Кіріспе

Орталық Албаниядағы Тирана округі, ресми түрде Тирана округі, Албания Республикасының Орталық аймағында орналасқан. Жер ауданы бойынша он бірінші, ал халқы бойынша он екі округтің ішінде ең көп халқы бар округ, аумағында 912 000-нан астам адам тұрады. Округ батысында Адриатика теңізімен, солтүстік-батысында Дуррес округімен, солтүстік-шығысында Дибър округімен, шығысында Эльбасан округімен және оңтүстік-батысында Фиер округімен шектеседі. Округ бес муниципалитетке бөлінген: Тирана, Камез, Каважа, Ррогожина және Вора, олардың құрамында жиырма тоғыз әкімшілік бірлік бар. Географиялық тұрғыдан алғанда, Тирана шығыстағы биік және қиын өткелді Скандербег тауларынан басталып, Жерорта теңізінің жағасындағы Албанияның Адриатика теңізі жағалауының жазық даласына дейін созылады. Адриатика теңізіне жақын орналасқандықтан, климатына төрт маусымдық Жерорта теңізі климатының әсері зор. Елдің он төрт ұлттық паркінің екеуі осы округте орналасқан: Дайти паркі округтің орталығында, ал Дивяке-Караваста паркі оңтүстік-батыста. Тарихи тұрғыдан алғанда, Тиранада 10 000 – 30 000 жыл бұрынғы палеолит дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Әртүрлі археологтардың пікірінше, осы жерлерде ежелгі иллириялық топонимдер көптеп кездеседі, себебі округтің аумақтары Албаниядағы ең ерте қоныстанған аймақтардың бірі болып табылады. Дегенмен, Тирана қаласы Осман империясының Албанияны басып алған кезеңінде, 1614 жылы ғана қала ретінде құрылды. Округ орталығы – Тирана қаласы, ол сонымен қатар Албаниядағы ең үлкен қала және ең көп халқы бар аймақ. Бұл қала – әлемдік гамма қаласы, елдің ең ықпалды экономикалық және саяси орталығы болып табылады.

Албандық тәуелсіздікке дейінгі кезең

Қазіргі уақытта Тирана округінің аумағына сәйкес келетін аймақ, шамамен 10 000 - 30 000 жыл бұрынғы палеолиттен бері үздіксіз қоныстанған, бұл туралы Даджт тауының карьері мен Пеллумбас үңгірінің жанынан қазылған құралдардан алынған мәліметтер куәлік етеді. Әртүрлі археологтардың пікірінше, Тирана мен оның айналасы иллириялық топонимдерге толы, себебі оның аудандары Албаниядағы ең ерте қоныстанған аймақтардың бірі болып табылады. Иллириялықтар бұл елді мекенді Терана деп атаған. Тирана қаласының орталығындағы ең көне жаңалық – римдік үй, кейіннен мозаикалық едені бар, III ғасырға жататын дінсіз шіркеуге айналған, ал басқа да қалдықтар шығыс шетіндегі Шенджин бұлағындағы ортағасырлық ғибадатхананың жанынан табылған. Император Юстиниан 520 жылы Тыркан немесе Теранда деп аталған қамал салды, ол Мұрат Топтани көшесі бойындағы қалдықтарынан көрініп тұр, ал 18 ғасырда Ахмет-паша Топтани оны қайта жаңартып, қалпына келтірді.

География

Тирана округі Албания Республикасының Орталық аймағында орналасқан және батысында Адриатика теңізімен, солтүстік-батысында Дуррес, солтүстік-шығысында Дибър, шығысында Эльбасан және оңтүстік-батысында Фиер округтерімен шектеседі. Аймақ 41° және 18° солтүстік ендік және 19° және 56° шығыс бойлық аралығында жатыр. Ең биік нүктесі – Мали-ме-Гропа, Адриатика теңізінен жоғары, ал ең төменгі нүктесі – Адриатика теңізі. Тирана округі Жерорта теңізінің жағалауларынан басталып, шығысқа қарай Скандербег тау жүйесіне дейін созылады. Ең жоғары температура 41,5 °C (107 °F) Тирана қаласында, ал ең төменгі температура -34,7 °C (30 °F) Бикс ауылында тіркелді. Ұлттық қорғалатын аумақтар агенттігі көптеген ұлттық табиғи орындармен қатар Дайти ұлттық паркін, Дивжаке-Караваста ұлттық паркін және Мали-ме-Гропа – Бизе – Мартанеш қорғалған ландшафтын басқарады.

Демография

Тирана округі – Албания Республикасының ең көп халқы бар және халық тығыздығы жоғары округі, онда халық саны артып келеді. Халықтың орталығы Тирана жазығында, Тирананың қалалық аймағында орналасқан. Статистика институты (INSTAT) 2021 жылы округтің халқы 912 190 адамға жетеді деп бағалады, бұл Албания халқының 32% құрайды. Тіл бойынша, 99,40% албан тілінде сөйлейді. Басқа тілдер: грек тілі (0,12%), рома тілі (0,12%), түрік тілі (0,06%), македон тілі (0,05%), итальян тілі (0,03%) және ароман тілі (0,02%). Халықтың көп бөлігі ел астанасы Тиранада тұрады. 2011 жылғы халық санауы бойынша округтің халқы 418 495 адамды құрайды, ал іргелес Тирана муниципалитетінде 557 422 адам тұрады, бұл Албаниядағы ең ірі қалалық аймақ болып табылады. Округ жақсы дамыған тас жолдар және магистральдар жүйесімен байланысқан. Басты батыс-шығыс бағыты – Rruga Shtetërore 2 (SH2), ол ел астанасы Тирананы Дуррес округіндегі елдің екінші ірі қаласы Дурреспен байланыстырады. Солтүстік-оңтүстік бағыты – Rruga Shtetërore 3 (SH3), қазіргі уақытта A3 тас жолына айналдырылуда, ол Тирана мен Елбасан округіндегі Елбасан қаласы арасындағы қашықтықты қамтиды. Rruga Shtetërore 4 (SH4) батыстан солтүстіктен оңтүстікке қарай Каваджа арқылы өтіп, Дурресті Грекиямен байланыстырады. Дегенмен, құрылысы аяқталғаннан кейін Арбер тас жолы округті Дибер округімен және Солтүстік Македониямен байланыстыратын болады.

Туризм

Соңғы жылдары Тирана экономикасына туризмнің үлесі едәуір артты. Тиранадағы туризм қаланың табиғи ортасына, дамыған мәдени өміріне және көптеген діни және тарихи ескерткіштеріне тікелей байланысты. Албания үкіметі аумағында бірнеше танымал қорғалатын аймақтарды, оның ішінде Дайти ұлттық паркін, Дивжаке-Караваста ұлттық паркін және Мали-ме-Гропа – Бизе-Мартанеш қорғалатын ландшафтын сақтап тұрады.