Кіріспе

Совет Одағындағы қалалардың құрметті атағы – Батыр қала (Беларусь тілінде: horad hieroj; орыс тілінде: город-герой) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің көпшілігінде Ұлы Отан соғысы деп аталатын Шығыс майданы) көрсетілген ерекше ерлік үшін берілген совет құрметті атағы. Бұл атақ Совет Одағының он екі қаласына берілді, қазіргі уақытта Беларусьте (1 қала және 1 бекініс), Ресейде (6 қала) және Украинада (4 қала) орналасқан. Беларусьтегі Брест бекінісіне Батыр бекініс атағы берілді. Бұл қала үшін жасалған символдық айырма "Кеңес Одағының Батыры" жеке айырмасына сәйкес келеді. Ережеге сәйкес, Батыр қалаға Ленин ордені, Алтын жұлдыз медалі және КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының ерлік ісі туралы куәлігі (грамота) табысталды. Мәскеу Батыр қала, ал Брест Батыр бекініс деп жарияланды. "Vestnik Kavkaza" газетіне берген сұхбатында тарихшы Ефим Пивовар Ресей Федерациясының бұл атақты қалаға бермеуін және оның орнына Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы арқылы Баку, сондай-ақ Ташкент сияқты қалаларға бұл атақ беруді қолдауын ұсынды. 2020 жылдың қаңтар айында Ресейлік депутат Дмитрий Савельев бұл ұсынысты ашық түрде қолдаған парламент мүшелерінің бірі болды.

Брест бекінісі

Беларусьдегі Брест қаласындағы бекініс 1965 жылы "Батыр бекініс" атағымен марапатталды. Ол Молотов-Риббентроп келісімінің құпия хаттамасында белгіленген, Кеңес Одағы мен нацистік Германия арасындағы жаңа шекарада орналасқан еді. Сондықтан, 1941 жылдың 22 маусымында Орталық топтың шабуылдаушы неміс әскерлеріне қарсы Кеңес шекарашыларының алғашқы ірі шайқасы осы бекіністе болды және бекініс шабуыл туралы ерте ескерту алмады. Неміс артиллериясы бекіністі ауыр оққа тосты, бірақ оны тез арада жаяу әскермен басып алуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, содан кейін немістер ұзақ қоршауға кірісті. Брест гарнизоны, күш-қуатын жоғалтып, азық-түлік, су және оқ-дәрісі таусылғанмен, соңғы минутқа дейін күресіп, қарсы шабуылдар жасады. Немістер танктерді, көзден жас шығарушы газды және от тастағыштарды қолданды. Немістер қираған бекіністердің көп бөлігін басып алғаннан кейін, ауыр шығындарға ұшырап, жер астындағы шайқас жалғасты. Шайқас тек 29 маусымда ғана аяқталды. Осы кезде майдан жүздеген шақырым шығысқа жылжыған еді. Бекініс ресми түрде алынғаннан кейін де, аман қалған қорғаушылар бірнеше ай бойы немістерді мазалап, жер астында жасырынып жүрді.

