Кіріспе
Ұлыбританияның Солтүстік Америкадағы иелігі, 1841–1867
Канада провинциясы (немесе Біріккен Канада провинциясы немесе Біріккен Канадалар) 1841 жылдан 1867 жылға дейін Британдық Солтүстік Америкадағы британдық колония болды. Оның құрылуы Джон Лэмбтон, 1-ші Дурхэм графының, 1837–1838 жылдардағы көтерілістерден кейін Британдық Солтүстік Америка істері жөніндегі баяндамасында жасаған ұсыныстарын көрсетеді. Британ Парламенті 1840 жылдың 23 шілдесінде қабылдаған және 1841 жылдың 10 ақпанында тәж жариялаған Одақ туралы заң, олардың жеке парламенттерін тарату арқылы және оларды екі палаталы бірыңғай парламентпен алмастыру арқылы Жоғарғы Канада мен Төменгі Канада колонияларын біріктірді. Одақтың жоғарғы палатасы – Заң шығару кеңесі, ал төменгі палатасы – Заң шығару жиналысы болды. 1837–1838 жылдардағы көтерілістерден кейін екі Канаданың бірігуіне екі фактор ықпал етті. Біріншіден, Жоғарғы Канада тұрақты салық түсімдерінің болмауына байланысты банкротқа жақын болды және ішкі көлік инфрақұрылымын жақсарту үшін халық саны көп Төменгі Канаданың ресурстарын қажет етті. Екіншіден, бірігу – Төменгі Канаданың халық саны көп болғанына қарамастан, бұрынғы провинциялардың әрқайсысына бірдей парламенттік орындарды беру арқылы француз тілді дауысты басып тастау әрекеті болды. Дурхэмнің баяндамасы Канаданың бірігуі мен жауапты үкімет құруды (тәуелсіз жергілікті заң шығарушы органға есеп беретін үкімет) ұсынғанмен, екі ұсыныстың тек біріншісі ғана 1841 жылы іске асырылды. Алғашқы жеті жыл бойы үкіметке британ үкіметіне ғана есеп беретін тағайындалған генерал-губернатор басшылық етті. Жауапты үкімет 1849 жылы екінші Лафонтейн-Балдуин министрлігі кезінде ғана қол жеткізілді, онда генерал-губернатор Джеймс Брюс, 8-ші Эльгин графы, кабинетті Заң шығару жиналысындағы ең ірі партия құрады деп келісті, премьер-министрді үкімет басшысы етіп, генерал-губернатордың рөлін көбінесе рәсімдік сипатқа айналдырды. Канада провинциясы 1867 жылдың 1 шілдесінде Канада Конфедерациясы құрылғанда Онтарио және Квебек провинцияларына бөлініп, тоқтатылды. Онтариоға 1841 жылға дейінгі Ұлыбританияның Жоғарғы Канада колониясы орналасқан аумақ кірді, ал Квебекке 1841 жылға дейінгі Ұлыбританияның Төменгі Канада колониясы орналасқан аумақ кірді (ол 1809 жылға дейін Лабрадорды қамтыған, Лабрадор сол кезде Ұлыбританияның Ньюфаундленд колониясына берілген). Жоғарғы Канадада негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін халық, ал Төменгі Канадада негізінен француз тілінде сөйлейтін халық тұрды.
География
Канада провинциясы екі бөлікке бөлінді: Канада шығысы және Канада батысы.
Канада шығысы
Канада шығысы – Канада провинциясы құрылғаннан кейін Төменгі Канаданың бұрынғы колониясының аты болды. Конфедерациядан соң ол Квебек провинциясына айналды.
Канаданың батыс бөлігі
Канаданың батысы – Канада провинциясы құрылғаннан кейін Бұрынғы Үстіңгі Канада колониясының аты болды. Конфедерациядан соң ол Онтарио провинциясы ретінде қалыптасты.
