Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Су көзінен су пайдалану құқығы – су құқығында, су пайдаланушының өзен, ағын, көл немесе жер асты суы сияқты су көзінен суды пайдалануға берілген құқық. Суы мол және пайдаланушылары аз аймақтарда мұндай жүйелер көбінесе күрделі немесе дау тудырмайды. Ал басқа аймақтарда, әсіресе суармаға қолданылатын құрғақ аймақтарда, мұндай жүйелер заңдық және физикалық қақтығыстарға себеп болуы мүмкін. Кейбір жүйелер жер бетіндегі және жер астындағы суды бірдей қарастырады, ал басқалары әрқайсысы үшін әртүрлі қағидалар қолданады.
Right of a user to use water from a water source
water usage laws in common law
Water right in water law is the right of a user to use water from a water source, e. g., a river, stream, pond or source of groundwater. In areas with plentiful water and few users, such systems are generally not complicated or contentious. In other areas, especially arid areas where irrigation is practiced, such systems are often the source of conflict, both legal and physical. Some systems treat surface water and ground water in the same manner, while others use different principles for each.
Түрлері
Су құқығы талқыланып жатқан немесе талап етіліп отырған құқықтың контексті мен бастауын ескеруді қажет етеді. Дәстүрлі түрде, су құқығы – суды ішу немесе суару сияқты адамның негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз ететін элемент ретінде пайдалануға қатысты. Су құқығы су жолдарының саяхат, сауда және ойын-сауық мақсатында иелік етуін де қамти алады. Әр түрлі су құқықтарының негізін құрайтын құқықтық принциптер мен доктриналар өз ара алмастырылмайды және жергілікті және ұлттық заңнамаға сәйкес өзгереді. Сондықтан, осы құқықтарды талқылау және мойындауда елдер арасында және ұлт ішіндегі әкімшілік бөлімшелерде айырмашылықтар кездеседі.
Water rights requires consideration of the context and origin of the right being discussed, or asserted. Traditionally, water rights refers to the utilization of water as an element supporting basic human needs like drinking or irrigation. Water rights could also include the physical occupancy of waterways for purposes of travel, commerce and recreational pursuits. The legal principles and doctrines that form the basis of each type of water rights are not interchangeable and vary according to local and national laws. Therefore, variations among countries and within national subdivisions exist in discussing and acknowledging these rights.
Жерге меншік құқығына негізделген
Көбінесе су құқығы судың орналасқан немесе ағып жатқан жерге меншік құқығына негізделеді. Мысалы, ағылшын ортақ құқығы бойынша "қозғалмалы және көшпелі" суға қатысты кез келген талап "тұрақты және жылжымайтын" жерге қатысты құқықтарға негізделуі тиіс. Өзендер мен салаларда мұндай құқықтар жағалау құқықтары немесе литораль құқықтары деп аталады, олар меншік заңдарымен қорғалады. Жағалау принциптерімен ұзақ жылдар бойы танылған құқықтық принциптерге суды ішу немесе суару үшін алуға, немесе арнаға су қосып, дренаж жасауға немесе су шығаруға құқық кіреді. Жағалау заңдары бойынша су құқығы "ақылға қонымды пайдалану" тестіне бағынады. Сот "ақылға қонымды пайдалану" принципін былай анықтады: "принциптің және пайдалану көлемінің нақты сынағы – ол басқа меншік иелеріне зиян келтіретін-келтірмейтіні". Пайдалануға шектеулер болғандықтан, жағалау құқығының доктринасы көбінесе "төменгі ағын пайдаланушы ережесі" деп аталады – төменгі ағын пайдаланушылары жоғары ағын пайдаланушылары шектеуге болмайтын суға құқылы.
Often, water rights are based on ownership of the land upon which the water rests or flows. For example, under English common law, any rights asserted to "moveable and wandering" water must be based upon rights to the "permanent and immovable" land below. On streams and rivers, these are referred to as riparian rights or littoral rights, which are protected by property law. Legal principles long recognized under riparian principles involve the right to remove the waterfor drinking or irrigationor to add more water into the channelfor drainage or effluence. Under riparian law, water rights are subject to the test of "reasonable use". The judiciary has defined "reasonable use" principle as follows: "the true test of the principle and extent of the use is whether it is to the injury of the other proprietors or not." Because of the limits on use, the doctrine of riparian rights is often known as the "downstream user rule"the downstream users have rights to the water which the upstream users may not abridge.
