Кіріспе
Томас Гринвей (25 наурыз 1838 – 30 қазан 1908) – канадалық саясаткер, саудагер және фермер. Ол 1888 жылдан 1900 жылға дейін Манитобаның жетінші премьер-министрі қызметін атқарды. Либералдық саясаткер, оның басқаруы Манитобаның бейтарап үкіметіне ресми толық нүкте қойды, бірақ бұрынғы жылдардан бері де-факто екі партиялық жүйе қалыптасқан еді.
Thomas Greenway (March 25, 1838 – October 30, 1908) was a Canadian politician, merchant and farmer. He served as the seventh premier of Manitoba from 1888 to 1900. A Liberal, his ministry formally ended Manitoba's non partisan government, although a de facto two party system had existed for some years.
Ерте өмір
Гринвей Ұлыбританияның Килкгемптон қаласында дүниеге келген, 1846 жылы отбасымен Канадаға эмиграциялаған. Ол мефодист дінін ұстанған. Оның үлкен баласы Джон Уэсли Гринвей 1861 жылғы 27 тамызда туған. Гринвей 1878 жылы отбасымен Манитобадағы 1000 акрлық жерге батысқа көшкен.
Саяси мансап
Гринвей өзінің саяси мансабын Онтариода бастады, 1872 жылы Консервативтік партиядан Хьюрон-Саут округіне кандидат болып түсті. Ол либералды кандидат Малкольм Колин Кэмероннан шамалы есе жеңіліп, 1874 жылы да осындай нәтижеге ұшырады. Алайда, Кэмеронның 1874 жылғы жеңісі заңсыз сайлау науқаны үшін күшін жойды, және Гринвей келесі жылы қарсылығызсыз сайланды. Ол Александр Маккензидің либералдық үкіметіне қарсы "Тәуелсіз консерватор" ретінде парламентке енді. Сонымен қатар, ол белсенді методист дін қызметкері болды. Гринвейдің Консервативтік партиямен байланысы әрқашан күмәнді болды. Ол протекционизмге қарсы болды және 1876 жылы либералдық қаржы министрі Ричард Джон Картрайттың бюджетіне дауыс берді. Парламенттегі қалған уақытында ол көбінесе либералдарды қолдады (бірақ тәуелсіз депутат ретінде отыруын жалғастырды) және 1878 жылы Кэмеронның пайдасына жол берді. Гринвей 1879 жылы Манитобаға көшіп келді, провинцияның оңтүстік-батыс бұрышында үлкен жер учаскесін сатып алды (қаржылық қолдау Кэмероннан келді). Ол Манитобадағы Кристалл-Сити қаласын құрды. Сол жылдың 16 желтоқсанында өткен провинциялық сайлауда ол Маунтин округінде қарсылығызсыз сайланды. Гринвей өзін "Тәуелсіз консерватор" деп атады және өзінің сайлаушыларын тәуелсіз ел саясаткерінің үлгісімен ұсынуға тырысты; алайда, ол көп ұзамай Джон Норквей үкіметінің басты қарсыласы ретінде танылды. Премьер-министр Джон А. Макдональд 1882 жылы Манитобаның жергілікті теміржол заңнамасын бекітпеген кезде, Гринвей провинциялық құқықтар партиясы деп аталған оппозициялық топ құрды, ол 1883 жылғы провинциялық сайлауда 15 кандидатты тікелей ұсынды. Ол бірден табысқа жетпесе де (Норквей үкіметі 30 орынның 21-ін жеңіп алды), оппозиция тарапындағы ең күшті дауыс ретінде көзге түсті. Гринвей премьер-министр Норквейден жеке сынға тап болды, ол Маунтин округінен де, өзінің Сент-Эндрю округінен де кандидат ретінде қатысты. Егер Норквей осы тактикамен оппозицияның ең күшті дауысын басып тастауды көздесе, ол сәтсіз болды: Гринвей бұл округте 330 дауыспен 244-ке қарсы жеңіске жетті. Провинциялық құқықтар тобы кейіннен үкіметтік емес депутаттарды Манитоба либералдық партиясына біріктірді, бұл Гринвейдің ауылдық базасына күдікпен қараған кейбір Виннипег либералдарының наразылығын тудырды. Сол кезеңде бірнеше бұрынғы парламенттік "Провинциялық құқықтар" топтары бірікті. Олар бірнеше қоғамдық наразылықтан кейін жоғалып кетті, бірақ Гринвейдің провинциялық либералдық ұйымға деген бақылауы көп ұзамай күшті болды. Либералдар 1886 жылғы провинциялық сайлауда жеңіске жету мүмкіндігі бар деп сенді, және шындығында Норквейдің консерваторлары сияқты көп дауыс алды. Джон А. Макдональдтың жеке сапары консерваторлардың күшін арттырды, ал Норквей үкіметі оппозицияның 14 орынына қарағанда шамамен 21 орынды жеңіп алды. Гринвейдің өзі Маунтинде күшті қарсылыққа тап болды, ол консерватор кандидат Р. Роджерсті 385 дауыспен 370-ке қарсы жеңіп алды.
