Кіріспе

Шығыс Тимордың 3-ші президенті және 5-ші премьер-министрі Хосе Александер "Ханана" Гусмао (ʒuˈzɛ ɐlɨˈʃɐ̃dɾɨ ʃɐˈnɐnɐ ɣuʒˈmɐ̃w; 1946 жылдың 20 маусымында туған) – Шығыс Тимор саясаткері. 2023 жылдан бері Шығыс Тимордың 6-шы премьер-министрі қызметін атқарып келеді, бұрын 2007 жылдан 2015 жылға дейін осы лауазымда болған. Бұрынғы көтерілісші, ол 2002 жылдан 2007 жылға дейін Шығыс Тимор тәуелсіздігі қайта орнатылғаннан кейін елдің тұңғыш президенті болды.

Ерте өмір және мансап

Гусмао Манатутода, сол кездегі Португалиялық Тиморда, португалдық-тиморлық текті ата-анасының отбасында дүниеге келді. Оның отбасы ассимиляцияланған. Ол Дилидің сыртындағы иезуиттердің орта мектебінде оқыды. 1961 жылы 15 жасында қаржылық себептермен мектепті тастап, түнгі мектепте оқуын жалғастыра отырып, түрлі жұмыстар істеді. 1965 жылы 19 жасында ол кейіннен әйелі болған Эмилия Батистамен танысты. Оның лақап аты "Xanana" американдық рок-н-ролл тобы "Sha Na Na" (португал және тетум тілдерінде жазылған "Xanana" сияқты айтылады) есімінен алынған. Бұл топ 1957 жылы Silhouettes тобы жазған "Get a Job" әнінің сөзінен ат алған. 1966 жылы Гусмао мемлекеттік қызметке орналасып, білімін жалғастыруға мүмкіндік алды. Бірақ 1968 жылы Гусмао португал армиясына міндетті түрде шақырылды. Ол үш жыл қызмет етіп, капрал шеніне жетті. Осы жылдары ол Эмилия Батистаға үйленді, олардан Евгений ұл және Зенильда қыз дүниеге келді. Кейіннен Эмилиядан ажырасып, 2000 жылы австралиялық Кирсти Свордқа үйленді, олардан Александр, Кей Олок және Дэниел үш ұлы болды. 1971 жылы Гусмао міндетті әскери қызметін аяқтады, ұлы дүниеге келді және Хосе Рамос-Хорта басқаратын ұлтшыл ұйымға қосылды. Келесі үш жыл бойы ол отаршылдыққа қарсы бейбіт наразылықтарға белсенді қатысты. 1974 жылы Португалиядағы төңкеріс Португалиялық Тимордың отаршылдықтан босауына жол ашты, ал губернатор Марио Лемос Пирес колонияға тәуелсіздік беру жоспарларын жариялады. 1978 жылы тәуелсіздікке қол жеткізу мақсатында жалпы сайлау өткізу жоспарланды. 1975 жылдың көп бөлігінде Португалиялық Тиморда екі қарсыласты топ арасында қырқыс ішкі күрес болды. Гусмао Фретилин фракциясымен тығыз байланыста болды, нәтижесінде 1975 жылдың ортасында Тимор Демократиялық Одағы (UDT) оны тұтқындап, түрмеге қамады. Ішкі тәртіпсіздікті пайдаланып, колонияны өзіне қосуды көздеген Индонезия тұрақсыздандыру науқанын бастады және Батыс Тимордан Португалиялық Тиморға жиі шабуылдар жасады. 1975 жылдың соңында Фретилин фракциясы Португалиялық Тиморды бақылауға алды және Гусмао түрмеден босатылды. Ол Fretilin ұйымында баспасөз хатшысы болып тағайындалды. 1975 жылдың 28 қарашасында Фретилин Португалиялық Тимордың тәуелсіздігін жариялап, оны "Шығыс Тимор Демократиялық Республикасы" деп атады, ал Гусмао салтанатты шараны түсіруге жауапты болды. Тоғыз күннен кейін Индонезия Шығыс Тиморға басып кірді. Ол кезде Гусмао Дилиден тыс жердегі достарының үйінде болып, төбеден басып кіруді көрді. Кейін ол бірнеше күн бойы отбасын іздеді.