Елордалар (әкімшілік орын)
Канада провинциясының астанасының орналасқан жері 26 жылдық тарихында алты рет өзгерді. Алғашқы астана Кингстон қаласы болды (1841–1844). Астана Монреальге көшірілді (1844–1849), бірақ "The Gazette" газетінде жарияланған бірқатар қоздырылғыш мақалалар нәтижесінде наразылық білдірген тәртіпсіздікшілер «Төңкеріс шығындары туралы» заңға қарсы шығып, Монреальдің парламент ғимараттарын өртеп жіберді. Содан кейін астана Торонтоға көшірілді (1849–1851). 1851 жылдан 1855 жылға дейін Квебек қаласына, ал 1855 жылдан 1859 жылға дейін қайта Торонтоға көшірілді. 1859 жылдан 1865 жылға дейін астана қайта Квебек қаласына орналасты. 1857 жылы королева Виктория Канада провинциясының тұрақты астанасы ретінде Оттаваны таңдап, Парламент төбесінде Канаданың алғашқы парламент ғимараттарының құрылысын бастады. Бұл құрылыстың бірінші кезеңі 1865 жылы аяқталды, бұл 1867 жылғы Конфедерацияға дейін Канада провинциясының соңғы парламентінің соңғы сессиясын өткізуге уақытында болды.
Бас губернаторлар
Британ үкіметі тағайындаған генерал-губернатор колонияның азаматтық әкімшілігінің басшысы болып қала берді, ол британ үкіметіне жауапты болды, жергілікті заң шығару органына емес. Оған Атқару кеңесі мен Заң шығару кеңесі көмектесті. Атқару кеңесі басқару ісінде көмектесті, ал Заң шығару кеңесі сайланған Заң шығару жиналысы ұсынған заңдарды қарап тексерді.
Чарльз Пулетт Томсон, 1-ші Сиденхэм бароны (1839-1841)
Сиденхэм бай ағаш саудагерлері отбасынан шыққан және қаржы саласында сарапшы болған, ол банк ісін реттейтін (оның ішінде колонияда) Англия Сауда кеңесінде қызмет еткен. Егер ол Канаданың бірігуін сәтті іске асырса және жаңа муниципалдық басқару нысанын – Аудандық кеңесті енгізсе, оған барония берілуі уәделенген. Мемлекет құруға жасалған екі әрекеттің мақсаты генерал-губернатордың билігін күшейту, француз дауысының сандық артықшылығының ықпалын азайту және Отбасылық келісім немесе реформаторларға емес, оған бағынатын "орталық партияны" құру болды. Сиденхэм – рационалды үкіметке сене білген, бірақ "жауапты үкіметке" сенбеген виг саясаткер болды. Өз жоспарын іске асыру үшін ол Orange Order арқылы кең ауқымды сайлау зорлық-зомбылығын пайдаланды. Француз реформаторларының жетекшісі Луи Лафонтеннің сайлануына бөгет қоюға жасаған тырысымдары Бейбітшілік балаларының жетекшісі Дэвид Уилсонмен тоқтатылды. Ол 4-ші Йорк округінің сайлаушыларын тілдік предрассубикадан арылып, Лафонтенді Канада Батысындағы ағылшын тілді округтен сайлауға көндірді.
