Кіріспе

Су көзінен су пайдалану құқығы – су құқығында, су пайдаланушының өзен, ағын, көл немесе жер асты суы сияқты су көзінен суды пайдалануға берілген құқық. Суы мол және пайдаланушылары аз аймақтарда мұндай жүйелер көбінесе күрделі немесе дау тудырмайды. Ал басқа аймақтарда, әсіресе суармаға қолданылатын құрғақ аймақтарда, мұндай жүйелер заңдық және физикалық қақтығыстарға себеп болуы мүмкін. Кейбір жүйелер жер бетіндегі және жер астындағы суды бірдей қарастырады, ал басқалары әрқайсысы үшін әртүрлі қағидалар қолданады.

Түрлері

Су құқығы талқыланып жатқан немесе талап етіліп отырған құқықтың контексті мен бастауын ескеруді қажет етеді. Дәстүрлі түрде, су құқығы – суды ішу немесе суару сияқты адамның негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз ететін элемент ретінде пайдалануға қатысты. Су құқығы су жолдарының саяхат, сауда және ойын-сауық мақсатында иелік етуін де қамти алады. Әр түрлі су құқықтарының негізін құрайтын құқықтық принциптер мен доктриналар өз ара алмастырылмайды және жергілікті және ұлттық заңнамаға сәйкес өзгереді. Сондықтан, осы құқықтарды талқылау және мойындауда елдер арасында және ұлт ішіндегі әкімшілік бөлімшелерде айырмашылықтар кездеседі.

Жерге меншік құқығына негізделген

Көбінесе су құқығы судың орналасқан немесе ағып жатқан жерге меншік құқығына негізделеді. Мысалы, ағылшын ортақ құқығы бойынша "қозғалмалы және көшпелі" суға қатысты кез келген талап "тұрақты және жылжымайтын" жерге қатысты құқықтарға негізделуі тиіс. Өзендер мен салаларда мұндай құқықтар жағалау құқықтары немесе литораль құқықтары деп аталады, олар меншік заңдарымен қорғалады. Жағалау принциптерімен ұзақ жылдар бойы танылған құқықтық принциптерге суды ішу немесе суару үшін алуға, немесе арнаға су қосып, дренаж жасауға немесе су шығаруға құқық кіреді. Жағалау заңдары бойынша су құқығы "ақылға қонымды пайдалану" тестіне бағынады. Сот "ақылға қонымды пайдалану" принципін былай анықтады: "принциптің және пайдалану көлемінің нақты сынағы – ол басқа меншік иелеріне зиян келтіретін-келтірмейтіні". Пайдалануға шектеулер болғандықтан, жағалау құқығының доктринасы көбінесе "төменгі ағын пайдаланушы ережесі" деп аталады – төменгі ағын пайдаланушылары жоғары ағын пайдаланушылары шектеуге болмайтын суға құқылы.

Суды қауымдастық бойынша бөлу

Кейбір юрисдикцияларда су пайдалану құқығы тікелей қауымдарға берілуі мүмкін. Бұл жағдайда, су осы қауымның болашақ дамуы үшін жеткілікті көлемде сақталады. Мысалы, Калифорния штаты су алаптарындағы қауымдар мен басқа да су пайдаланушыларға, судың пайда болатын және табиғи түрде ағатын жерінде орналасқандықтары үшін, суды иеленуге (пайдалануға негізделген) құқықтары бойынша басымдық береді. Қауымдық негіздегі су құқықтарының тағы бір мысалы – пуэбло су құқығы. Калифорнияда мойындалғандай, пуэбло су құқығы – бұл жекелеген елді мекендерге (яғни пуэблоларға) қала аумағынан өтетін барлық өзендер мен ағыстарға, сондай-ақ осы қаланың жер астындағы барлық су қоймаларына құқық беруді білдіреді. Пуэблоның талабы қаланың қажеттіліктері артуымен кеңейеді және кейіннен қала құрамына қосылған аудандардың да қажеттіліктерін қамтамасыз етуге пайдаланылуы мүмкін. Калифорния пуэбло су құқығын мойындағанымен, ол күрес тудыратын мәселе. Кейбір ғалымдар мен соттар пуэбло су құқығының доктринасының испан немесе мексикалық су заңнамасында тарихи негізі жоқ екенін айтады.

