960, Патша гамбиті қабылданды, Заманауи қорғаныс (C36), 1–0 Спасский бұрынғы әлем чемпионатына үміткерді керемет мүшелік құрбандықпен жеңді. Ойын кейбір шағын түзетулермен Джеймс Бондтың «Орыспен сүйіспеншілікпен» фильмінің ашылу сахнасында қолданылды. Борис Спасский Бобби Фишерге қарсы, Санта-Моника 1966, Грунфельд қорғанысы, Exchange Variation (D87), 1–0 Фишер өткір ойында басымдыққа ие болған сияқты, бірақ ол кішкентай қате жіберіп, Спасский осы мүмкіндікті пайдаланды. Борис Спасский пен Ефим Геллер, Сухуми кандидаттар матчы 1968, 6-ойын, Сицилия қорғанысы, жабық вариация (B25), 1–0 Осы матчта Спасскийдің Геллерден алған үш жеңісінің бірі, бұл вариация Спасскийдің сүйіктілерінің бірі. Борис Спасский мен Тигран Петросян, Әлем чемпионаты матчы, Мәскеу 1969, 19-ойын, Сицилия қорғанысы, Найдорф вариациясы (B94), 1–0 Агрессивті ойын стилі мен комбинациялары Спасскийді оның қарыштама биігінде көрсетті. Бент Ларсен мен Борис Спасский, Белград 1970 (КСРО мен Әлемнің қалған бөлігі арасындағы матч), Нимзо-Ларсен шабуылы, Заманауи вариация (A01), 0–1 Белгілі гроссмейстерді жеңудің тағы бір жылдам жеңісі. Борис Спасский Бобби Фишерге қарсы, Зиген Олимпиадасы 1970, Грунфельд қорғанысы, Exchange Variation (D87), 1–0 Фишер Грунфельдті Спасскийге қарсы тағы да сынап көреді, ал ойын 1966 жылғы кездесулеріне өте ұқсас. Борис Спасский мен Бобби Фишер, Әлем чемпионаты матчы, Рейкьявик 1972, 11-ойын, Сицилия қорғанысы, Найдорф, Улы пешка вариациясы (B97), 1–0 Фишердің сүйікті Улы пешка вариациясындағы жалғыз жеңілісі. Анатолий Карпов Борис Спасскийге қарсы, Кандидаттар матчы, Ленинград 1974, 1-ойын, Сицилия қорғанысы, Шевенген вариациясы (B83), 0–1 Спасский матчты ұтырды, бірақ ол осы жеңісімен күшті бастады.