Шарль Баго (1841-1843)
Багот Томсонның күтпеген өлімінен кейін тағайындалды, оған жауапты үкімет құру туралы талаптарға қарсы тұру жөнінде нақты тапсырмалар берілді. Ол астана, Кингстонға келгенде Томсонның «орталық партиясы» екіге бөлініп, ол атқарушы билік құра алмағанын көрді. Тіпті торилер Баготқа Лафонтен мен француз партиясын қоспай кабинет құра алмайтынын мәлімдеді. Лафонтен төрт министрлік орынды, соның ішінде Роберт Болдуинге біреуін талап етті. Содан кейін Багот ауыр сырқатқа шалдықты, ал Болдуин мен Лафонтен Канада провинциясының алғашқы нағыз премьер-министрлері болды. Бірақ министрлер лауазымына кіру үшін екеуі де қайта сайлауға түсуге тиіс болды. Лафонтен 4-ші Йорк округінен оңай қайта сайланса, Болдуин Оранж орденінің зорлық-зомбылығынан кейін Гастингс округіндегі мандатын жоғалтты. Осы кезде екеуі арасындағы келісім толыққандай бекітілді, Лафонтен Болдуинге Канаданың шығысындағы Римускиде сайлауға қатысуға көмектесті. Бұл олар іздеген Канадалардың бірігуі болды, онда Лафонтен тілдік дискриминацияны жеңіп, ағылшын Канадасында мандат алды, ал Болдуин француз Канадасында өзіне орын тапты.
Чарльз Меткалф, 1-ші барон Меткалф (1843-1845)
Бальдуин-Лафонтен үкіметі губернатор Баго 1843 жылдың наурыз айында қайтыс болғанға дейін шамамен алты ай ғана созылды. Оның орнына Чарльз Меткалф тағайындалды, оның міндеті "радикалды" реформа үкіметін тексеру болды. Меткалф Томсонның күшті орталықтандырылған автократиялық билік жүйесіне қайта оралды. Меткалф Балдуин мен Лафонтеннің келісімінсіз, бірлескен премьер-министрлер ретінде өзінің қолдаушыларын меценаттық лауазымдарға тағайындай бастады. Олар 1843 жылдың қараша айында отставкаға кетті, бұл бір жылға созылатын конституциялық дағдарыстың бастауы болды. Меткалф заң шығарушы жиналысты шақырудан бас тартты, оның қажетсіздігін көрсету үшін; ол онысыз билік ете алатындығын көрсетті. Заң шығарушы жиналыс жұмысы тоқтатылған осы бір жылдық дағдарыс "Жоғарғы Канаданың демократияға қарай рухани жолындағы соңғы көрсеткіш болды. Америка революциясының масштабы болмаса да, ол провинцияда саяси диалогтың негіздерін салыстыру және қайта қарастыру қажеттігін тудырды". Бірақ, келесі сайлауда реформаторлар көпшілік дауысқа ие бола алмады, сондықтан жаңа үкімет құруға шақырылмады. Жауапты үкімет 1848 жылдан кейін ғана құрылатын болды.
Чарльз Кэткарт, 2-ші граф Кэткарт және Барон Гринок (1845-1847)
Кэткарт Наполеон соғыстарында Веллингтонның штаб офицері болған және 1845 жылдың маусымынан 1847 жылдың мамырына дейін Солтүстік Америкадағы британдық күштердің қолбасшысы болды. Ол сонымен қатар сол кезеңде әкімші, кейіннен генерал-губернатор болып тағайындалды, бұл жоғары азаматтық және әскери лауазымдарды бірінші рет біріктірді. Бұл әскери офицердің генерал-губернатор болып тағайындалуы Орегон шекарасы мәселесі бойынша АҚШ-пен қарым-қатынастың шиеленісуіне байланысты болды. Кэткарт табиғат ғылымдарына қызығушылық танытқанмен, конституциялық құқықтарды білмеді, сондықтан генерал-губернаторлыққа ерекше таңдау болды. Ол Уильям Дрейпердің консервативті министрлігінің күнделікті басқару ісіне араласудан бас тартты, соның арқасында жауапты үкіметтің қажеттілігін аңғартты. Оның басты назарында 1846 жылғы милиция заңының жаңа редакциясы болды. 1846 жылы Орегон шекаралық шартына қол қойылғаннан кейін ол қажеттіліктен шықты.