Манитобаның премьер-министрі
Норкуэй Джон А. Макдональдпен одақтастығын сақтап тұра алмады және 1887 жылдың желтоқсанында министрлерінің қолдауынан айырылғаннан кейін отставкаға кетті. Оның орнын бастан алған Дэвид Говард Харрисон парламенттік көпшілікті құра алмағанын көрсеткен соң, 1888 жылдың қаңтарында Гринвейге лейтенант-губернатор жаңа әкімшілікті құруды тапсырды. Ол, сайлауда жеңіске жетіп, бас тартқандардың есебінен жылдың ортасында жаңа сайлау шақыруға дейін тұрақты үкіметті сақтап қалды. Гринвейдің либералдық үкіметіне Джон А. Макдональд төзімділікпен қарады, тіпті жеке хаттарында Гринвейді Норкуэйден артық көретінін айтқан. Премьер-министрдің канадалық контекстегі «либерализмге» деген адалдығы, он жыл бұрынғы «консерватизмге» деген адалдығынан жоғарырақ емес еді. Әкімші ретінде ол идеологиялық мәселелерге алаңдамайтын тәуелсіз тұлға болып қалды. Бәлкім, 1888 жылы Гринвейдің басты ұстанымы – провинциялық темір жол құқықтары еді: билікке келген соң ол бұл құқықтарды Норкуэй үкіметінен гөрі табысты қамтамасыз етуге уәде берді. Гринвейге осы тұрғыдан алғанда, оның өкілеттігінің басталымы Канадалық Тынық мұхиты темір жолының провинциялық темір жол қатынасына монополиясын ерікті түрде тоқтатуымен сәйкес келді, бұл федералдық үкіметтен ірі өтемақы алуға байланысты болды. Ол 1888 жылғы сайлау кампаниясында халықтың қолдауына ие болып, консерваторлардың 5 мандатына қарсы 33 мандатты жеңіп алды. Консерваторлар тіпті «Тау» округінде Гринвейге қарсы кандидатты тікелей ұсынбады. Алайда Гринвей темір жол мәселесін шеше алмады. Оның үкіметі АҚШ-қа жаңа байланыс орнату бойынша келіссөздерді дұрыс жүргізбеді, ал КСР аймақта үстемдігін сақтап қалды. Көлік тарифтері жоғары болды, нәтижесінде провинцияның дамуы шектелді. Гринвейдің заң шығарушы қолдаушыларының бірі, Родмонд Пэйлен Роблин, наразылық білдіріп консервативтік оппозицияға өтті. Темір жол реформасында сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Гринвей білім беру саласына көңіл бөлді. Оның Манитобаның мектеп жүйесіндегі реформалары 1890 жылдары ұлттық дағдарыс тудырды және оның үкіметінің ең маңызды жетістігі ретінде саналады. 1870 жылы Манитоба құрылғанда, провинциялық үкімет провинцияның демографиялық тепе-теңдігін көрсететін екі тілді мектеп жүйесін құрды. 1870 жылғы Манитоба заңы және 1871 жылғы мектеп заңы католик және протестант мектептерінің бөлек және тең қаржыландырылуын қарастырды. Бұл мекемелер дінмен қатар тіл бойынша да бөлінді: провинцияның бастапқы католик халқы көбінесе франкофондық, ал протестант халқы – тек ағылшын тілінде сөйлейтін болды. 1870 мен 1888 жылдар аралығында Манитобаның демографиялық жағдайы айтарлықтай өзгерді. Протестанттардың саны католиктерден едәуір басып өтті, ал көптеген жаңа қоныс аударушылар екі тілді жүйені өткен заманның қалдығы деп есептеді. Көптеген ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар, консерваторлар да, либералдар да, француз тіліндегі білім беруге мемлекеттік қаржыландыру жалғасып жатқанына наразы болды. Гринвей 1890 жылы екі тілді жүйені жойып, бірыңғай білім беру департаментін құру арқылы осы сайлаушылардың қолдауын алуға тырысты. Сондай-ақ 1890 жылы Гринвейдің либералдары провинцияның барлық заңдарының екі тілді болуын қамтамасыз ету міндеттемесін біржақты жою туралы заң қабылдады, француз тіліндегі заңнаманы жойды. Бұл екі төменгі сот шешімімен заңсыз деп танылды, бірақ провинция оған мән бермеді. 