Ленинград

Ленинград қаласы, қазіргі Санкт-Петербург, бүкіл соғыс кезеңіндегі ең үлкен адам трагедияларының біріне куә болды. Балтық теңізіндегі классикалық және барокко сәулетімен әйгілі Ленинград, соғысқа дейін үш миллион халқы бар қала еді. 1941 жылдың тамызында неміс әскері қаланың оңтүстік жақын маңына жетті. Ал фин әскерлері 1940 жылғы Қысқы соғыста жоғалтқан Карелия тас жолының солтүстік-батыс бөлігін қайта басып алды. 1941 жылдың 8 қыркүйегінде қаланың барлық құрлыққа қатысты байланысы толығымен үзілді. Фин шығанағы да жабық болғандықтан, Ленинградтың сыртқы әлеммен жалғыз байланысы – Ладога көлі арқылы өтетін, осал «Тұрмыс жолы» еді. Фин басшылығы немістердің Свирь өзенінен әрі жылжу және көлдің қалған бөлігін басып алу туралы өтініштерін қабылдамады. Немістер кеңес әскерлерінің қарсыласуының күштілігіне байланысты қаланы жаулап алудың қымбатқа түсетінін түсінген соң, Ленинградты қоршауға алып, аштықтан өлтіруді көздеді. Көп ұзамай, тұрғын үйлердегі электр қуаты, су және жылу тоқтатылды. 1941-1942 жылдардың қысында барлық қоғамдық көлік қозғалысы тоқтатылды, бірақ 1942 жылы қалалық трамвайлар қайта іске қосылды (троллейбустар мен автобустар соғыс аяқталғанға дейін жұмыс істемеді). Қоршаудың алғашқы қысында мыңдаған ленинградтықтар аштықтан немесе суықтан қаза тапты, үйлерінде төсекте немесе көшеде әлсіздіктен құлдырап қайтыс болды. Осы уақытта неміс артиллериясы қаланы үздіксіз бомбалауды жалғастырды. Қоршау 872 күнге созылса да, қала басылмады. Ладога көлі қыста мұзға тоңғанда, «Тұрмыс жолы» кеңес әскерлері бақылауындағы оңтүстік жағалауға ашылды. Ұзын тізімдегі жүк көліктері қоршалған қалаға азық-түлік пен жабдықтар жеткізіп, кері жолмен азаматтарды эвакуациялады. Азық-түлік және азаматтық көліктер немістердің артиллериялық оқ жаудыруы мен әуе шабуылдарына үнемі ұшырады. 1944 жылдың қаңтар айында кеңес әскерлері қоршауды толықтырып бұзғанда, Ленинградтың бір миллионнан астам тұрғыны аштықтан, суықтан және неміс оқтарынан қаза тапты. Ленинградты қорғау және оны азат ету кезінде 300 мыңнан астам әскер қаза тапты. Ленинград 1965 жылы «Батыр қала» атағына ие болды, бұл құрметті алғашқы болып алған қала еді.

Волгоград (Сталинград)

Волгоград – Сталинград қаласының қазіргі атауы. 1942 жылдың шілдесінен қараша айына дейін Сталинградты қорғау, 1942 жылдың 19 қарашасындағы қарсы шабуыл, осы қираған қаланың ішінде және төңірегіндегі жау әскерлерін қоршау, және 1943 жылдың 2 ақпанында неміс әскерлерінің капитуляциялауы Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропа театр операциясының шешуші нүктесі болды. Сталинград шайқасының қарқындылығы мен ауқымы Германия-Кеңес соғысының қатігездігін көрсетеді. Мыңдаған бейбіт тұрғындарды қаза қылған неміс әскерлерінің ауыр бомбалаулары қаланы қираған ортаға айналдырды. Қаланың қару-жарақ зауыттарының жұмысшылары немістер жақындағанда қорғаушы әскерлерге жеке қару-жарақ пен оқ-дәрілерді тапсыра бастады, соңынан олар өздері де күреске қосылды. Жаудың оты астында Волга өзені арқылы қалаға одан да көп совет әскерлері жеткізілді. Танктердегі неміс әскерлерінің басымдығы қалалық қираулардың арасында ешқандай мәнсіз болды. Көшелерде, ғимараттарда және баспалдақтарда айлар бойы аяусыз шайқастар жүрді. Қызыл Армия стратегиялық резервін Мәскеуден Төменгі Волгаға көшірді және елдің барлық аймақтарынан барлық ұшақтарды Сталинград аймағына шоғырландырды. Немістер Шығыс майдандағы барлық күштерінің ширек бөлігін жоғалтты және бұл жеңілістен толыққанды қалпына келе алмады. Екі тараптан да болған жалпы шығын 200 күн ішінде шамамен 2 миллион адамды құрады. 1965 жылы Волгоградқа "Батыр қала" атағы берілді.

