Кіріспе

Батыс Сібір жазығы (Западно Сибирская равнина) – Сібірдің батыс бөлігін алып жатқан, батыстағы Орал таулары мен шығыстағы Енисей өзені, оңтүстік-шығыстағы Алтай таулары аралығында орналасқан үлкен жазық. Жазықтың көп бөлігі нашар суарыпты және әлемдегі ең ірі батпақтар мен тасқын далаларын қамтиды. Маңызды қалаларына Челябинск, Новосибирск, Омск, Томск, сондай-ақ Сургут және Нижневартовск жатады. Батыс Сібір жазығындағы қыстар қатал және ұзаққа созылады. Жазықтың көп бөлігінің климаты субарктикалық немесе континенттік. Бұл жазықта мұнай мен табиғи газдың мол қоры бар еді. 1970 және 80-жылдары Ресейдің мұнай және газ өндірісінің көп бөлігі осы аймақтан өндірілді. Ол шамамен 2.6 миллион шаршы километрді алып жатыр, бұл Сібірдің үштен бірін құрайды. Солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып, оңтүстік бөлігінде ең үлкен еніне жетеді – Арктика мұхитынан Алтай тауларының етегіне дейін, ал шығыстан батысқа қарай Енисей өзенінен Урал тауларына дейін созылады. Енисейден басқа Батыс Сібір жазығындағы негізгі өзендер батыстан шығысқа қарай Ертіс, Обь, Надым, Пур және Таз өзендері болып табылады. Көптеген көлдер мен батпақтар бар, жазықтың үлкен аймақтары көктемде суға толады. Ұзын Енисей өзені солтүстікке қарай кеңінен ағып, Арктика мұхитына жетіп, сағасында секундына 20 миллион литрден (5 миллион галлоннан) астам су шығарады. Оның саласы Ангарамен бірге, екі өзен Енисейдің құрған аңғары Батыс Сібір жазығы мен Орталық Сібір жотасының арасында шартты шекара салып тұрады. Сібірдің Ували – жазықтық бойынша шығыстан батысқа қарай созылып жатқан төменгі төбелі аймақ. Мұздық шөгінділері Обь-Ертіс қосылысына дейін оңтүстікке қарай созылып, кейде төменгі төбелер мен қыраттарды, соның ішінде оңтүстіктегі Обь платосын құрайды, бірақ әйтпесе жазық өте тегіс және ерекшеленбейді. Ишим жазығы мен оңтүстіктегі Бараба жазығы маңызды ауыл шаруашылығы аймақтары болып табылады. Құлунда жазығында тұзды көлдер бар, ол оңтүстікке қарай Қазақстанға дейін созылып, оңтүстігінде Көкшетау төбелерімен шектеледі. Батыс Сібір жазығы өте батпақты, топырақтары көбінесе торфты гистозолдар, ал ағашсыз солтүстік бөлігінде – гистельдер. Бұл әлемдегі ең ірі торфтық жерлердің бірі, олар көтерілген батпақтармен сипатталады. Васюган батпағы, әлемдегі ең ірі көтерілген батпақтардың бірі, шамамен аумақты алып жатыр. Обь-Таз тасқын далаларындағы кең аралық батпақтарда көптеген көлдер бар.

Флора мен фауна

Даланың сегіз ерекше өсімдік аймағы бар: тундра, орманды тундра, солтүстік тайга, ортаңғы тайга, оңтүстік тайга, субтайга орман, орманды дала және дала. Батыс Сібір жазығындағы жануар түрлерінің саны тундрада кемінде 107-ден орманды дала аймағында 278-ге немесе одан да көпке жетеді. Даланың оңтүстігінде, мәңгілік тоңның көп бөлігі жоқ жерде, Қазақ даласының жалғасы болған құнарлы шөптекті жайылымдар бастапқы өсімдіктерді құрады, олар 21-ші ғасырдың басына қарай көбінесе жойылды.

Геология

Батыс Сібір жазығы негізінен кайнозойлық аллювиалды шөгінділерден тұрады және өте тегіс. Теңіз деңгейінің елу метрге көтерілуі Арктика мұхиты мен Ханты-Мансийск маңындағы Обь-Иртыш қосылатын жер арасындағы барлық жерді суға батырады (Тұрғай бұғаздары, Батыс Сібір мұздық көлі де қараңыз). Бұл – жер қыртысының ұзақ жылдар бойы шөгіп, көлденең шөгінділерден тұратын, шамамен 65 миллион жыл бұрын қалыптасқан аймағы. Осы жазықтағы көптеген шөгінділер Обь және Енисей өзендерінің ағысын кері бұрып, Каспий теңізіне, және мүмкін Арал теңізіне де бағыттандырған мұзды бөгеттердің нәтижесінде пайда болған.