Кіріспе
Ежелгі грек құдайы, жерді айналып тұрған өзен, Океанос – грек мифологиясындағы әлемдік мұхиттың бейнесі. Грек мифологиясында Океан (/oʊ/'s//iː//ə//n//ə//s/ ohSEEənəs; сондай-ақ Ὠγενός, Ὤγενος, немесе Ὠγήν) – Уран мен Гайяның Титан ұлы, оның қарындасы Титан Тетистің күйеуі, өзен құдайлары мен Океанидтердің әкесі, сонымен қатар бүкіл әлемді қоршап тұрған ұлы өзен.
the personification of the world ocean in Greek myth
In Greek mythology, Oceanus (/oʊ/'/s//iː//ə//n//ə//s/ ohSEEənəs; , also Ὠγενός , Ὤγενος , or Ὠγήν ) was a Titan son of Uranus and Gaia, the husband of his sister the Titan Tethys, and the father of the river gods and the Oceanids, as well as being the great river which encircled the entire world.
Этимология
М. Л. Весттің сөзінше, Океанның этимологиясы "нақты анықталмаған" және "грек тілінен түсіндіру мүмкін емес". Сирос атынан Ферекидтің атау үшін (Ὠγενός) нысанын қолдануы, атаудың шеттен алынған сөз болуын күшейтеді. Бірақ Весттің айтуынша, "нақты дәлелдемесі бар" шетелдік үлгілер табылмаған. Бірнеше ғалымдар семиттік тегін ұсынған, ал Р. С. П. Бикес Эгей теңізі алдындағы грек тіліне дейінгі, индоевропалық емес тілдерден қарыз сөз болу мүмкіндігін айтқан. Дегенмен, Майкл Жанда индоевропалық байланыстардың болу мүмкіндігін көреді.
Шежіресі
Океан – Уран мен Гайяның (Жер) ұрпақтарынан ең үлкен Титан болған. Гесиод өзінің Титан туыстарын: Коей, Крий, Гиперион, Япет, Тея, Рея, Темида, Мнемосина, Фиби, Тетида және Кронос деп тізімдейді. Океан қарындасы Тетисқа үйленді және одан көптеген ұлдары – өзен құдайлары мен көптеген қыздары – Океанидтер дүниеге келді. Гесиодтың сөзіне сенсек, өзен құдайлары үш мың (яғни, есепсіз) болған. Олардың ішінде: Ахелой, Ахелой өзенінің құдайы, Грециядағы ең ірі өзен, ол қызын Алкмаонға берді және Дианаираға үйлену құқығы үшін күрес басында Гераклдан жеңілді; Альфей, ол нимфа Аретузаға ғашық болып, Артемида оны Сиракузда көктемге айналдырған жерге қуып жетті; және Троя соғысында троялықтардың жағында шайқасқан Скамандер, Ахилл өзен суын көптеген троялық мәйіттерімен ластағанда ашуланып, жағалауларын тасқынға ұшыратып, Ахиллды суға батыруға айналдырды. Гесиодтың айтуынша, үш мың Океанид те болған. Олардың қатарында: Зевстің бірінші әйелі Метис, Зевс оны Афинамен жүкті қылды да, кейін жұтып қойды; Зевстің үшінші әйелі Эвринома, Хариттердің анасы; Нерейдің әйелі және Нерейдтердің анасы Дорис; Хризаордың әйелі және Герионның анасы Каллирхо; Иапеттің әйелі және Атлас, Меноэтий, Прометей және Эпиметейдің анасы Климена; Гелистің әйелі және Кирке мен Эетестің анасы Персей; Ээтестің әйелі және Медеяның анасы Идия; жер астындағы үлкен өзен – Стикс, Палластың әйелі және Зелус, Нике, Кратос және Бияның анасы. Эпименидтің «Теогониясына» сәйкес, Океан Гарпиялардың әкесі болған. Океанды Гая Триптолемустың әкесі деп те айтылады. Нонн өзінің «Дионисика» поэмасында «көлдерді» «Океаннан бөлінген сұйық қыздар» деп сипаттаған. Ол Тея деген қызынан Серкоптардың әкесі болды.
Бастапқы ата?