Индонезияның басып алуы

Индонезия Шығыс Тимордың Уақытша үкіметін тағайындағаннан кейін Гусмао қарсылық қозғалысына белсенді қатысты. Гусмао қарсылық күштерінің ұйымдасуына зор үлес қосты, бұл соңында оның табысына әкелді. Алғашқы күндері Гусмао ауылдарды аралап, қолдаушылар мен жауынгерлерді жинады. 1977 жылы Гусмао Фретилиннің саяси комиссары Абель Ларисинаның көмекшісі болды және Матебиандағы қарсылық базасында азаматтарға қажетті жарақтарды ұйымдастырды. 1978 жылдың қараша айында база индонезиялықтар тарапынан қиратылды. Бірақ Фретилин 1980-ші жылдардың басында бірнеше ауыр жеңілістерге ұшырағаннан кейін, соның ішінде Маук Морук басшылығымен төрт жоғары шенді офицерлердің қатысуымен 1984 жылы Гусмаоға қарсы жасалған сәтсіз төңкеріс талпынысынан кейін, Гусмао Фретилиннен шығып, түрлі орталық саяси күштерді қолдады және ақырында Фретилиннің басты қарсыласы болды. 1981 жылдың наурыз айында Лаклутада өткен құпия ұлттық конференцияда ол Фалинтильдің басшысы болып сайланды, өлтірілген Николау дос Рейс Лобатостың орнын басты. 1988 жылы Гусмао жаңа құрылған Ұлттық қарсылық кеңесінің (CNRT) жетекшісі болды. Осы мақсатта Гусмао Фретилиннен кетіп, жақтас ретінде көрінбеуге тырысты. Оның басшылығымен FALINTIL көбінесе құпия желілерге сүйенді және индонезиялық нысаналарға шабуыл жасау үшін шағын топтарды пайдаланды. 1980-ші жылдардың ортасында ол маңызды көшбасшыға айналды. 1990-шы жылдардың басында Гусмао дипломатия және ақпараттық жұмыстарға белсенді қатысты және 1991 жылдың 12 қарашасында Санта-Крустағы Дилиде болған қырғын туралы әлемге хабарлауда маңызды рөл атқарды. Гусмао көптеген ірі ақпараттық арналарда сұхбат берді және әлемдік назарды өзіне аударды. Гусмаоның жоғары беделінің нәтижесінде ол Индонезия үкіметінің басты нысанасына айналды. Индонезия әскерлері (TNI) 1990 жылдың 14 қарашасында Same және Ainaro аймағында "Операция Smile" арқылы Гусмаоны ұстауға тырысты. Төрт күн бұрын тұтқындалған әйел тергеу кезінде көтерілісшілердің басшысы жақын жердегі тауда жасырынып отырғанын айтты. Алайда, Ханана Гусмао шабуылдан бір күн бұрын қашып кеткен болуы мүмкін. Он екі батальон мен төрт тікұшақ жұмылдырылған шабуылдан кейін әскерилер 100-ге жуық жауынгерді тапқандарын мәлімдеді. Сондай-ақ Гусмаоның құжаттары, бейнекамерасы және теріс машинасы салынған контейнер табылды. Құжаттардың арасында Папа мен епископ Карлос Белодан келген хаттар болды. Тиморлық аңызға сәйкес, кейбір жауынгерлер өздерін ұстаушылардан қашу үшін итке айнала алатын болған. Осы аңызға байланысты, Гусмао да ақ итке айналып, индонезиялық сарбаздар іздеп жүргенде ауылды байқамай жүгіре алады деген әңгіме тарады. 1992 жылдың қарашасында Гусмаоны ұстауға бағытталған науқан Индонезия әскерінің кең ауқымды операциясы кезінде сәтті аяқталды. Гусмао Дилиге жақын Лаханедегі Алианса Араухоның үйінің астындағы туннельде ұсталып, Балиге жеткізілді. Ол өзін қорғап сөйледі және сот процесі басталғанға дейін оған қорғаушы адвокаттар тағайындалды. 1993 жылдың тамызында Индонезия президенті Сухарто оның жазасын 20 жылға қысқартты. Ол Жакартадағы қатаң күзетілетін Чипинанг түрмесіне жіберілді. 1999 жылдың соңында ғана босатылғанымен, Гусмао Кирсти Свордтың көмегімен түрме ішінде қарсылық қозғалысын сәтті басқарды. Босатылуға дейін Ұлыбритания Гусмаоға қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін саяси баспана ұсынды. Бүгін Жакартадағы Британ елшілігінің "Ксанана" бөлмесінде осы оқиға еске алынады. Босатылғаннан кейін ол БҰҰ өкілдерімен және Нельсон Мандела сияқты беделді тұлғалармен үнемі кездесіп тұрды.