Суды қауымдастық бойынша бөлу
Кейбір юрисдикцияларда су пайдалану құқығы тікелей қауымдарға берілуі мүмкін. Бұл жағдайда, су осы қауымның болашақ дамуы үшін жеткілікті көлемде сақталады. Мысалы, Калифорния штаты су алаптарындағы қауымдар мен басқа да су пайдаланушыларға, судың пайда болатын және табиғи түрде ағатын жерінде орналасқандықтары үшін, суды иеленуге (пайдалануға негізделген) құқықтары бойынша басымдық береді. Қауымдық негіздегі су құқықтарының тағы бір мысалы – пуэбло су құқығы. Калифорнияда мойындалғандай, пуэбло су құқығы – бұл жекелеген елді мекендерге (яғни пуэблоларға) қала аумағынан өтетін барлық өзендер мен ағыстарға, сондай-ақ осы қаланың жер астындағы барлық су қоймаларына құқық беруді білдіреді. Пуэблоның талабы қаланың қажеттіліктері артуымен кеңейеді және кейіннен қала құрамына қосылған аудандардың да қажеттіліктерін қамтамасыз етуге пайдаланылуы мүмкін. Калифорния пуэбло су құқығын мойындағанымен, ол күрес тудыратын мәселе. Кейбір ғалымдар мен соттар пуэбло су құқығының доктринасының испан немесе мексикалық су заңнамасында тарихи негізі жоқ екенін айтады.
In some jurisdictions, appropriative water rights can be granted directly to communities. Here, water is reserved to provide sufficient capacity for the future growth of that particular community. For example, California provides communities and other water users within watersheds senior status over appropriative (use based) water rights solely because they are located where the water originates and naturally flows. A second example of community based water rights is pueblo water rights. As recognized by California, pueblo water rights are grants to individual settlements (i. e. pueblos) over all streams and rivers flowing through the city and to all groundwater aquifers underlying that particular city. The pueblo's claim expands with the needs of the city and may be used to supply the needs of areas that are later annexed to the city. While California recognizes pueblo water rights, pueblo water rights are controversial. Some scholars and courts have argued that the pueblo water rights doctrine lacks a historical basis in Spanish or Mexican water law.
Таза суға құқық
Адамзаттың таза суға тәуелділігіне байланысты, көптеген елдер, штаттар және муниципалитеттер судың сапасы мен көлемін алдын ала қорғау мақсатында регламенттерді қабылдады. Су сапасын реттеуге мемлекеттің құқығы, ластанудан төменгі ағындағы кеме жүзе алатын суларды қорғауға негізделген. Бұл сулар мемлекеттік меншікте болып табылады және «Таза су туралы» заңға сәйкес, жағалау және иемдену доктриналары бойынша осы суларды кемітпестен алу құқығын қамтиды.
Due to humanity's dependence upon clean water, many nations, states and municipalities have enacted regulations to preemptively protect water quality and quantity. This right of a government to regulate water quality is premised upon protecting downstream navigable waters from contamination. These waters are publicly owned and include the right to receive these waters undiminished under both the riparian and appropriation doctrines under the Clean Water Act.