Илиаданың "Зевстің алдауы" деп аталатын бөліміндегі үзінділер Гомердің Океан мен Тетисті (Гесиодтағыдай Уран мен Гайяның орнына) құдайлардың алғашқы ата-анасы саналған дәстүрді білген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Гомер екі рет Гера осы жұпты "құдайлардың шығуы Океаннан, ал анасы Тетис" деп сипаттайды. М. Л. Весттің сөзіне қарағанда, бұл жолдар Океан мен Тетистің "барлық құдайлардың алғашқы ата-анасы" деген мифті көрсетеді. Алайда, Тимоти Гантц атап көрсеткендей, "ана" деген сөз Тетистің Гераның бір уақытта асырап алған анасы болғанын ғана білдіруі мүмкін, өйткені Гера осы туралы бірден кейін келетін жолдарда айтады, ал Океанның құдайлардың бастауы ретінде айтылуы "Океаннан тараған көптеген өзендер мен бұлақтарды білдіретін формулалық эпитет болуы мүмкін" (Илиада 21.195–197-ге қараңыз). Бірақ, Илиаданың кейінгі бір бөлімінде Гипнос Океанды "баршаның бастауы" деп сипаттайды, Гантцтың пікірінше, бұл Гомер үшін Океан Титандардың әкесі болғанын көрсетеді. Платон өзінің "Тимей" еңбегінде (мүмкін Орфикалық) генеалогия ұсынады, бұл Гомер мен Гесиод арасындағы осы айқын қарама-қайшылықты келістіруге жасалған әрекет болуы мүмкін. Онда Уран мен Гайя Океан мен Тетистің ата-анасы, ал Океан мен Тетис Кронос пен Реяның және басқа Титандардың, сондай-ақ Форкистің ата-анасы болып табылады. Платон "Кратил" еңбегінде Орфейдің Океан мен Тетис "алғашқы үйленгендер" екенін айтқанын келтіреді, бұл Океан мен Тетистің Уран мен Гайя емес, алғашқы ата-аналары болған Орфикалық теогонияны көрсетеді. Платонның Форкисті Титан ретінде (Кронос пен Реяның бауыры ретінде) және мифограф Аполлодордың Дионаны, Зевстен туған Афродитаның анасын, он үшінші Титан ретінде енгізуі, Океан мен Тетистің Титан ұрпақтары Гесиодтың он екі Титанынан тұратын Орфикалық дәстүрді көрсетеді, онда Форкис пен Диона Океан мен Тетистің орнын басады. Эпименидтің айтуынша, алғашқы екі жаратылыс – Түн мен Аэр – Тартарды дүниеге келтірді, ол өз кезегінде екі Титанды (мүмкін Океан мен Тетисті) дүниеге келтірді, олардан әлем жұмыртқасы пайда болды.
Мифология
Гесиодтың айтуынша, ең жас Титан Кронос әкесі Уранды құлатып, ғаламның билеушісі болғанда, қалған Титандардың ешқайсысы Уранға шабуылға қатыспаған. Алайда, мифограф Аполлодордың сөзіне қарағанда, Океаннан басқа барлық Титандар Уранға шабуыл жасаған. Прокл Платонның «Тимей» атты еңбегіне жазған түсіндірмесінде (мүмкін Орфик поэзиясынан) бірнеше жол келтіреді, онда Океан ашуланып, Кронос пен басқа Титандармен бірге Уранға шабуыл жасау керек пе екені туралы ойланып, шулап сөйлейді. Проклдың мәліметінше, Океан бұл шабуылға қатыспаған. Океан Титаномахияда, яғни Кронос және оның серіктес Титандары мен Зевс және оның Олимпиадалық серіктестері арасындағы ғаламды билеу үшін болған үлкен соғыста Титандарға қосылмаған сияқты. Соғыстан кейін Кронос пен басқа Титандар түрмеге қамалғанмен, Океан еркін қалған көрінеді. Гесиодта Океан өзінің қызы Стиксті, оның балалары Зелус (Қызғану), Нике (Жеңіс), Кратос (Күш) және Бия (Зорлық)пен бірге Зевстің жағынан Титандарға қарсы күресуге жібереді. Ал «Илиадада» Гера соғыс кезінде қауіпсіздік үшін Океан мен Тефисқа жіберілгенін айтады. Соғыстан кейін Аэскхилдің «Шынжырланған Прометей» пьесасында Океан өзінің туысы Прометейді, Зевс от ұрлағаны үшін жазалап отырған Прометейді зияратқа келеді. Океан қанатты жылқыға мініп келіп, Прометейдің жағдайына ашынып, оған көмектесуге дайын екенін білдіреді. Бірақ Прометей Океанды