Джеймс Брюс, Элгиннің 8-ші графы (18471854)
Эльгиннің екінші әйелі, леди Мэри Луиза Ламбтон, Лорд Дурхэмнің қызы және Лорд Грейдің қызыл жемісі болды, осылайша ол жауапты үкіметті орнату үшін өте қолайлы келісімге келген тұлғаға айналды. Оның келгенімен реформа партиясы сайлауда шешуші жеңіске жетті. Элгин Лафонтенді жаңа үкімет құруға шақырды, бұл генерал-губернатордың партиялық негізде кабинет құруды сұраған алғашқы реті болды. Министрліктің партиялық сипаты сайланған премьер-министрдің – енді губернатор емес – үкімет басшысы болатынын көрсетті. Генерал-губернатордың рөлі көбінесе рәсімдік сипатқа ие болады. Заң шығарушы жиналыста сайланған премьер-министр енді жергілікті басқару және заңнамаға жауапты болады. Бұл губернатордың мемлекеттік қызметке байланысты жеке тағайындау құқығынан айырылуына да себеп болды, бұл Меткалфтың саясатының негізі болған. Жауапты үкіметтің сынағы 1849 жылы болды, осы жылы Болдуин-Лафонтейн үкіметі 1837 жылғы көтерілістер кезінде француз канадалықтарына келген зиянды өтеу мақсатындағы көтеріліс салдарынан туған шығындар туралы заңды қабылдады. Лорд Элгин консерваторлардың қарсылығына және жеке ойларына қарамастан, заңға патшалық бекітілу берді, бұл Монреальде дүрбелең тудырды. Осы дүрбелең кезінде Элгинге ағылшын тілінде сөйлейтін Оранж орденінің топтары шабуыл жасады және Парламент ғимараты өртенді.
Чарльз Монк, 4-ші виконт Монк (1861-1868)
Монктың губернаторлығы тұсында 1864 жылы екі Канаданың барлық саяси партияларының Ұлы коалициясы құрылды. Ұлы коалиция негізінен француз тілінде сөйлейтін Канада шығысы мен негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін Канада батысы арасындағы саяси дағдарысты аяқтау үшін жасалды. Бұл дағдарыс заң шығарушы жиналыста заңдарды қабылдау үшін "екі есе көпшілік" қажеттілігінен туындаған (яғни, жиналыстың Канада шығысы және Канада батысы бөлімдерінің екеуінде де көпшілік болуы керек еді). Осы дағдарыстың шешілуі үш конференцияға жол ашты, олар конфедерацияға әкеп соқты.
Атқарушы кеңес
Томсон Жоғарғы және Төменгі Канаданың Атқарушы кеңестерін реформалады, кеңестің бас атқарушы лауазымы мен түрлі комитеттердің төрағасы қызметін атқаратын "Кеңес комитеттерінің президенті" лауазымын енгізе отырып. Алғашқы президент Роберт Болдуин Салливан болды. Томсон сондай-ақ мемлекеттік қызметті департаменттерге жүйелі түрде ұйымдастырды, олардың басшылары Атқарушы кеңестің құрамына кірді. Тағы бір жаңалық – әрбір департамент басшысының Заң шығару жиналысына сайлануы талап етілді.
Заң шығарушы кеңес
Канада провинциясының заң шығарушы кеңесі жоғарғы палата болып табылды. 24 заң шығарушы кеңесші бастапқыда тағайындалған. 1856 жылы мүшелерді тағайындау тәртібін сайлау тәртібімен алмастыру туралы заң қабылданды. Мүшелер Канаданың шығыс және батыс бөліктеріндегі 24 аймақтан сайланатын болды. 1856 жылдан 1862 жылға дейін әр екі жыл сайын он екі мүше сайланды. Алдын ала тағайындалған мүшелер өз орындарынан бас тартуға міндетті болған жоқ.
