Шығыс Тимордың экс-премьер-министрі Мари Алкатари

Кіріспе

Шығыс Тимордың 2-ші премьер-министрі (2002–06; 2017–18) Мари бин Амуде Алкатири (مرعي بن عمودة الكثيري DIN; 1949 жылдың 26 қарашасында туған) – Тиморлық саясаткер. Ол 2002 жылдың мамыр айынан бастап елдегі бірнеше апталық саяси тәртіпсіздіктерге байланысты 2006 жылдың 26 маусымында отставкаға кеткенге дейін, сондай-ақ 2017 жылдың қыркүйегінен 2018 жылдың мамырына дейін Шығыс Тимордың премьер-министрі болды. Ол Fretilin партиясының бас хатшысы және Оекусси арнайы әкімшілік аймағының бұрынғы президенті. Алкатири – Хадрами арабтарының тегінен шыққан. Оның Алкатири руы Хадрамаут аймағындағы Катери солтандығын басқарған, ол қазір Йеменнің құрамында. 99,5% христиан дінін ұстанатын елде ол өте сирек кездесетін мұсылман саясаткерлерінің бірі. Оның екінші премьер-министрлік мерзіміндегі басты мәселелер – қоршаған ортаны қорғау, мәдени мұраны сақтау, Шығыс Тимордың Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттарының қауымдастығына (ASEAN) қосылуы, тегін мемлекеттік білім беру және денсаулық сақтау жүйесін жетілдіру, сондай-ақ ел экономикасын, әсіресе қызмет көрсету және өңдеу салаларын дамыту болды.