мазақтап: «Сенің атыңмен аталатын өзеннен және өзің салған тас үңгірлерден бас тартуға қалай батылың келді?» – дейді. Океан Прометейге жаңа билеуші Зевске мойынсұнуға және жағдайды нашарлатудан сақтануға кеңес береді. Бірақ Прометей: «Мен сені қызғанамын, өйткені сен менің қиындықтарымды бөліскенің үшін кінәланбадың» – деп жауап береді. Ферекидтің айтуынша, Геракл Герионның малын алу үшін Эрифеяға жол тартқанда, Гелиостың алтын кәсесінде саяхаттап келе жатып, Океан Гераклға қарсылық көрсетіп, биік толқындарды көтеріп, кәсені шайқап жіберді. Бірақ Геракл Океанды садағымен атып өлім жазалаймын деп қорқытты, сонда Океан қорқып, тоқтады.
География
Кейде адам ретінде қарастырылса да (мысалы, Эсхилдің «Прометейдің зынданында» Океанның Прометейді барып көруі, жоғарыда қараңыз), Океан көбінесе орын ретінде қарастырылады, яғни әлемді қоршап тұрған ұлы өзен ретінде. Гезиод екі рет Океанды «көктемдік өзен» (τελήεντος ποταμοῖο) деп атайды, ал Гомер «Океан өзенінің ағысы» (ποταμοῖο λίπεν ῥόον Ὠκεανοῖο) деп сипаттайды. Екеуі де Гезиод пен Гомер Океанды «қайта ағын» (ἀψορρόου) деп атайды, себебі ұлы ағын жерді айналып, өзіне қайта оралады. Гезиод Океанды «терең құйылысқан» (βαθυδίνης) деп, ал Гомер «терең ағын» (βαθυρρόου) деп атайды. Гомер Океанның «Жерді шектегенін» айтады, Океан Ахиллдің қалқанында оның жиегін айналап бейнеленген, сондай-ақ Гераклдің қалқанында да. Гезиод пен Гомер Океанды жердің шетінде, Тартардың жанында («Теогонияда») немесе Елисейдің жанында («Илиадада») деп көрсетеді, ал «Одиссеяда» оны «Хадестің қараңғы үйіне» жету үшін кесіп өту керек. Гезиод пен Гомер үшін Океан космостың қиялға толы аймаққа айналатын шекараны белгілегендей көрінеді. «Теогонияда» алтын алмалары бар Гесперидтер, үш басты алып Герион және жыланша шашты Горгоналардың барлығы «ұлы Океанның ар жағында» тұрады. Гомер Океанның жанында Кимерлер, Эфиопиялықтар және Пигмейлер сияқты ерекше тайпалардың мекендегенін айтады. Гомерде күн, Гелиос, шығыстан Океаннан көтеріліп, күнінің соңында батыста Океанға батып, жұлдыздар «Океан ағысында» шашырайды. Кейінгі деректерде күн батқаннан кейін Гелиос түні бойы Океанмен батыстан шығысқа қарай жүзеді. Океан құдайларының әкесі болғандай, Океан өзені де барлық басқа өзендердің, тіпті тұзды және тұщы судың бастауы деп есептелген. Гомердің айтуынша, Океаннан «барлық өзендер мен теңіздер, барлық бұлақтар мен терең құдықтар ағады». Өзендер мен бұлақтардың бастауы болғандықтан, Океанның өзі тұщы сулы өзен болуы логикалық, сондықтан тұзды теңізден ерекшеленеді, және Гезиод Океан мен Понтты, теңіздің бейнесін, ажыратады. Дегенмен, басқа жерлерде тұщы және тұзды судың арасындағы айырмашылық көзге түспейді. Мысалы, Гезиодта Понттың ұлдары Нерей мен Таум Океанның қыздарына үйленеді, ал Гомер (Понтты есімдерін атамайды) Нерейдің қызы Тетис пен Океанның қызы Эвринома бірге тұрады. Қалай болғанда да, Океанды теңізбен теңестіруге болады. Гомер мен Гезиод айтқан қоршаған Океан туралы түсінік ежелгі дәуірде кеңінен қолданылып келді. Рим географы Помпоний Мела адамдар қоныстанған жердің «толығымен Океанмен қоршалғандығын және одан төрт теңіздің пайда болатындығын» айтқан. Бұл төрт теңіз – Каспий, Парсы, Араб және Жерорта теңіздері. Алайда теңіздер туралы білімнің артуы осы көзқарасқа өзгерістер енгізді. Грек географы Птолемей әр түрлі мұхиттарды анықтады. Солардың бірі, Батыс мұхиты (Атлант мұхиты) көбінесе жай ғана «Океан» деп аталатын, мысалы, Юлий Цезарь.
