Су ресурстарын реттеу заңдары: иелік, басқару, қолдану ережелері. Тарихтан бастау алып, су пайдалану нормаларын қамтиды. Заңдық аспектілерді қарастырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Су ресурстарына қатысты заңдар мен ережелер, суды пайдалануды реттейтін заңдар.
Law and regulations that relate to water resources
the laws regulating the use of water
Су ресурстары туралы заң (кейбір құқықтық жүйелерде "су құқығы" деп қысқартылады) – суды ресурс ретінде меншікке ие болу, бақылау және пайдалану мәселелерімен айналысатын құқық саласы. Ол ең жақын мүлік құқығымен байланысты және су сапасын реттейтін заңдардан өзгеше.
Water resources law (in some jurisdictions, shortened to "water law") is the field of law dealing with the ownership, control, and use of water as a resource. It is most closely related to property law, and is distinct from laws governing water quality.
Тарих
Адамдардың суға қатысты қарым-қатынасының тарихы су ресурстарын басқаруға қатысты әртүрлі көзқарастарды көрсетеді. "Липит-Иштар мен Ур-Намму екеуінде де су туралы ережелер бар, олар Хаммурапи кодексінен кем дегенде 250 жыл бұрын жазылған және Хаммурапи кодексінің негізгі нормаларын анық көрсетеді". Хаммурапи кодексі су мәселелерін қарастырған ең ертедегі жазбаша заңдардың бірі болды, және бұл кодекс су пайдалануды басқаруды қамтыды. Бұл кодекс ежелгі Месопотамияда жазылған кезде, айналасындағы елдердің өркениеттері тіршілік ету үшін Тигр және Евфрат өзендеріне тәуелді болды. Осының салдарынан, басшылар суға деген қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін күрделі каналдар мен суару жүйелерін құруға мұқтаж болды. Бұл кодекс шамамен 3800 жыл бұрын Вавилон патшасы Хаммурапи жасаған.
The history of people's relation to water illustrates varied approaches to the management of water resources. "Lipit Ishtar and Ur Nammu both contain water provisions, pre date Hammurabi by at least 250 years, and clearly provide the normative underpinnings on which the Hammurabi Code was constructed." The Code of Hammurabi was one of the earliest written laws to deal with water issues, and this code included the administration of water use. At the time the code was written in ancient Mesopotamia, the civilizations in the surrounding lands were dependent on the Tigris and Euphrates rivers to survive. As a result, the leaders needed to develop intricate canal and irrigation systems to sustain their needs for the water. The code was developed about 3,800 years ago by King Hammurabi of Babylonia.
Су құқығымен байланысты қиындықтар
Суды реттеу ерекше қиындық тудырады, себебі заңдар негізінен жерді реттеуге бағытталған. Су жылдам қозғалыста болады, оның қоры жылға, маусымға және орналасқан жерге қарай өзгеріп отырады, сонымен қатар оны көптеген тұлғалар бір уақытта пайдалана алады. Мүлік құқығы сияқты, су құқығын да "бірнеше талдардан тұратын шоғыр" деп сипаттауға болады, ол әртүрлі деңгейде реттелетін көптеген, бөлек қызмет түрлерін қамтиды. Мысалы, суды пайдаланудың кейбір түрлері оны табиғи арнасынан бұрып, бірақ көп бөлігін немесе барлығын қайтарады (мысалы, су электр станциялары), ал басқалары алған судың көп бөлігін тұтынады (мұз, ауыл шаруашылығы), ал үшіншілері суды мүлдем бұрмай пайдаланады (мысалы, қайықпен жүзу). Әрбір қызмет түрінің өзіндік қажеттіліктері бар және теориялық тұрғыдан бөлек реттелуі мүмкін. Келесідей қақтығыстар туындауы мүмкін: абсолюттік тапшылық; белгілі бір уақытта немесе жерде тапшылық, басқаларға қолжетімді ағынды азайтатын судың бұрылуы, суды басқалар үшін қолдануға жарамсыз ететін ластану немесе басқа өзгерістер (мысалы, температура немесе тұрбулдық), сондай-ақ табиғи экожүйені қорғау үшін судың "табиғи ағынын" сақтау қажеттілігі. Карл Август Витфогельдің "Шығыс деспотизмі: тоталитарлық билікті салыстырмалы түрде зерттеу" атты кітабында айтылған тарих теориясы бойынша, көптеген империялар орталық биліктің құрамында ұйымдастырылып, сумен қамтамасыз етуді монополиялау арқылы халықты бақылаған. Мұндай гидравликалық империя деспотизмге жағдай жасайды және су реттеуін жоспарлауда ескерту ретінде қызмет етеді. Су заңнамасы әлемнің кейбір аймақтарында дау тудырады, себебі халық саны артып, шектеулі табиғи ресурстарға бәсекелестік күшейеді. Өзендер, көлдер және жер асты суларына қатысты даулар мемлекеттік шекарадан өтеді. Су заңнамасы әлі де көбінесе жеке елдермен реттелсе де, халықаралық өзендердің суын пайдалану ережелері (Хельсинки ережелері) және XXI ғасырдағы су қауіпсіздігі туралы Гаага декларациясы сияқты халықаралық ережелердің ұсыныстары бар. Су заңнамасының ұзақ мерзімді мәселелеріне жаһандық жылынудың жауын-шашын мен булану үлгілеріне әсер ету мүмкіндігі, тұзсыздандыру технологиясының қолжетімділігі мен құны, ластануды бақылау және аквакультураның дамуы жатады.