Одесса қаласы

1941 жылдың тамыз айының басында қазіргі Украинада орналасқан Қара теңіздегі Одесса портына румын әскерлері шабуыл жасап, қоршауға алды. Қаланың қорғаны үшін болған қатал шайқас 16 қазанға дейін созылды, одан кейін қалған кеңес әскерлері мен 15 000 азамат теңіз арқылы эвакуацияланды. Бірақ, қаланың катакомбаларында партизандық күрес жалғасты. 1965 жылы Одессаға "Батыр қала" атағы берілді.

Севастополь қаласы

Севастопольдің Қара теңіздегі совет порты Қырым түбегіндегі мықты қорғалған бекініс болды. Неміс және румын әскерлері солтүстіктен қала сыртына жетіп, 1941 жылдың 30 қазанында шабуылға көшті. Қаланы басып алуға қол жеткізе алмағаннан кейін, Остік күштер қаланың төңірегін қоршап, ауыр бомбалауды бастады, соның ішінде Мёрсер Карл өзі жүретін минометі және гигантты Шверер Густав теміржол зеңбірегі сияқты ерекше қарулар қолданды. 1941 жылдың желтоқсан айында қалаға қарсы жасалған екінші Остік шабуыл да сәтсіз аяқталды, себебі Кеңес әскері мен теңіз күштері қарқынды шайқас жүргізе берді. Ақырында қала 1942 жылдың маусым айында басылып алынды. 1944 жылдың мамыр айында қанды шайқастарда қала азат етілді. Севастополь 1965 жылы "Батыр қала" атағымен марапатталды.

Мәскеу

1941 жылы совет астанасының қақпаларында неміс басқыншылары алғашқы жеңіліске ұшырады. 1941 жылдың қараша айының соңында неміс армиясының Орталық тобы Мәскеудің сыртында тоқтады. Сол кезде Кеңес үкіметі эвакуацияланған болатын, бірақ Иосиф Сталин қалада қалып қойды. Халық көшелерде қорғаныс бекіністерін салуға көмектесті. Жер асты метро станциялары неміс авиациясының шабуылдарынан паналауға мүмкіндік берді. Қаланың қорғанысын басқарған генерал Георгий Жуков қалаға жақын шайқас тактикасын жергілікті командирлерге тапсырды және Сибірден келген жаңа күштерді жинақтауға күш салды. Кеңес әскерлері 1941 жылдың 5 және 6 желтоқсанында қарсы шабуылға көшті. Көбінесе суық қыста, Кеңес күштері, оның ішінде жақсы жабдықталған шаңғы батальондары, шаршаған немістерді Мәскеуден ығыстырып, 1942 жылдың 7 қаңтарында өз позицияларын бекітті. Бұл шайқастағы жеңіс совет халқының рухын көтеріп, жаңа күш берді. 1965 жылы Мәскеуге "Батыр қала" атағы берілді.

Киев

Қазіргі Украина астанасы 1941 жылдың жазында ең ірі қоршау шайқасының орталығы болды. 7 шілдеде немістер шабуылға көшкенде, Киев маңында шоғырланған совет әскерлеріне орнынан қозғалмауға бұйрық берілді және қашқанға тыйым салынды. Қорғаныс қатты жүрді. Мыңдаған азаматтар қаланы қорғауға көмектесу үшін ерікті болып тіркелді. Нәтижеде, 19 қыркүйекте Киев алынды. Қоршаудан шығарылғаннан кейін 600 мыңнан астам совет әскері тұтқынға түсті. Ұзаққа созылған қарсылық немістердің «блицкриг» жоспарларын тиімсіз етті. Дегенмен, әскери тұрғыдан алғанда, бұл шайқас неміс әскері үшін үлкен жеңіс, ал советтер үшін – апатқа ұласты. Ол моральдық жағдайға зор әсер етті, және Адольф Гитлер бұл жеңісті тарихтағы ең үлкен шайқас деп атады. Киевтің неміс оккупациясы кезінде жүздеген мыңдаған бейбіт тұрғындар қаза болды немесе мәжбүрлі еңбекке жіберілді. Киев 1943 жылдың 6 қарашасында совет әскерлері немістерді батысқа ығыстырып, қаланы азат еткен кезде қайтадан шайқас алаңына айналды. Киевке 1965 жылы «Батыр қала» атағы берілді.

