Шығыс Тимордың тәуелсіздік күресіндегі «Фретилин» қозғалысы
Fretilin
Фретилин – Тимoр Шығыстың тәуелсіздік үшін күрескен саяси партиясы. 1975-те тәуелсіздік жариялап, Индонезияның басқыншылығына қарсы соғыс жүргізді. Тарихы, көшбасшылары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Тимордың саяси партиясы және бұрынғы қарсылық қозғалысы.
East Timorese political party and former resistance movement
Тәуелсіз Шығыс Тимордың революциялық фронты (Frente Revolucionária de Timor Leste Independente, қысқартылуы Fretilin) – орталық-солшыл саяси партия. ASDT 1974 жылғы 11 қыркүйекте өзін Fretilin деп атады және Шығыс Тимор халқының "бірден-бір заңды өкілі" деп жариялап, радикалды ұстанымға көшті. 1975 жылғы 11 тамызда Тимор Демократиялық Одағының (UDT) жасаған төңкерісіне жауап ретінде Fretilin Falintil деп аталатын қарулы қанатты жедел құрды, ол үш апталық азаматтық соғыстан кейін жеңіске жетті. Falintil 1975 жылғы 7 желтоқсанда Индонезияның басып кіруі және одан кейінгі оккупация кезінде Индонезия әскеріне қарсы күресін жалғастырды. Fretilin 1975 жылғы 28 қарашада Шығыс Тимордың Португалиядан тәуелсіздігін ресми түрде жариялады және Фретилин Орталық Комитетінің мүшелерінен 18 мүшелі кабинет құрды, президенті ретінде Ксавье ду Амарал, ал вице-президент және премьер-министр ретінде Николау дос Рейс Лобато тағайындалды. Оккупацияның күшеюіне байланысты екі арасында дағдарыс туды, және 1977 жылғы қыркүйекте Лобато Амаралды "елге опасыздық" жасады деген айыппен тұтқындады. 1978 жылғы 13 желтоқсанда президенттік лауазымда Амаралдың орнын басып алған Лобато Индонезия әскерлерінің қолынан қаза тапты. Оның орнын Мау Лир басты, ол 1979 жылғы 2 ақпанда Индонезия күштері оны іздеп тауып өлтіргенге дейін қызмет етті. 1981 жылғы наурыздан 1984 жылғы сәуірге дейін Fretilin Партидо Марксиста–Лениниста Fretilin (PMLF) деп аталды, және марксизм-ленинизм партияның ресми идеологиясы деп жарияланды. 1984 жылы партия атауын қайта өзгертіп, революциялық саясатын ұлттық бірлікті нығайту және UDT мен Католик шіркеуінің қолдауын алу мақсатында тоқтатты.
The Revolutionary Front for an Independent East Timor (Frente Revolucionária de Timor Leste Independente, abbreviated as Fretilin) is a centre left The ASDT renamed itself to Fretilin on 11 September 1974 and took a more radical stance, proclaiming itself the “sole legitimate representative” of the East Timorese people. In response to a coup by the Timorese Democratic Union (UDT) on 11 August 1975, Fretilin hastily formed an armed wing called Falintil, which emerged victorious after a three week civil war. Falintil would continue to wage war against the Indonesian military during its invasion on 7 December 1975 and ensuing occupation. Fretilin formally declared East Timor's independence from Portugal on 28 November 1975 and inaugurated an 18 member cabinet with members of the Fretilin Central Committee with Xavier do Amaral as president and Nicolau dos Reis Lobato as both vice president and prime minister. The two men fell out as the pressures from the occupation escalated, and in September 1977 Lobato had do Amaral arrested for "high treason". On 13 December 1978, Lobato, do Amaral's successor as president, was killed by the Indonesian forces. He was succeeded by Mau Lear, who served until he was also tracked down and executed by Indonesian forces on 2 February 1979. Between March 1981 and April 1984, Fretilin was known as Partido Marxista–Leninista Fretilin (PMLF), and Marxism Leninism was officially declared the party's ideology. The name was changed back in 1984; furthermore, its revolutionary politics was abandoned in order to further national unity and acquire the support of the UDT and the Catholic Church.