Тәуелсіздікке өту

1999 жылдың 30 тамызында Шығыс Тиморда референдум өтті, онда көпшілік тәуелсіздікке дауыс берді. Осының салдарынан Индонезия әскері террор науқанын бастады, оның нәтижесі қорқынышты болды. Индонезия үкіметі бұл шабуылға бұйрық бергенін мойындамаса да, оны болдырмағаны үшін кеңінен айыпталды. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) қысымы, 1970 жылдардың соңынан Португалия, ал 1990 жылдары АҚШ және Австралия тарапынан қолдау көрсеткенінің нәтижесінде, БҰҰ санкциялаған, Австралия басқаратын халықаралық бейбітшілік күштері (INTERFET) Шығыс Тиморға енгізілді. Ол туған жері Шығыс Тиморға оралғаннан кейін, келісім мен қайта құру науқанын бастады. 1999 жылы Ксанана Гусмао БҰҰ әкімшілігі кезіндегі өтпелі парламент саналған Ұлттық Кеңес Мүшелерінің (ҰКМ) спикері болып сайланды. 2000 жылдың 23 қазанында Гусмао келесі Ұлттық Кеңестің (ҰК) өкілі де болды. Гусмао 2002 жылдың 20 мамырына дейін Шығыс Тиморды басқарған БҰҰ әкімшілігіндегі жоғары лауазымға тағайындалды. Осы кезеңде ол Шығыс Тимордағы бірлік пен бейбітшілік үшін үздіксіз үгіт жүргізді және жаңа мемлекеттің де-факто басшысы деп есептелді. 2001 жылдың соңында сайлаулар өтті, Гусмао тоғыз партияның қолдауымен, бірақ Фретилиннің қолдауысыз тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, жеңіске жетті. Гусмао 2002 жылдың 14 сәуірінде өткен президент сайлауында қарсыласы Франсиско Ксавьер до Амаралға қарсы 82,7% дауыспен жеңіске жетті және 2002 жылдың 20 мамырында Шығыс Тимор тәуелсіздік алғанда алғашқы президенті болды. Гусмао "Қарсы тұру – жеңу" атты өмірбаяндық еңбегін жариялады. Ол өзі және Шығыс Тимор туралы 2006 жылғы "Батырдың жолы/Күн шығатын жер" деректі фильмінің негізгі баяндаушысы. Режиссер Грейс Фанның сөзіне сәйкес, бұл фильм Шығыс Тиморды қалыптастыруға және азат етуге көмектескен адамның "жеке өзгеруіне терең үңілу".