Иконография
Океан, жазу арқылы танылған, Пелей мен Тетистің үйлену тойының көрінісінің бөлігі ретінде, б.з.д. VI ғасырдың басында Софилос жасаған (Британ мұражайы 1971.111–1.1) аттикалық қара суретті "Эрскин" диносында бейнеленген. Океан Пелейдің сарайына тойға келген құдайлар мен құдайшалардың ұзақ шеруінің соңында пайда болады. Океан Афина айдаған, ішінде Артемида бар көлікке ілесіп келеді. Океанның бұқа мүйіздері бар, сол қолында жылан, оң қолында балық ұстаған, ал белден төмен балық денесі бар. Оның артынан Тетис пен Эйлейтия, ал соңынан өзінің есегінде Гейфест процессияны аяқтайды. Океан Пелей мен Тетистің үйлену тойына келген қонақтардың өте ұқсас шеруінің бөлігі ретінде б.з.д. VI ғасырдың басында тағы бір аттикалық қара суретті құмырада, Франсуа вазасында (Флоренция 4209) көрінеді. Софилостың диносындағыдай, Океан ұзақ шерудің соңында, соңғы көліктен кейін, Гейфест есегімен арттан келеді. Океанның аз ғана бөліктері сақталған болса да, ол мұнда бұқа басымен бейнеленген. Бұл екі вазадағы той қонақтарының реті, сондай-ақ екінші Софилос вазасының (Афина Акр 587) фрагменттері, әдеби көз болу мүмкіндігін көрсетеді. Океан б.з.д. II ғасырлық Пергам алтарының Гигантомахия фризіндегі алыптармен шайқасып жатқан құдайлардың бірі ретінде (атауымен) бейнеленген. Океан жартылай жалаңаш күйде, оңға қарап, оңға құлап бара жатқан алыппен күресіп тұр. Океанның жанында Тетис деп саналатын фигураның сынықтары бар: Океанның сол қолынан төменге түсетін китонның бөлігі және Океанның басының артынан көрінетін үлкен ағаш бұтағын ұстаған қол. Эллинистік және римдік мозаикаларда бұл Титан жиі ұзын сақал мен мүйіздері (көбінесе қабылданатын шабақтың тырнақтары ретінде бейнеленген) бар, мүсіндей денесі және жылан сияқты төменгі денесімен бейнеленген (Тифонмен салыстыр). Римдік мозаикаларда, мысалы Бардода, ол рульді алып жүріп, кемені бесіктеуі мүмкін.
