Кіріспе
Агульхас ағымы (/ə/'/ɡ//ʌ//l//ə//s/) – Үнді мұхитының оңтүстік-батысындағы батыс шекара ағымы. Африканың шығыс жағалауымен 27° оңтүстік ендіктен 40° оңтүстік ендікке дейін оңтүстікке қарай ағады. Ол тар, жылдам және күшті. Әлемдік мұхиттың ең ірі батыс шекара ағымы деп саналады, оның жалпы тасымалы 70 свердруп (секундына 70 миллион текше метр) шамасында, себебі салыстырмалы ендіктердегі басқа батыс шекара ағымдары одан аз тасымалдайды – Бразилия ағыны (16,2 Sv), Гольфстрим (34 Sv), Курошио (42 Sv).
The Agulhas Current (/ə/'/ɡ//ʌ//l//ə//s/) is the western boundary current of the southwest Indian Ocean. It flows south along the east coast of Africa from 27°S to 40°S. It is narrow, swift and strong. It is suggested that it is the largest western boundary current in the world ocean, with an estimated net transport of 70 sverdrups (70 million cubic metres per second), as western boundary currents at comparable latitudes transport less — Brazil Current (16.2 Sv), Gulf Stream (34 Sv), Kuroshio (42 Sv).
Физикалық қасиеттері
Агульша ағысының бастаулары – Шығыс Мадагаскар ағысы (25 Св), Мозамбик ағысы (5 Св) және Мадагаскардың оңтүстігіндегі оңтүстік-батыс Үнді субгирасының қайта айналымға түскен бөлігі (35 Св). Агульхас ағысының жалпы тасымалы 100 Св деп есептеледі. Агульхас ағысының бағыты топографиямен анықталады. Ағыс Мапутодан Агульхас жағалауының ұшына дейін (Қаптағы Агульхастан 250 км оңтүстікке) континенттік шельф бойынша өтеді. Осы жерде ағыстың күші топографиялық тұрақтылықты жеңіп, ағыс шельфтен шығып кетеді. Ағыстың ең жоғары тасымалы Агульхас жағалауында байқалады, ол 95-тен 136 Св-қа дейін өзгереді. Ағыстың өзегі – беттік жылдамдықтар жететін жер деп анықталады, бұл өзектің орташа енін анықтайды, ал ағыстың максималды жылдамдығы болуы мүмкін. Агульша ағысы жағалаудан өтеді, ал Агульша ағысының модификациясы (АЖМ) жағалауға дейін жете алады. Агульша ағысы иреліп өскенде, енінен кеңейіп, жылдамдығы төмендейді. АЖМ жағалауға қарай күшті қарсы ағым тудырады. Агульхас ағысы континенттік шельфке жеткенде, Оңтүстік Африканың шығыс жағалауында (яғни, Наталдың шығыс Агульхас жағалауында) ірі циклоникалық ирелістер – Натал импульстері пайда болады. Бұл импульстер Агульхас жағалауы бойымен қозғалғанда, Агульхас ағысынан Агульхас сақиналарын бөліп шығаруға бейім. Мұндай сақинаның бөлінуіне Натал импульсі ғана себеп болуы мүмкін, бірақ кейде Агульхас қайту ағынындағы ирелістер бірігіп, Агульхас сақинасының бөлінуіне көмектеседі.
Ретрофлексия
Оңтүстік-шығыс Атлант мұхитында ағын Агульхас ретрофлекциясында, күшті Антарктикалық айналмалы ағыммен (кейде "Батыс жел ағыны" деп те аталады, бірақ бұл теңіз ағынына, беттік желге емес, қатысты) қиылысу нәтижесінде кері бұрылады (өз-өзіне қайта оралады). Бұл су Агульхас қайтарым ағысына айналып, Үнді мұхиты айналысына қосылады. Шамамен 85 Sv (Св) таза тасымалдану ретрофлекция арқылы Үнді мұхитына қайтарылады деп есептеледі. Қалған су Агульхас шығару арқылы Оңтүстік Атлант мұхиты айналысына тасымалданады. Бұл шығару тікелей тармақ ағымдарымен қатар, беттік су жіптері мен Агульхас айналымдары арқылы жүзеге асырылады.