Water is uniquely difficult to regulate, because laws are designed mainly for land. Water is mobile, its supply varies by year, season, and location, and it can be used simultaneously by many entities. As with property law, water rights can be described as a "bundle of sticks" containing multiple, separable activities that can have varying levels of regulation. For instance, some uses of water divert it from its natural course but return most or all of it (e. g. hydroelectric plants), while others consume much of what they take (ice, agriculture), and still others use water without diverting it at all (e. g. boating). Each type of activity has its own needs and can in theory be regulated separately. There are several types of conflict likely to arise: absolute shortages; shortages in a particular time or place, diversions of water that reduce the flow available to others, pollutants or other changes (such as temperature or turbidity) that render water unfit for others' use, and the need to maintain "in stream flows" of water to protect the natural ecosystem. One theory of history, put forward in Karl August Wittfogel's book Oriental Despotism: A Comparative Study of Total Power, holds that many empires were organized around a central authority that controlled a population through monopolizing the water supply. Such a hydraulic empire creates the potential for despotism, and serves as a cautionary tale for designing water regulations. Water law involves controversy in some parts of the world where a growing population faces increasing competition over a limited natural supply. Disputes over rivers, lakes and underground aquifers cross national borders. Although water law is still regulated mainly by individual countries, there are international sets of proposed rules such as the Helsinki Rules on the Uses of the Waters of International Rivers and the Hague Declaration on Water Security in the 21st Century. Long term issues in water law include the possible effects of global warming on rainfall patterns and evaporation; the availability and cost of desalination technology; the control of pollution; and the growth of aquaculture.
Құқықтық үлгілер
Сумен қамтамасыз етудің белгілі бір көзін пайдалануға заңдық құқық су құқығы деп аталады. Су құқығы үшін екі негізгі модель қолданылады. Біріншісі – жағалау бойындағы жер иесінің, оған жақын суға құқығы бар. Екінші негізгі модель – алдын ала иелену моделі, яғни су көзін бірінші болып пайдаланған тарап, оның су көзіне жақын немесе алыс екендігіне қарамастан, оған бірінші кезекте құқық алады. Жағалаулық жүйелер көбінесе суы мол аймақтарда кең таралған, ал алдын ала иелену жүйелері құрғақ климатта жиі кездеседі. Су ресурстарын реттеу заңдары күрделі болғандықтан, көптеген аймақтарда екі модельдің комбинациясы қолданылады.
The legal right to use a designated water supply is known as a water right. There are two major models used for water rights. The first is riparian rights, where the owner of the adjacent land has the right to the water in the body next to it. The other major model is the prior appropriations model, the first party to make use of a water supply has the first rights to it, regardless of whether the property is near the water source. Riparian systems are generally more common in areas where water is plentiful, while appropriations systems are more common in dry climates. As water resource law is complex, many areas have a combination of the two models.
Халықаралық құқық
Суды жеке және тұрмыстық қажеттерді қанағаттандыру үшін пайдалану құқығы халықаралық адам құқықтары заңнамасымен қорғалады. Бұл құқық ұлттық заңнамаға енгізілген кезде, су заңдарының жалпы жүйесіндегі басқа су құқықтарымен үйлестіріледі. Суға қатысты адам құқығы халықаралық құқықтағы көптеген халықаралық құжаттар, оның ішінде халықаралық адам құқықтары туралы шарттар, декларациялар және басқа да стандарттар арқылы мойындалған. Бұдан өзге, Біріккен Ұлттар Ұйымы қабылдаған қарарға сәйкес, мүше мемлекеттер "қауіпсіз және таза ауыз су мен санитарияға құқықтың толыққанды өмір сүру және барлық адам құқықтарын пайдалану үшін маңызды адам құқығы екенін мойындайды". Суға қатысты адам құқығы үкіметтерге халықтың "жеткілікті, қауіпсіз, қолжетімді және қолғабыс сумен" қамтамасыз етілуін қамтамасыз етудегі басты жауапкершілікті жүктейді, бұл процесте ешқандай кемсітушілікке жол берілмейді. Ең бастысы, үкіметтер ластанған сумен қамтамасыз етуді болдырмау және азаматтар арасында суға қол жеткізуде ешқандай айырмашылық болмауын қамтамасыз ету үшін тиісті шаралар қабылдауы тиіс. Бүгінде барлық мемлекеттер кем дегенде бір адам құқықтары конвенциясын ратификациялаған, ол ашық немесе жасырын түрде осы құқықты мойындайды, және олардың барлығы кем дегенде бір саяси декларацияға қол қойған.