Космография
Океан грек космографиясында да, мифтерде де кездеседі. Картографтар Ахилл қалқанында бейнеленгендей, оны айналдыратын экваторлық ағынды көрсетуді жалғастырды. Геродот Океанның физикалық жа existenceсына күмән келтірді және оның замандастарының кейбіреуі ұсынған дәлелдерді қабылдамады, олардың пікірінше, жазғы Нилдің ерекше тасқыны Океанмен байланысты болған. Океан мифы туралы айтқанда ол былай деді: «Океанды құбылыстың себебі деп есептеген жазушының айтқаны соншалықты түсініксіз, оны дәлелдермен жоққа шығару мүмкін емес. Мен Океан деп аталатын өзенді білмеймін, менің ойымша, Гомер немесе одан бұрынғы ақындардың бірі осы атауды ойлап тапты және поэзиясына енгізді». Кейбір ғалымдар Океан бастапқыда барлық тұзды суларды, соның ішінде ежелгі гректерге белгілі ең ірі екі су – Жерорта теңізі мен Атлант мұхитын білдіргенін айтады. Алайда, географияның дәлдігі артқан сайын, Океан Атлант мұхитының (кейде «Океан теңізі» деп те аталады) беймәлім суларын көрсететін болды, ал Жерорта теңізіне Посейдон, кейінгі ұрпақтың жаңадан келген құдайы билік етті. Қара теңізбен теңестіруге қатысты көптеген кейінгі мәліметтер бар, себебі Одиссейдің кимерлерге саяхаты, олардың Океаннан тыс жатқан отаны күн сәулесінен айырылған ел ретінде сипатталған. Б.з.д. IV ғасырда Абдералық Гектай Гиперборейлердің Океаны Арктика немесе Батыс теңізі емес, ежелгі грек әлемінің солтүстігінде орналасқан теңіз, яғни Қара теңіз екенін жазды. Геродот оны «барлық теңіздердің ең тамашасы» деп атады, ал Помпоний Мела мен Дионисий Перигетес «ұлы теңіз» деп атады, ортағасырлық географиялық карталарда бұл теңіз Mare majus деп белгіленген. Родос Аполлонийі төменгі Дунайды Kéras Okeanoío («Океан шығанағы» немесе «Океан мүйізі») деп атады. Абдералық Гектай сонымен қатар Пеласси (кейін грек) Аполлонға арналған қасиетті аралды айтады, ол Океанос Потамостың батыс бөлігінде орналасқан және әр түрлі уақытта Лейке немесе Лейкос, Альба, Фидониси немесе Жылан аралы деп аталған. Аңыз бойынша, Ахилл батыры осы Лейке аралындағы төбешікке жерленген (бұл қате түрде Дунай дельтасындағы Килия қаласымен байланысты). IV ғасырда Авиениус «Ora maritima» шығармасында галлиялық латын тілінде Accion («океан») сөзін үлкен көлдерге қатысты қолданды.
As for the writer who attributes the phenomenon to the ocean, his account is involved in such obscurity that it is impossible to disprove it by argument. For my part I know of no river called Ocean, and I think that Homer, or one of the earlier poets, invented the name, and introduced it into his poetry. Some scholars believe that Oceanus originally represented all bodies of salt water, including the Mediterranean Sea and the Atlantic Ocean, the two largest bodies known to the ancient Greeks. However, as geography became more accurate, Oceanus came to represent the stranger, more unknown waters of the Atlantic Ocean (also called the "Ocean Sea"), while the newcomer of a later generation, Poseidon, ruled over the Mediterranean Sea. Late attestations for an equation with the Black Sea abound, the cause being – as it appears – Odysseus' travel to the Cimmerians whose fatherland, lying beyond the Oceanus, is described as a country divested from sunlight. In the fourth century BC, Hecataeus of Abdera writes that the Oceanus of the Hyperboreans is neither the Arctic nor Western Ocean, but the sea located to the north of the ancient Greek world, namely the Black Sea, called "the most admirable of all seas" by Herodotus, labelled the "immense sea" by Pomponius Mela and by Dionysius Periegetes, and which is named Mare majus on medieval geographic maps. Apollonius of Rhodes, similarly, calls the lower Danube the Kéras Okeanoío ("Gulf" or "Horn of Oceanus"). Hecataeus of Abdera also refers to a holy island, sacred to the Pelasgian (and later, Greek) Apollo, situated in the westernmost part of the Okeanós Potamós, and called in different times Leuke or Leukos, Alba, Fidonisi or Isle of Snakes. It was on Leuke, in one version of his legend, that the hero Achilles, in a hilly tumulus, was buried (which is erroneously connected to the modern town of Kiliya, at the Danube delta). Accion ("ocean"), in the fourth century AD Gaulish Latin of Avienius' Ora maritima, was applied to great lakes.