Тәуелсіздік алғаннан бергі тарихы
Тәуелсіздікке бір жыл қалған 2001 жылы өткен алғашқы сайлауда Фретилин партиясы дауыс берудің 57,4%-ын алып, 88 орындық Ассамблеяда 55 орынға ие болды. Бұл партияға жұмысқа қабілетті көпшілікті бергенімен, ұлттық конституцияны әзірлеуді диктанттауға үміттене білген үштен екі көпшіліктен кем қалды. 2007 жылғы маусымдағы парламент сайлауында Фретилин қайтадан бірінші орынды иеленді, бірақ дауыс берудің 29%-ы мен 21 орынды ғана алды. Сайлауда бұрынғы президент Ксанана Гусмао басқаратын Тиморды қайта құру жөніндегі Ұлттық Конгресс (CNRT) тарапынан күшті қарсылыққа тап болды, ол екінші орынды иеленді. Фретилин көпшілік орындарды жеңіп алмаса да, оның Бас хатшысы Мари Алкатири азшылық үкімет құру мүмкіндігін қарастырды. Партия CNRT-ні де қамтитын ұлттық бірлік үкіметін құрды, бұл олар бұрын қабылдамаған ынтымақтастық еді. Алайда, тараптар арасындағы келіссөздер үкімет құру туралы келісімге келмей қалды. CNRT басқаратын коалиция мен Фретилин арасындағы үкіметті кім құратыны жөніндегі бірнеше апталық даулардан кейін Хосе Рамос-Хорта 6 тамызда CNRT басқаратын коалицияның үкімет құратынын және Гусмаоның Премьер-министр болатынын жариялады. Фретилин Рамос-Хортаның шешімін конституцияға қайшы деп сынады, ал Дилидегі ашуланған Фретилин жақтастары Рамос-Хортаның мәлімдемесіне наразылық акцияларымен жауап берді. Алкатири партияның бұл шешімге қарсы заң жолымен күресетінін және халықты наразылық білдіруге, азаматтық мойынсұнбауға шақыратынын мәлімдеді. Бірнеше күннен кейін Фретилиннің вице-президенті Арсенио Бано партияның үкіметке сот арқылы шағымданудан бас тартатынын және ұлттық бірлік үкіметін құруға бағытталған «саяси шешім» табуға ниетті екенін айтты. Франсиско Гутерриш 2017 жылдан 2022 жылға дейін Шығыс Тимордың президенті болды. Гутерриш 2022 жылы екінші мерзімге қайта сайлануға тырысты, бірақ Жозе Рамос-Хортадан жеңілді. CNRT 2007 жылдан 2017 жылға дейін билікте болды, бірақ Фретилиннің Бас хатшысы Мари Алкатири 2017 жылғы шілдеде өткен парламенттік сайлаудан кейін коалициялық үкімет құрды. Алайда, оның жаңа азшылық үкіметі көп ұзамай құлап, 2018 жылғы мамырда екінші жалпы сайлау өтті, онда CNRT 2017–2020 жылдардағы «Өзгеріс және прогресс одағы» (AMP) деп аталған коалицияның құрамында жеңіске жетті.
In the first elections, held in 2001, the year before independence, Fretilin polled 57.4% of the vote and took 55 seats in the 88 seat Assembly. While this gave the party a working majority, it fell short of the two thirds majority it had hoped for to dictate the drafting of a national constitution. In the June 2007 parliamentary election, Fretilin again took first place, but with a greatly reduced 29% of the vote and 21 seats. In the election, it faced a challenge from the National Congress for Timorese Reconstruction (CNRT), led by former president Xanana Gusmão, which placed second. Although Fretilin did not win a majority of seats, its Secretary General, Mari Alkatiri, spoke of forming a minority government. The party formed a national unity government which included the CNRT, a collaboration that they had previously rejected. However, subsequent talks between the parties were unsuccessful in reaching an agreement on a government. After weeks of dispute between the CNRT led coalition and Fretilin over who should form the government, José Ramos Horta announced on 6 August that the CNRT led coalition would form the government and that Gusmão would become Prime Minister. Fretilin denounced Ramos Horta's decision as unconstitutional, and angry Fretilin supporters in Dili immediately reacted to Ramos Horta's announcement with violent protests. Alkatiri said that the party would fight the decision through legal means and would encourage people to protest and practice civil disobedience. A few days later, Fretilin Vice President Arsénio Bano said that the party would not challenge the government in court, and expressed a desire for a "political solution" leading to the creation of a national unity government. Francisco Guterres of Fretilin served as president of East Timor from 2017 to 2022. Guterres sought re election to a second term in 2022, but lost to José Ramos Horta. The CNRT was in power from 2007 to 2017, but Fretilin Secretary General Mari Alkatiri formed a coalition government after the July 2017 parliamentary election. However, his new minority government soon fell, resulting in a second general election in May 2018, which the CNRT won as part of the 2017–2020 coalition called the Alliance for Change and Progress (AMP).
Президент сайлауы
Сайлау үміткері Бірінші тур Екінші тур Нәтижесі Дауыс % Дауыс % 2007 Франсиско Гутерриш 112,666 27.89% 127,342 30.82% Жеңіліске ұшырады 2012 133,635 28.76% 174,408 38.77% Жеңіліске ұшырады 2017 295,048 57.08% Жеңді 2022 144,282 22.13% 242,939 37.90% Жеңіліске ұшырады
Election Candidate First Round Second Round Result Votes % Votes % 2007 Francisco Guterres 112,666 27.89% 127,342 30.82% Lost 2012 133,635 28.76% 174,408 38.77% Lost 2017 295,048 57.08% Won 2022 144,282 22.13% 242,939 37.90% Lost
Парламент сайлауы
Сайлау партиясының басшысы Дауыстар % Орындықтар+/– ҚұрамыҮкімет2001 Мари Алкатири 208,531 57.37% Жаңа 1-орын2007 120,592 29.02% 34 1-орын2012 140,786 29.87% 4 2-орын 2017 168,422 29.65% 2 1-орын2018 213,324 34.29% 0 2-орын 2023 178,338 25.75% 4 2-орын