Новороссийск қаласы

1942 жылы жаздағы неміс шабуылына қарсы Қара теңіздің шығыс жағалауындағы Новороссийск қаласы мықты бекініс болды. Қаланың ішінде және төңірегінде қырғи қабақ соғыстар тамыз айынан басталып, 1942 жылдың қыркүйек айының ортасында немістер қаланы басып алғанға дейін жалғасты. Бірақ совет әскері шығанақтың шығыс бөлігін өз бақылауында ұстады, бұл немістерге портты жабдықтау мақсатында пайдалануға мүмкіндік бермеді. Новороссийск 1973 жылы "Батыр қала" атағымен марапатталды.

Керчь қаласы

Керчь – Қырым түбегінің шығысындағы украиндық порты, ол Қырымды Ресейдің оңтүстік құрлығынан бөліп тұратын бұғазда көпірдің бастапқы нүктесін құрады. Күшті шайқастардан кейін 1941 жылдың қараша айында немістер қаланы басып алды. 1941 жылдың 30 желтоқсанында совет әскері теңізден шабуыл жасап, қаланы қайтадан басып алды. 1942 жылдың мамыр айында немістер қаланы тағы да басып алды, бірақ совет партизандық күштері қаланың жанындағы жартастарда 1942 жылдың қазанына дейін қарсылық көрсетті. 1943 жылдың 31 қазанында тағы бір совет теңіз десанты басталды. Көбінесе қираған қала 1944 жылдың 11 сәуірінде толығымен азат етілді. Керчь 1973 жылы "Батыр қала" атағымен марапатталды.

Минск қаласы

1941 жылдың маусым айының соңында қазіргі Беларусьтің астанасы Минск қаласы неміс әскерлерінің шабуылымен қоршауға алынды. Үлкен қамалға түсіп қалған кеңес әскерлері өздерінің бекіністерін ерлікпен қорғады. Олардың қарсылығы 9 шілдеде күйреп, 300 000-нан астам кеңес сарбазы тұтқынға түсті. Келесі үш жылдық оккупация барысында немістер қаланың ішінде және айналасында 400 000-ға жуық азаматты өлтірді. Минск аймағы жау тылында кеңес партизандық қозғалысының маңызды орталығына айналды. 1974 жылы Минск қаласына "Батыр қала" атағы берілді.

Тула

1941 жылдың 24 қазаны мен 5 желтоқсаны аралығында Мәскеудің оңтүстігінде орналасқан, маңызды әскери өнеркәсібіне ие тарихи орыс қаласы Тула, Мәскеу ауданындағы совет қарсылығын бұзу мақсатындағы неміс шабуылының нысанасына айналды. Бірақ, мықты бекітілген қала тұрып берді және совет әскерінің Мәскеуді қорғау кезінде, сондай-ақ одан кейінгі қарсы шабуылда оңтүстік жақтан қорғады. Тула 1976 жылы "Батыр қала" атағымен марапатталды.