Өмір

Алкатиридің ата-бабалары португалдық Тиморде тұратын хадрами саудагерлері болған. Ол Дилиде дүниеге келді және 10 бауырлы-қарындасы болған. 1970 жылы Шығыс Тимордан португалдық Анголаға жоғары білім алуға кетіп, Фретилиннің негізін қалаушылардың бірі ретінде Шығыс Тиморға оралды және саяси істер министрі болды. 1975 жылдың 28 қарашасында Фретилиннің Шығыс Тимор Демократиялық Республикасының тәуелсіздігін жариялауынан кейін, Алкатири жоғары деңгейдегі дипломатиялық миссияның құрамында шетелге жіберілді. 1975 жылдың 7 желтоқсанында Индонезияның жаңадан құрылған мемлекетке басып кіруінен кейін Алкатири мен оның әріптестері елге орала алмады және ол Мозамбиктің Мапуто қаласында Фретилиннің Сыртқы өкілдігінің штаб-пәтерін құрды. Индонезияның Шығыс Тиморды 24 жыл бойы оккупациялау кезеңінде Алкатири жер өлшеуші (Ангола география мектебі) болды және Ангола мен Мозамбикте эмиграцияда өмір сүрді. Сондай-ақ, ол Мозамбиктің Мапуто қаласындағы Эдуардо Мондлейн университетінде заңды оқыды. Алкатири 1992-1998 жылдары Мапутодағы жеке заң фирмасының аға заң кеңесшісі, ал 1995-1998 жылдары Мозамбик Республикасының Ассамблеясында халықаралық қоғамдық құқық және конституциялық құқық жөніндегі кеңесші болды. 2002 жылдың 20 мамырында Біріккен Ұлттар Ұйымының Уақытша әкімшілігі егемендікті Шығыс Тимордың алғашқы сайланған Парламенті мен Үкіметіне тапсырды. Алдыңғы тамыздағы парламенттік сайлауда көпшілік дауыс жинаған Фретилин партиясының бас хатшысы ретінде Алкатири жаңа тәуелсіз мемлекеттің бірінші премьер-министрі болып сайланды. 2006 жылдың мамыр айында оның үкіметі елдің қауіпсіздік күштерінің шамамен жартысының көтерілісіне байланысты азаматтық соғысқа ұқсас жағдайға тап болды, бұл елдің астанасы Дилиде тәртіпсіздік пен қарақшылыққа әкелді. 2006 жылдың 21 маусымында президент Ксанана Гусмао Алкатиридің отставкаға кетуін талап етті, әйтпесе ол өзі отставкаға кететінін мәлімдеді, себебі Алкатири өзінің саяси қарсыластарын қорқытып, өлтіру үшін жасақ құрған деген айыптамалар жаппай наразылыққа алып келді. Фретилин партиясының жоғары лауазымды өкілдері 25 маусымда Алкатиридің премьер-министр лауазымындағы болашағын талқылау үшін кездесті, осы оқиғаға байланысты мыңдаған адамдар Гусмаоның орнына Алкатиридің отставкаға кетуін талап етіп наразылық акциясын өткізді. Партия Алкатириді премьер-министр ретінде қалдыруға келісті; Сыртқы істер және уақытша қорғаныс министрі Хосе Рамос Хорта осы шешімнен кейін дереу отставкаға кетті. Сол күні Шығыс Тимордың полиция бастығы Пауло Мартинс Алкатириді саяси қарсыластарын өлтіруге қатысты сөз байласуы үшін тұтқындауға шақырды. Осы сенім білдіру дауысына қарамастан, Алкатири 2006 жылдың 26 маусымында белгісіздікті жою үшін отставкаға кетті. Бұл туралы хабарлағанда ол: "Республика Президенті Ханана Гусмаоның отставкаға кетуіне жол бермеу үшін үкімет премьер-министрі лауазымынан кетуге дайынмын" деді. 2007 жылдың маусым айында өткен парламенттік сайлауда Алкатири парламенттегі орынға қайта сайланды; ол партия президенті Франсиско "Лу Оло" Гутерриштен кейін Фретилиннің кандидаттық тізіміндегі екінші тұлға болды. 2007 жылдың 1 тамызында Алкатири Фретилиннің премьер-министрлікке үміткері болатынын айтты, сонымен қатар президенттік қызметтен кетіп, жаңа партия – Тимордың қайта құруы үшін ұлттық конгресс (CNRT) бастамашы болып парламентке сайланған Гусмаоның еңбектеріне сын айтты. Фретилин парламенттегі басқа партияларға қарағанда көбірек орын жеңіп алды, оның ішінде CNRT, бірақ сайлаудан кейінгі коалиция Гусмао көпшілік орындарға ие болды. Алкатири мәлімдемесінде парламентке сайланған барлық партияларды қамтитын ұлттық бірлік үкіметін құруды талап етіп, бұл тұрақтылықты қамтамасыз ететінін айтты. Партиялар үкімет құру туралы келісімге келе алмағандықтан, президент Хосе Рамос Хорта 6 тамызда CNRT бастаған коалиция үкімет құратынын, оның басында Гусмао болатынын мәлімдеді. Алкатири Рамос Хортаның шешімін конституцияға қайшы деп айыптады, ал ашуланған Фретилиннің жақтастары Рамос Хортаның мәлімдемесіне наразылық білдірді, бірақ Алкатири партия шешімге қарсы заңдық жолмен күресетінін және адамдарды наразылық білдіруге және азаматтық мойынсұнбауға шақыратынын айтты. Кейіннен партия заңдық шаралар туралы уәдесінен бас тартты. Тамыз айында австралиялық солдаттар Фретилиннің туларын наразылық акциялары кезінде алып, оларды қорлағаннан кейін, Алкатири австралиялықтарды Фретилинге қарсы жұмыс істегені үшін айыптады және "австралиялық әскерлер бейтарап бола алмаса, үйлеріне қайтып кеткендері жақсы" деді. 2017 жылдың қыркүйегінде Алкатири Шығыс Тимордың жаңа премьер-министрі болып қайта сайланды. Мари Алкатири Халықаралық Рауль Валленберг қорының Ронкалли комитетінің құрметті мүшесі болып табылады.