Аудандық кеңестер
Жоғарғы Канададағы муниципалдық үкімет аудан ішінде заңды басқару үшін тоқсандық сессиялар соттарында отырған тағайындалған судьялардың бақылауында болды. Торонто сияқты бірнеше қалалар заң шығарушы органның арнайы заңдарымен құрылды. Губернатор Томсон, 1-ші барон Сиденхэм, муниципалдық үкіметті аудандық кеңестерге беруге бағытталған Аудандық Кеңестер заңының қабылдануын жетекшілік етті. Оның заң жобасы әр округтен екі сайланған кеңесшіге мүмкіндік берді, бірақ кеңесші, хатшы және қазынашыны үкімет тағайындайтын болды. Осылайша, күшті әкімшілік бақылау мен үкіметтік қамқорлық тағайындамалары сақталды. Сиденхэмнің заң жобасы оның халықтың қатысуын күшті атқарушы биліктің бақылауында шектеу туралы үлкен мақсатын көрсетті. Кеңестер 1849 жылы Болдуин заңымен реформаланды, бұл муниципалдық үкіметті шын мәнінде демократиялық етіп, Корольдік орталық биліктің ұлтасын емес, дербес билікке ие етті. Ол муниципалдық үкіметтерге салық жинау және қағидалар қабылдау өкілеттігін берді. Сондай-ақ, қалалардан басталып, қалалар, кенттер және соңында округтерге дейін баратын муниципалдық үкіметтердің иерархиясын құрды. Бұл жүйе келесі 150 жыл бойы қолданыста болды.
Канаданың реформа қауымдастығы
1843-1844 жылдардағы конституциялық дағдарыс кезінде Меткалф парламенттің қажетсіздігін көрсету үшін оны жабық отырысқа шақырғанда, Болдуин 1844 жылдың ақпанында Канада Батысындағы реформа қозғалысын біріктіру және жауапты үкімет туралы олардың түсініктерін түсіндіру мақсатында "Реформа қауымдастығын" құрды. Жиырма екі филиал ашылды. Реформа қауымдастығының барлық филиалдарының ірі жиналысы Шарон қаласындағы Бейбітшілік балаларының екінші үйінде өтті. Болдуин үшін ұйымдастырылған бұл митингіге үш мыңнан астам адам қатысты. Дегенмен, қауымдастық нағыз саяси партия емес еді және жеке мүшелер тәуелсіз дауыс берді.
Қызыл партия
Парти руж (сондай-ақ Парти демократик деп те аталады) 1848 жыл шамасында Канаданың шығысында Луи Жозеф Папиноның идеяларынан, Монреальдегі Канада институтынан және 1830-шы жылдардағы Канада партиясы бастаған реформалық қозғалыстан шабыттанған радикалды француз канадалықтарымен құрылды. Реформашыл қызылдар 1840 жылғы Одақ актісі бұрынғы Жоғарғы және Төменгі Канадаға шынымен жауапты үкімет берді деп ойлаған жоқ. Олар маңызды демократиялық реформаларды, республикалық идеологияны, мемлекет пен шіркеудің бөлінуін жақтады. 1858 жылы сайланған қызылдар "Ашық шөптермен" (Clear Grits) одақтасты. Бұл Канада тарихындағы ең қысқа мерзімдік үкіметке әкелді, ол бір күннен де аз уақыт ішінде құлап кетті.
Ашық шоқ
Clear Grits Уильям Лайон Маккензидің 1830-шы жылдардағы реформа қозғалысының мұрагерлері болды. Олардың қолдауы негізінен оңтүстік-батыс Канада Вестінің шаруалары арасында жинақталды, олар 1849 жылғы Роберт Болдуин мен Луи Ипполит Лафонтеннің реформалық үкіметінің демократиялық құлшыныс танытпауынан наразылық білдірді және көңілі қалды. Clear Grits барлық ер адамдарға сайлау құқығын, халық санына пропорционалды өкілдік, демократиялық институттарды, мемлекеттік шығыстарды азайтуды, дін қызметкерлеріне бөлінген жерлерді жоюды, ерікті принципті және АҚШ-пен еркін сауданы жақтады. Олардың бағдарламасы британдық чартистердің бағдарламасына ұқсас болды. Clear Grits және Parti rouge Канаданың Либералдық партиясына бірікті.