Таза суға құқық

Адамзаттың таза суға тәуелділігіне байланысты, көптеген елдер, штаттар және муниципалитеттер судың сапасы мен көлемін алдын ала қорғау мақсатында регламенттерді қабылдады. Су сапасын реттеуге мемлекеттің құқығы, ластанудан төменгі ағындағы кеме жүзе алатын суларды қорғауға негізделген. Бұл сулар мемлекеттік меншікте болып табылады және «Таза су туралы» заңға сәйкес, жағалау және иемдену доктриналары бойынша осы суларды кемітпестен алу құқығын қамтиды.

Суға қол жеткізу және оны пайдалану құқығы

АҚШ Конституциясының Сауда-саттық бабы Конгресске "жөнекей суларды" реттеу және иелену құқығын береді; бұл жөнекей сервитут деп аталады. Конгресс бұл билікті әртүрлі жолдармен жүзеге асырды, соның ішінде бөгеттер салу, өзеннен суды бұрып жіберу, су жолдарын тосу және пайдалануды шектеу. Бұл сервитут – федералдық билік, жеке адамның құқығы емес. Шындығында жөнекей суларға қол жеткізу және оларда демалуға қатысты қоғамдық сенімге негізделген құқықтар да болуы мүмкін. Бұл құқықтар көбінесе халыққа сенімгерлікпен тапсырылған мүлікке қатысты жергілікті заңдарға негізделеді. АҚШ-та әр штат жөнекей сулар батқан жерді халыққа сенімгерлікпен ұстайды және осы мемлекеттік су жолдарында қол жеткізуге немесе демалуға қоғамдық құқық орната алады. Қайтадан, бұл "су құқығы" жеке құқық емес, оның орнына қоғамдық құқық және жеке басының мүмкіндігі болып табылады, ол жергілікті заңдарға сәйкес шектеулер мен талаптарды қамтуы мүмкін. АҚШ Конституциясының Бесінші және Он бірінші түзетулері, мемлекеттік немесе федералдық үкіметтердің суды пайдалану құқығына қол сұғу құқығын, жеке меншікті "алып қоюға" тең келетін кез келген заңдар мен ережелерді қабылдауға тыйым салу арқылы шектейді. Өзен жағалауындағы жер иесінен заңмен танылған су құқығын жоққа шығаратын заңдар мен ережелер жеке меншіктің заңсыз мемлекеттік алуын құрайды, онда су құқығы иесіне әділ өтемақы төленуге тиіс.

Тарих

Ежелгі Римде заң бойынша адамдар ағын суды уақытша пайдалануға құқық алатын. Бұл құқықтар жер меншігіне тәуелсіз болды және пайдалану жалғасқанша сақталды. Ағылшын ортақ құқығы бойынша, барлық тасқын сулар Корольге тиесілі болды, ал барлық тұщы су ағындары жермен бірге, толық құқықтармен қоса берілді. Дегенмен, жағалау доктринасы бойынша жер иелері жоғарғы ағындағы жер иелері кемітпеген суды алуға құқылы болды. Уақыт өте келе, құқықтар қатаң түрде жерге байланысты болғаннан, пайдалануға негізделген құқықтарға дайынды, жер иесі емес адамдарға да таза су алуға заңмен қорғалатын құқық берілді. Кейбір елдерде лайықты пайдалану қағидасы қалыптасты.

Финляндия

Финляндияда су объектілері көбінесе жеке меншікте болады, бірақ Финляндияда рим құқығының aqua profluens (ағын су) принципі де қолданылады, оған сәйкес су объектілеріндегі еркін ағып жатқан суға иелік етуге немесе оны меншіктеп алуға болмайды. Бұл, су объектісінің иелері суды ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, коммуналдық немесе тұрмыстық қажеттер үшін Финляндияның Су туралы заңының талаптарына сәйкес пайдаланудан тыйым сала алмайды дегенді білдіреді. Сумен жабдықтауды жеке заң реттейді. Өзендерде қоғамдық мүліктік құқық та бар.