The right to use water to satisfy basic human needs for personal and domestic uses has been protected under international human rights law. When incorporated in national legal frameworks, this right is articulated to other water rights within the broader body of water law. The human right to water has been recognized in international law through a wide range of international documents, including international human rights treaties, declarations and other standards. Additionally, the United Nations passed a resolution stating that the member states "recognizes the right to safe and clean drinking water and sanitation as a human right that is essential for the full enjoyment of life and all human rights." The human right to water places the main responsibilities upon governments to ensure that people can enjoy "sufficient, safe, accessible and affordable water, without discrimination". Most especially, governments are expected to take reasonable steps to avoid a contaminated water supply and to ensure there are no water access distinctions amongst citizens. Today all states have at least ratified one human rights convention which explicitly or implicitly recognizes the right, and they all have signed at least one political declaration recognizing this right.
Австралия
Австралиядағы су заңдары әр штат бойынша өзгеше.
Water law in Australia varies with each state.
Тасмания
Тасманиялық су корпорациясы бұрын жергілікті кеңестер басқаратын барлық ішу суымен жабдықтау инфрақұрылымын міндетті түрде иеленді. Бұл саясаттың барлық жергілікті кеңес мүшелеріне ұнағаны жоқ.
The Tasmanian Water Corporation compulsorily acquired all drinking water supply infrastructure previously managed by local councils This policy was not popular with all local councillors.
Иран
Иран үкіметінің 2023 жылғы жетінші бағдарламасы бірыңғай су ресурстарын басқару бюросының жаңа жүйесін дайындау және енгізуді бұйырды.
Seventh program of Iranian government in 2023 22 ordered the preparing and deployment of a new the bureau of unified water resource administration system.
АҚШ-тағы су құқығы
АҚШ-та су құқықтарын бөлуге арналған күрделі заң жүйелері бар, олар аймаққа қарай өзгеше.
In the United States there are complex legal systems for allocating water rights that vary by region.
Англия мен Уэльстегі су туралы заң
Жеке компаниялар жыл сайын шығындар, кірістер, пайда және өнімділік деңгейі туралы еліз бойынша салыстыруға болатын мол деректерді қамтитын ауқымды есепті жариялауға міндетті. Су шаруашылығы саласының тәуелсіз реттеуші органы жеке компаниялардың нәтижелерін талдайды және бекітілмеген, ынталандыруға негізделген рұқсат етілген қайтару деңгейін белгілейді. Ұлыбританиядағы жекешелендіруге активтерге көп инвестиция қажет болатын салаға тарихи түрде инвестиция жетіспеушілік себеп болды.
Private companies are obliged to publish annually a sizeable report providing a relevant amount of nationwide comparable data on costs, revenues, profits, and performance levels. An independent regulatory authority of the water industry sector analyzes private companies outcomes and sets an allowed level of return which is not fixed and incentive based. Privatizations in the UK were driven by an historical under investment on an asset intensive sector.
Еуропалық Одақтағы су құқығы
Еуропалық Одаққа мүше елдер үшін суға қатысты директивалар су ресурстарын басқару, қоршаған орта және су сапасы стандарттары үшін маңызды. Басты директивалардың қатарында 1992 жылғы қалалық сарқынды сулар директивасы (көптеген қалалар мен елді мекендерді сарқынды суларын белгіленген нормаларға сәйкес тазалауға міндеттейді) және 2000/60/EC Су жөніндегі Бағдарламалық директивасы бар. Бұл директива өзен алаптарына негізделген су ресурстарын жоспарлауды, сондай-ақ Орхус конвенциясының қағидаттарына сәйкес халықтың қатысуын талап етеді. "Watertime" – халықаралық контекст, 2-бөлім.
For countries within the European Union, water related directives are important for water resource management and environmental and water quality standards. Key directives include the Urban Waste Water Directive 1992 (requiring most towns and cities to treat their wastewater to specified standards), and the Water Framework Directive 2000/60/EC, which requires water resource plans based on river basins, including public participation based on Aarhus Convention principles. See Watertime — the international context, Section 2.