Мурманск қаласы

Норвегия және Финляндия шекарасына жақын Кола түбегінде орналасқан Мурманск қаласы стратегиялық маңызды теңіз порты және өнеркәсіптік қала болды. Ол Солтүстік жағалаудағы қыста мұз баспайтын жалғыз совет порты еді және Оңтүстікке жабдықтау тасымалдау үшін өте маңызды болды. 1941 жылдың 29 маусымында неміс әскерлері, оның ішінде неміс қолбасшылығымен 800 фин сарбазы Мурманскқа қарсы шабуылға шықты. Қалаға 180 000-нан астам граната мен жануарлық заттармен толтырылған снарядтар атылды. Бірақ, тундрадағы қаһарлы совет қарсылығы және бірнеше советтің қарсы шабуылдары Остің өтуіне мүмкіндік бермеді. Остік күштері 1941 жылдың қазан айының соңында шабуылдарын тоқтатты, Мурманскті жаулап алуға немесе Карелия теміржолын кесіп тастауға қол жеткізе алмады. 1985 жылы Мурманскқа "Батыр қала" атағы берілді.

Смоленск қаласы

1941 жылдың жазында Мәскеуге жақын орналасқан Смоленск қаласы қызу шайқастарға толы болды. 1941 жылдың 10 шілдесінде Германияның Орталық армиялар тобының броньды дивизиялары Смоленск ауданындағы совет әскерлерін қоршау мақсатымен шабуылға шықты. Совет әскерлері күшті қарсылық көрсетті және бірнеше қарсы шабуылдар жасады. Совет әскерлері тіпті уақытша неміс қоршауын бұзып, әскерді қоршаудан шығарып алды. Шайқас қыркүйек айының басында аяқталды. Қаһарлы шайқастар немістердің Мәскеуге жасаған жалпы шабуылын едәуір кешіктірді, бұл шығысқа қарайғы қорғаныс шебін нығайтуға мүмкіндік берді. Смоленск 1985 жылы "Батыр қала" атағымен марапатталды.

Ресей

2005 жылы 5 сәуірде Ресей Федерациясының Мемлекеттік Думасы "Әскери даңқ қаласы" (Ланг ру) құрметті атағын енгізу туралы заңды бірінші оқылымда қабылдады. Орыл, Ржев, Ельня, Воронеж, Вязьма және тағы да басқа қалалар қаһарлы шайқастар өткен орындар. Бұл атақ Ресейдегі 45 қалаға берілді. 2020 жылы "Еңбек ерлігі қаласы" атағы тағайындалды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өнеркәсіптік кәсіпорындарда үздіксіз әскери және бейбіт өнімдерді өндірген қалаларды құрметтеу мақсатын көздейді. Қазіргі таңда 20 қала бұл атаққа ие.

Ресей қолдаған республикалар

Грузияда Абхазия және Оңтүстік Осетияның өздерінде батыр қалалары бар, бұл қалаларға олардың тиісті қақтығыстарда грузин әскеріне қарсы көрсеткен бекем қарсыласуы үшін атақ берілді (1992-1993 жылдардағы Абхазиядағы соғыс және 2008 жылғы Ресей-Грузия соғысы). Абхазияда Ткварчели және Гудаута қалаларына "Батыр қала" мәртебесімен бірге Абхазия Батыры атағы тағайындалды. 2009 жылдың 23 қарашасында Оңтүстік Осетия президентінің Жарлығымен Цхинвал қаласына "қаланың халқы мен қорғаушылары көрсеткен ерлік, қайсарлық және батырлық" үшін атақ берілді. Марапаттау туралы жарлық "Батырлық және ұлттық бірлік күніне" арналған салтанатты шарада оқылды. Украинада өздігінен жарияланған Донецк Халық Республикасы 2017 жылдың тамызында Донецк қаласына Батыр қала атағын берді (Донецк Халық Республикасының Батыры атағымен байланысты).

Украина

2022 жылы Ресей-Украина соғысы барысында Президент Владимир Зеленский Украинаның Батыр қаласы атағын (Украинаның Батыры атағымен байланысты) Харьков, Чернигов, Мариуполь, Херсон, Хостомель және Вольноваха қалаларына табыс етті. Кейіннен Буха, Ирпин, Николаев және Охтирка қалалары да осы атаққа ие болды.