Түйіннің сырғанауы және сақиналары
Үнді мұхитының 15 Sv суы тікелей Оңтүстік Атлантикаға ағып түседі деп есептеледі. Оның 10 Sv салыстырмалы түрде жылы, тұзды термоклиндік су, ал қалған 5 Sv суық, тұздылығы төмен Антарктидалық аралық су. Үнді мұхитының суы Оңтүстік Атлантика суына қарағанда едәуір жылы (24–26 °C) және тұзды болғандықтан, Агульхас ағызуы Оңтүстік Атлантика айналымы үшін тұз бен жылудың маңызды көзі болып табылады. Бұл жылу ағыны Оңтүстік Атлантикадағы буланудың жоғары деңгейіне ықпал етеді деп саналады, бұл Меридиандық айналымның маңызды механизмі. Агульхас ағызуының шағын бөлігі Солтүстік Бразилия ағысына қосылып, Үнді мұхитының суын Солтүстік Атлантика субтропикалық айналымына жеткізеді. Жер бетіндегі судың жіп тәрізді құрылымдары Агульхас ағысынан Бенгела ағысына және Оңтүстік Атлантика айналымына жалпы тұз тасымалының 13%-ға дейін құрайды деп есептеледі. Жер бетіндегі таралудың нәтижесінде, бұл жіптер бассейндер арасындағы жылу ағынына елеулі үлес қоспайды деп ойластырылады. Мұхит шөгінділерінің тегін терең теңіз түйінділеріндегі құрлықтан келген стронций изотоптарының арақатынасын талдау арқылы анықтауға болады. Агульхас ағысы мен кері ағыстың астындағы шөгінділердің арақатынасы, айналасындағы шөгінділерге қарағанда айтарлықтай жоғары. Францзе және авторлар (2009) Соңғы мұз дәуірінде (LGM, 20 000 жыл бұрын) Оңтүстік Атлантикада шөгіндірген түйінділерді талдап, Агульхас ағызуы едәуір төмендеген деген қорытындыға келді. Ағыстың бағыты LGM кезінде де сол болды, сондықтан ағызудың төмендеуі әлсіз ағыспен түсіндірілуі керек. Сонымен қатар, Агульхас ағысының күшеюі шығысқа қарай бұрылуына және Агульхас ағызуының артуына әкеледі деп болжам жасауға болады. Алайда, Агульхас ағызуындағы температура мен тұздылықтың өзгеруі, кемінде, ағыстың өзінің құрамындағы өзгерістерге байланысты және ағызудың күшін дұрыс көрсетпеуі мүмкін.
Жауыз толқындар
Оңтүстік Африканың оңтүстік-шығыс жағалауы Таяу Шығыстан Еуропаға / АҚШ-қа дейінгі маңызды кеме қатынасы жолында орналасқан. Тіпті ірі кемелер де аймақтағы айқын толқындардың әсерінен қатты зардап шекті, кейде олардың биіктігі 30 метрден асып кетеді. 1981 жыл мен 1991 жыл аралығында Оңтүстік Африканың шығыс жағалауында айқын толқындардан 30-ға жуық ірі кемелер қирады немесе батып кетті.
Агульша су асты ағысы
Агульхас ағымының түпкі тұсынан тікелей төмен, белгілі бір тереңдікте, экваторға қарай ағатын Агульхас асты ағымы бар. Асты ағым терең және кең, осы тереңдікте кез келген ағымда байқалатын ең жоғары жылдамдықтардың біріне – секундына бірнеше метрге жете алады, бірақ ол 4,2 ± 5,2 Sv көлемдік тасымалдаумен үлкен өзгергіштік көрсетеді. Асты ағым Үнді мұхитының жалпы айналымының 40%-ын құрауы мүмкін. Одан төмен, ағымның жеке қабатын ажыратуға болады: орташа 2,3 ± 3,0 Sv көлемдік тасымалдайтын, тұрақтырақ Солтүстік Атлантика терең сулары (NADW). Агульхас ағымының иірімдері мен Наталь импульстарының периоды Агульхас асты ағымының периодымен сәйкес келеді.
Сақиналардың соқтығысуы
Жылы өзекті сақиналардың айналасындағы суық суларға қарағанда бастапқы өнімділігі төмен екені мәлім. Агульша сақиналары да осы ереженің жоспасынан тыс емес, және хлорофилл a концентрациясы төмен суларды Оңтүстік Атлантикаға әкеп соғатыны байқалды. Агульша сақиналарындағы фитопланктон мөлшері қоршаған сулардағыдан кішірек болады (шамамен 20 мкм диаметрде). Агульша сақиналары материктік аймақтан уылдырық және жас балықтарды алып тастайтыны да анықталды. Осы жас балықтардың алынып тасталуы, егер сақина балық аулау аймағынан өтіп кетсе, Бенгела жүйесінде анчоустың аулану көлемін азайтуы мүмкін.