Кіріспе

Римдегі ежелгі діни ескерткіш – Портунус ғибадатханасы Италияның Рим қаласында орналасқан ежелгі рим ғибадатханасы. Ол Геркулеспен байланысты Рим мал базары – Боарий форумының қасында, Римнің ең көне өзен порты (Portus Tiberinus) мен Тибр өзенінің ең көне тас көпірі – Понс Эмилиусқа іргелес салынған. Бұл ғибадатхана, әдетте, қақпа құдайы Портунусқа арналған деп есептеледі, бірақ оның нақты арналуы белгісіз, себебі бұл аймақта одан басқа да бірнеше ғибадатханалар болған. Ренессанс дәуірінде ол Fortuna Virilis ("Еркектік Сәттілік" деген мағынадағы латынша сөз) ғибадатханасы деп жаңылысқан және осы атпен көбірек танымал. Бұл ғибадатхана – Римдегі барлық рим ғибадатханаларының арасында ең жақсы сақталғандарының бірі. Егер ол кілттердің, есіктердің және малдың құдайы Портунусқа арналса, онда ол астық қоймаларымен байланысты, және бұл қаладағы осы құдайға арналған басты ғибадатхана болып табылады. Орта ғасырларда ғибадатхана Санта-Мария-Егизиакаға ("Мысырлық Әулие Мария") арналған христиан шіркеуіне айналдырылған. Ол 20 ғасырдың басына дейін шіркеу ретінде қызмет етті, содан кейін киелі статусы алынып, барлық кейінгі қосымшалар алынып тасталды және археологиялық ескерткіш ретінде классикалық түріне келтірілді. Осы қайта жаңарту жұмыстарына ортағасырлық және Ренессанс дәуіріндегі ғимараттардың бұзылуы кірді.

Сәулет

Бұл иондық тәртіпте салынған және Тибр өзенінің жанындағы көне Боарий форумында орналасқан. Антикалық дәуірде бұл жер өзеннің тік бұрылысындағы Тиберин портына қарап тұрды; осы жерден Портунус Остиядан қалаға келіп жатқан мал баржаларын қадағалап отырды. Ғибадатхана б.з.б. 3- немесе 4-ғасырда салынған, бірақ б.з.б. 120–80 жылдар аралығында қайта жаңартылған. Төртбұрышты құрылыс төрт бағаналы портик пен келладан тұрады, ол баспалдақпен көтерілетін биік подиумға орналасқан, және осы күйінде сақталған. Нимдегі Maison Carrée сияқты, оның алдында төрт иондық бағанадан тұратын pronaos портикасы және екі бағана тереңдігі бар. Портиктің бағаналары жеке тұр, ал ұзын қабырғаларындағы қалған бесеуі мен арт жағындағы төртеуі – қабырғаларға жабысқан жартылай бағаналар. Бұл форма кейде псевдопериптераль деп аталады, өйткені ол Парфенон сияқты толыққанды бос бағаналармен қоршалған нағыз периптеральді ғибадатханадан өзгеше. Иондық капительдер бастапқы пішінде сақталған, алдыңғы және бүйірлік көріністері әртүрлі, бірақ бұрыштардағы волюталар 45° бұрышпен шығып тұрады, бұл римдік ерекшелік. Ол туф және травертин тастарынан салынған, беті штукатурмен жабылып, тегістелген. Егер ғибадатхана 4-ғасырға дейін қолданыста болса, онда Рим империясының соңғы кезеңіндегі пұтқа табынушыларға қарсы қудалау кезінде жабылуы мүмкін еді. Ғибадатхананың бүгінгі күйінде сақталуына 872 жылы шіркеуге айналдырылып, Санта-Мария-Эгизиякаға (Мысырлық Марияға) қайта бағышталғаны себеп болды. Оның иондық тәртібі 16-ғасырдан бері зейін қойылып, суреттелген, гравюраланған және көшірілген. Туф және травертиннен тұрғызылған құрылысының бастапқы штукатур қаптамасы жоғалған. Геракл Виктордың дөңгелек ғибадатханасы Форум Боарийдегі бұл ғибадатхананың оңтүстік-шығысында орналасқан. Англияның Сомерсет графтығындағы 18-ғасырлық Гармония ғибадатханасы – Портунус ғибадатханасының үлгісі бойынша салынған сәнді құрылыс.