1984 жылы федералдық үкімет бұл мәселені Канаданың Жоғарғы Сотына жіберді, ол Гринвейдің әрекеттерін конституцияға қайшы деп тапты. Сот Манитобаны барлық заңдарын француз тіліне аударуға міндеттеді, бұл жеті жылға созылған жұмыс болды. Гринвейдің 1890 жылғы француз тіліне және католиктерге қарсы білім беру заңына сәйкес католик мектептеріне рұқсат берілді, бірақ олар мемлекеттік қаржыландырудан айырылды; балаларын католик мектептеріне жіберген ата-аналар олардың зайырлы кеңестеріне де үлес қосуға міндетті болды. Бұл реформалар протестанттарға, әсіресе евангелистік діндердің өкілдеріне ұнады. Гринвейдің үкіметі 1892 жылғы сайлауда қайта сайланды, оппозицияның шамамен 12 мандатына қарсы 28 мандатты жеңіп алды. Гринвей «Тау» округінде Роджерсті екінші рет жеңді. Бұл сайлау білім беру мәселесіне нүкте қоймады. Гринвейдің заңдары күрделі сот істерінің сериясын және әртүрлі деңгейдегі үкіметтерден рұқсатсыздық қаупін тудырды. Нәтижесінде туындаған дау (Манитоба мектептері мәселесі деп белгілі) 1890 жылдардың ортасында Канада саясатын басып алды және ұлттық деңгейде консерваторлар мен либералдарды бөліп тастады. 1895 жылы, Жеке Кеңес мәселені шешуден бас тартқаннан кейін, консервативтік премьер-министр Маккензи Боуэлл католиктердің құқықтарын қорғайтын түзету заңын қабылдады. Гринвей оған жауап ретінде тағы бір сайлау шақырып, өзін провинциялық құқықтардың федералдық араласуға қарсы чемпионы ретінде таныстырды. 1896 жылдың 15 қаңтарындағы нәтиже тағы да либералдардың үлкен жеңісі болды – Гринвейдің либералдары 31 мандатты жеңіп алды, ал әлі де басшысы жоқ консерваторлар (Өнеркәсіп меценаттары, жаңадан пайда болған үшінші партия білім беру дауынан ығыстырылды және тек 2 мандатты жеңіп алды). Бұл нәтиже федералдық консерваторлар үшін ауыр соққы болды, олар түзету заңдарын дереу қайтарды. Боуэлл ұлттық консервативтік көшбасшылықтан бас тартты, өзінен кейін әлсіреген және бөлінген партияны қалдырды. Одан кейін федералдық либералдар Уилфрид Лорьер басшылығымен ұлттық сайлауда жеңіске жетіп, білім беру мәселесін жұмсақ келісіммен (католиктер мен француз тіліндегі білім беруге минималды мемлекеттік қолдау көрсету арқылы) шешті. Гринвейдің провинцияға зайырлы білім беруді енгізу әрекеттері сәтті аяқталды, ал Лорьер үкіметінің кейінгі жылдарығы қосымша жеңілдіктерді алу әрекеттері сәтсіз аяқталды. Білім беру мәселесінің шешілуі Гринвейдің қайта сайлану мүмкіндігіне көмектеспеді. Бұрын наразылық дауысынан пайда көре алмай, либералдар 1899 жылдың соңында Хью Джон Макдональд (бұрынғы премьер-министрдің ұлы) басшылығындағы консерваторларға жеңіліп қалды. Көптеген сайлаушылар провинцияға жақында келген шығыс еуропалық иммигранттарға қатысты алаңдады және Гринвей білім беру мәселесінде жасаған тіпті минималды жеңілдіктерге наразы болды; консервативтік партия осы ксенофобияны пайдаланып, 40 мандаттың 22-сін жеңіп алды. Гринвей өзінің мансабын аяқтау үшін оппозициялық көшбасшылыққа қайта оралды және қызметтік тағайындама іздеді. Сенатқа ерте жасымен көтерілу әрекеті сәтсіз аяқталды, ол 1903 жылғы сайлауға (оның партиясы 40 мандаттың 9-ын жеңіп алған) либералдарға бей-жай көшбасшылық етіп, жалғастырды.
Премьер-министр болғаннан кейінгі кезең, федералды саясат және өлім
Гринвей 1904 жылы федералды саясатқа оралып, Манитобаның Лисгар округінен сайлауда жеңіске жетті. Либералдық партияға деген адалдығы енді ешқандай күмән тудырмаса да, ол Оттавада көп ештеңе істей алмады және уақытының басым бөлігін жайлы қызмет іздеумен өткізді. 1908 жылы ол кеңейтілген Теміржол комиссарлары кеңесіне тағайындалды. Бірақ, ант беру күні жүрек талмасынан көз жұмды.
Мұра
Гринвей ХХ ғасырдың көп бөлігінде даулы тұлға болып қала берді. Кейбіреулер оның білім беру реформаларын азшылық топтарына қатысты кемсітушілік деп санады; ал басқалары (әлеуметтік евангелизм мен секулярлық солшылдардың арасында) оны Батыс Канададағы мемлекеттік мектеп жүйесінің жақтаушысы деп есептеді. 1960 жылдары ресми екі тілділіктің қалыптасуынан бастап Гринвейдің беделі азайып, төмендеді. Бұған қарамастан, Гринвей Манитоба саясатына толыққанды партиялық жүйені әкелгені сөзсіз. Оның провинциялық сахнадан кетуінен кейін, Манитобаның мәдени ортасында партиялық саясаттың орнықтық алғанын ешкім даулаған жоқ.