Тәуелсіз Шығыс Тимор

2006 жылдың 21 маусымында Гусмао премьер-министр Мари Алкатиридің отставкаға кетуін талап етті, әйтпесе ол өзі де отставкаға кететінін мәлімдеді, себебі Алкатириге қарсы саяси қарсыластарын қорқыту және өлтіру үшін жасақ құрды деген айыптамалар үлкен наразылыққа алып келді. 25 маусымда Фретилин партиясының жетекші мүшелері Алкатиридің премьер-министр лауазымындағы болашағын талқылау үшін кездесті, ал осы оқиғаға мыңдаған адамдар қатысып, Гусмаоның орнына Алкатиридің отставкаға кетуін талап етті. Партиясының сенім білдіргеніне қарамастан, Алкатири 2006 жылдың 26 маусымында жағдайды түзейтін мақсатта отставкаға кетті. Бұл туралы хабарлағанда ол: «Республика Президенті [Ксанана Гусмао] мырзаның отставкаға кетуіне жол бермеу үшін үкімет премьер-министрі лауазымынан кетуге дайынмын» деді. Кейіннен БҰҰ комиссиясы Алкатириге қатысты «жасақ құрды» деген айыптамаларды жоққа шығарды, сонымен қатар Гусмаоды дағдарыс кезінде қоздырылған сөздер айтқаны үшін сынады. Гусмао 2007 жылдың сәуір айында өткен президенттік сайлауда тағы бір мерзімге кандидат болмауды шешті. 2007 жылдың наурыз айында ол жаңадан құрылған Тиморды қайта құру үшін ұлттық конгресс (CNRT) партиясын осы жылдың соңында өтетін парламенттік сайлауға бастап бара жатқанын және партиясы сайлауда жеңіске жетсе, премьер-министр болуға дайын екенін мәлімдеді. 2007 жылдың 20 мамырында Жозе Рамос-Орта оның орнына президент болды. CNRT 2007 жылдың маусым айында өткен парламенттік сайлауда 24,10% дауыс алып, 18 орынмен Фретилиннен кейін екінші орынға шықты. Ол CNRT кандидаттарының тізіміндегі бірінші нөмірлі кандидат болды. CNRT басқа партиялармен одақтасып, парламентте көпшілік орындарға ие болатын коалиция құрды. Осы коалиция мен Фретилин арасындағы үкіметті кім құрауы керек деген даудан кейін, Рамос-Орта 6 тамызда CNRT басқаратын коалицияның үкімет құратынын және Гусмаоның 8 тамызда премьер-министр болатынын жариялады. Гусмао 8 тамызда Дилидегі президент сарайында ант берді. Бұған қоса, бұл оқиғалар адам өлтіруге және адам ұрлауға жасалған қастандықтар болуы мүмкін деген пікірлерді тудырды. 2012 жылғы Шығыс Тимор парламенттік сайлауында Гусмао қайтадан парламентке өтті. CNRT ең күшті партия болғандықтан, ол жаңа үкіметті премьер-министр және қорғаныс министрі ретінде басқарды. Альфредо Пирес мұнай және табиғи ресурстар министрі болып тағайындалды. Гусмао парламенттегі мандатынан бас тартты. 2015 жылдың басында Гусмао үкімет құрамын қайта құру және өзі де ерте отставкаға кету ниетін білдірді. 5 ақпанда ол коалициялық серіктестеріне бұрынғы денсаулық сақтау министрі Руи Араухоны өзінің орнына ұсынып, президент Таур Матан Руакқа отставка туралы хат жолдады. Президент оның отставкасын қабылдап, Араухоны жаңа үкімет құруға тағайындады. Офис тапсыру рәсімі 16 ақпанда өтті. Жаңа үкіметте Гусмао «Консультативтік министр» және жоспарлау және стратегиялық инвестициялар министрі болды. 2017 жылғы Шығыс Тимор парламенттік сайлауында Гусмао CNRT тізімінің жетекшісі ретінде парламентке өтті. Алайда CNRT ауыр үлкен шығынға ұшырап, Fretilin-нен кейін екінші орынға ие болды. 2017 жылдың 4 тамызында Гусмао CNRT партиясының төрағасы лауазымынан кететінін мәлімдеді. Алайда, бұл отставка партияның төтенше съезінде қабылданбады және кейіннен қарапайым түрде елемеуге ұшырады. CNRT оппозицияға өтті, нәтижесінде Гусмао министрлік лауазымынан айырылды. Ол сессияның бірінші күнінен кейін парламенттегі мандатынан да бас тартты. Австралия мен Шығыс Тимор арасындағы шекаралық дауларда Гусмао Шығыс Тимордың бас келіссөзшісі болып жұмыс істеді. 2018 жылдың 6 наурызында Тимор теңізіндегі шекаралық келісімге қол қойылғаннан кейін, ол Дилиге оралғанда мыңдаған шығыс тиморлықтардың жеңіске жетіп, құрметпен қарсы алғанын көрді. 2018 жылғы жалпы сайлауда Гусмао CNRT-ді «Өзгеріс және прогресс үшін одақ» (AMP) үштігінде ұсынды және парламентке тізімде бірінші болып өтті. Алайда ол 13 маусымдағы бірінші сессияда өзінің мандатынан бас тартты. 5 шілдеде Гусмао президент Франсиско Гутерриштің жарлығымен премьер-министр кеңесінің мемлекеттік министрі және жоспарлау және стратегиялық инвестициялар министрі болып тағайындалды. Республика Президентімен министрлерді тағайындау мәселесіндегі келіспеушіліктерге байланысты Гусмао ант беру рәсімінің жоспарланған күндеріне қатыспады және ақыры VIII үкіметтегі лауазымынан бас тартты. Алайда ол Теңіз шекарасы...

Марапаттар

1999 жылы Гусмао ой еркіндігі үшін Сахаров сыйлығымен марапатталды. 2000 жылы ол "Шығыс Тимор халқының тәуелсіздігі үшін батыл және принципті көшбасшы" болғаны үшін Сидней бейбітшілік сыйлығын алды. Сондай-ақ 2000 жылы ол, өз жұмысы арқылы адам құқықтарын, демократияны және бейбітшілікті ілгерілетуге үлес қосқан жеке тұлғаларды, топтарды немесе ұйымдарды құрметтеу мақсатында құрылған, Адам құқықтары жөніндегі Гванджу сыйлығының бірінші лауреаты атанды. 2002 жылы ол Еуропа Кеңесінің "Солтүстік-Оңтүстік" сыйлығымен марапатталды. Гусмао Серджио Виейра де Мелло қорының Ең көрнекті мүшесі болып табылады.