Parti bleu (көк жапырақ)
Канаданың шығысында 1854 жылы құрылған, орташа саяси топ – Parti bleu. Ол Луи Ипполит Лафонтеннің орташа реформалық көзқарастарына негізделген.
Либералдық-консервативтік партия
Либералды консервативтік партия 1854 жылы құрылды, ол Канада батысындағы орташа реформаторлар мен консерваторлардың, ал Канада шығысындағы «көктердің» (bleus) Аллан МакНаб пен А. Н. Мориннің қос премьер-министрлігімен бірігуінен пайда болды. Жаңа министрлік Канада батысындағы дін қызметкерлерінің резервтерін секуляризациялауға және Канада шығысындағы феодалдық иелік құқығын жоюға бейілді болды. Уақыт өте келе либералды консерваторлар консервативтік партияға трансформацияланды. Маккей жазған либерализм – нақты бір саяси партияның емес, мемлекет құрудың белгілі бір тәжірибесі, ол ең алдымен жеке меншікті және жеке тұлғаны бағалайды.
Заңнамалық бастамалар
1849 жылғы Болдуин актісі, сондай-ақ Муниципаль корпорациялар туралы заң деп те аталады, Канада Батысындағы округтік кеңестерге негізделген жергілікті басқару жүйесін округ деңгейіндегі басқаруға алмастырды. Бұл акті қалалар, кенттер, қалашықтар мен қалаларға көбірек автономия берді. Дау-дамайға қарамастан, үкімет 1849 жылғы Көтеріліс шығындары туралы заңмен көтеріліс кезіндегі әрекеттері үшін жер иелеріне өтемақы төледі. 1854 жылғы Канада-Америка өзара іс-қимыл келісімі, сондай-ақ Элгин-Марси келісімі деп те белгілі, Біріккен Канада провинциясы мен АҚШ арасындағы сауда келісімі болды. Ол шикізатты қамтыды және 1854 жылдан 1865 жылға дейін күшінде болды. Бұл еркін саудаға бағытталған қадамды білдірді. Канада Батысындағы білім беруді 1846 жылдан 1850 жылға дейін Жалпы білім беру кеңесі арқылы провинция реттеді, содан кейін оны 1876 жылға дейін жалғасқан Мемлекеттік білім беру департаменті алмастырды. Провинция Эгертон Райерсонның басшылығымен Канада Батысындағы білім беру жүйесін жақсартты. Француз тілі заң шығарушы орган мен соттардың ресми тілі ретінде қайта жаңғыртылды. Заң шығарушы орган 1866 жылы Төменгі Канаданың Азаматтық кодексін бекітті және Канада Шығысындағы феодалдық жүйені жойды. 1849 жылы Кингс колледжі Торонто университеті болып қайта аталды және оқу орнының Англия шіркеуімен байланысы үзілді. Гранд-Транк темір жолы 1850 жылдары заң шығарушы органмен біріктірілді. Батыс Канада мен Руперт жерін қосып алу және қоныстандыру мақсатында 1850 жылдары Канада Батысының саясаткерлері басымдық берді, нәтижесінде Паллизер экспедициясы және Генри Юл Хинд, Джордж Гладман және Саймон Джеймс Доусонның Қызыл өзен экспедициясы жүзеге асты. 1857 жылы заң шығарушы орган "Біртіндеп өркениеттендіру туралы" заңды қабылдады, ол жергілікті халықтың британдық азаматтыққа өтуі және өздерінің үнділік статусын жер учаскесіне алмастыру қағидасын заңмен бекітті.
Негізгі дереккөздер
Уэйт, Питер Б. ред. Конфедерация талқылаулары Канада провинциясында, 1865 (МакГилл Куинс Пресс МКУП, 2006). онлайн