Alkatiri's ancestors were Hadhrami merchants who lived in Portuguese Timor, he was born in Dili, and had 10 other siblings. He left East Timor in 1970 for post secondary studies in Portuguese Angola, returning to East Timor as one of the founders of Fretilin, becoming its Minister for Political Affairs. Following Fretilin's declaration of independence for the Democratic Republic of Timor Leste on 28 November 1975, Alkatiri was sent overseas as part of a high level diplomatic mission. After Indonesia invaded the nascent nation on 7 December 1975, Alkatiri and his colleagues were unable to return, and he established the headquarters of the Fretilin External Delegation in Maputo, Mozambique. During the 24 year Indonesian occupation of East Timor, Alkatiri was a chartered surveyor (Angolan School of Geography), and lived in exile in Angola and Mozambique. He also studied law at Eduardo Mondlane University, Maputo, Mozambique. Alkatiri was Senior Legal consultant, in a private law office in Maputo from 1992 to 1998, and consultant on Public International Law and Constitutional Law to the Assembly of the Republic of Mozambique from 1995 to 1998. On 20 May 2002, the United Nations Transitional Administration transferred sovereignty to the first elected Parliament and Government of East Timor. As Secretary General of the Fretilin Party, which had received a large majority of the vote in Parliamentary elections the previous August, Alkatiri was chosen as the first Prime Minister of the newly independent nation. In May 2006, his government faced near civil war conditions when approximately half of the country's security forces rebelled amidst scenes of rioting and looting in the country's capital, Dili. On 21 June 2006, President Xanana Gusmão called for Alkatiri to resign or else he would, as allegations that Alkatiri had ordered a hit squad to threaten and kill his political opponents led to mass backlash. Senior members of the Fretilin party met on 25 June to discuss Alkatiri's future as the prime minister, amidst a protest involving thousands of people calling for Alkatiri to resign instead of Gusmão. The party agreed to keep Alkatiri as prime minister; Foreign and Interim Defence Minister José Ramos Horta resigned immediately following this decision. On the same day, East Timor's chief of police Paulo Martins called for Alkatiri to be arrested for conspiracy to murder his political opponents. Despite this vote of confidence, Alkatiri resigned on 26 June 2006, to end the uncertainty. In announcing this he said, "I declare I am ready to resign my position as prime minister of the government so as to avoid the resignation of His Excellency the President of the Republic Xanana Gusmão." In the June 2007 parliamentary election, Alkatiri was re elected to a seat in parliament; he was the second name on Fretilin's candidate list, after party president Francisco "Lu Olo" Guterres. Alkatiri said on 1 August 2007 that he would be Fretilin's candidate for prime minister, while criticising the record of his rival for the position, Gusmão, who had left the presidency and was elected to parliament at the head of a new party, the National Congress for Timorese Reconstruction (CNRT). Fretilin won more seats than any other party in parliament, including the CNRT, but a post electoral coalition led by Gusmão holds a majority of seats. In a statement, Alkatiri called for a national unity government comprising all parties elected to parliament, saying that this would bring stability. With the parties unable to reach an agreement to form a government together, President José Ramos Horta announced on 6 August that he had decided that the CNRT led coalition would form the government, with Gusmão at its head. Alkatiri denounced Ramos Horta's decision as unconstitutional, and angry Fretilin supporters reacted to Ramos Horta's announcement with violent protests, although Alkatiri said that the party would fight the decision through legal means and would encourage people to protest and practice civil disobedience. The party subsequently backed away from its threat of legal action. Later in August, after Australian soldiers took Fretilin flags during protests and allegedly desecrated them, Alkatiri accused the Australians of working against Fretilin and intimidating it, and said that "it would be better for Australian troops to just return home if they cannot be neutral". In September 2017, Alkatiri was voted again to be East Timor new prime minister. Mari Alkatiri is an Honorary Member of the International Raoul Wallenberg Foundation's Roncalli Committee.

Бағалау

Алкатириді шебер келіссөзші және экономикалық ұлтшыл деп сипаттаған, ол Австралияға қарсы Шығыс Тимордың Тимор теңізі мұнай ресурстарының үлкен үлесін қамтамасыз етті. Ол Португалияның қолдауын алды, бірақ Джон Говард басқаратын Австралия үкіметі оған қарсы шықты.