Суға қол жеткізу және оны пайдалану құқығы
АҚШ Конституциясының Сауда-саттық бабы Конгресске "жөнекей суларды" реттеу және иелену құқығын береді; бұл жөнекей сервитут деп аталады. Конгресс бұл билікті әртүрлі жолдармен жүзеге асырды, соның ішінде бөгеттер салу, өзеннен суды бұрып жіберу, су жолдарын тосу және пайдалануды шектеу. Бұл сервитут – федералдық билік, жеке адамның құқығы емес. Шындығында жөнекей суларға қол жеткізу және оларда демалуға қатысты қоғамдық сенімге негізделген құқықтар да болуы мүмкін. Бұл құқықтар көбінесе халыққа сенімгерлікпен тапсырылған мүлікке қатысты жергілікті заңдарға негізделеді. АҚШ-та әр штат жөнекей сулар батқан жерді халыққа сенімгерлікпен ұстайды және осы мемлекеттік су жолдарында қол жеткізуге немесе демалуға қоғамдық құқық орната алады. Қайтадан, бұл "су құқығы" жеке құқық емес, оның орнына қоғамдық құқық және жеке басының мүмкіндігі болып табылады, ол жергілікті заңдарға сәйкес шектеулер мен талаптарды қамтуы мүмкін. АҚШ Конституциясының Бесінші және Он бірінші түзетулері, мемлекеттік немесе федералдық үкіметтердің суды пайдалану құқығына қол сұғу құқығын, жеке меншікті "алып қоюға" тең келетін кез келген заңдар мен ережелерді қабылдауға тыйым салу арқылы шектейді. Өзен жағалауындағы жер иесінен заңмен танылған су құқығын жоққа шығаратын заңдар мен ережелер жеке меншіктің заңсыз мемлекеттік алуын құрайды, онда су құқығы иесіне әділ өтемақы төленуге тиіс.
The Commerce Clause of the U. S. Constitution gives Congress the power to regulate and occupy "navigable waters"; this is referred to as a navigable servitude. Congress has exercised this power in a variety of ways, including the construction of dams, diverting water from a stream and blocking and restricting use of waterways. The servitude is a Federal power, not an individual right. Public trust rights to access and recreate upon navigable in fact waters may also exist. These rights are often based on local laws over property held in trust for the public. In the United States, each state holds the land submerged by navigable waters in trust for the public and can establish a public right to access or recreate within these public waterways. Again, this "water right" is not an individual right, but rather a public right and individual privilege which may include restrictions and limitations based on local laws. The Fifth and Eleventh Amendment to the U. S. Constitution limit the power of state or federal governments to impinge upon any exclusive use of water by prohibiting the enactment of any laws or regulations that amount to a "taking" of private property. Laws and regulations that deprive a riparian owner of legally cognizable water rights constitute an illegal governmental taking of private property for which just compensation is owed to the water right holder.
Тарих
Ежелгі Римде заң бойынша адамдар ағын суды уақытша пайдалануға құқық алатын. Бұл құқықтар жер меншігіне тәуелсіз болды және пайдалану жалғасқанша сақталды. Ағылшын ортақ құқығы бойынша, барлық тасқын сулар Корольге тиесілі болды, ал барлық тұщы су ағындары жермен бірге, толық құқықтармен қоса берілді. Дегенмен, жағалау доктринасы бойынша жер иелері жоғарғы ағындағы жер иелері кемітпеген суды алуға құқылы болды. Уақыт өте келе, құқықтар қатаң түрде жерге байланысты болғаннан, пайдалануға негізделген құқықтарға дайынды, жер иесі емес адамдарға да таза су алуға заңмен қорғалатын құқық берілді. Кейбір елдерде лайықты пайдалану қағидасы қалыптасты.
In ancient Rome, the law was that people could obtain temporary usufructuary rights for running water. These rights were independent of land ownership, and lasted as long as use continued. Under English common law, all tidal waters were held by the Crown and all freshwater streams were included with title to the lands, with full accompanying rights. However, under the riparian doctrine, landowners had the right to receive water undiminished by upstream landowners. Over time, rights evolved from being strictly land based to also include use based, allowing non landowners to hold enforceable rights to receive clean water. A reasonable use rule evolved in some countries.
Финляндия
Финляндияда су объектілері көбінесе жеке меншікте болады, бірақ Финляндияда рим құқығының aqua profluens (ағын су) принципі де қолданылады, оған сәйкес су объектілеріндегі еркін ағып жатқан суға иелік етуге немесе оны меншіктеп алуға болмайды. Бұл, су объектісінің иелері суды ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, коммуналдық немесе тұрмыстық қажеттер үшін Финляндияның Су туралы заңының талаптарына сәйкес пайдаланудан тыйым сала алмайды дегенді білдіреді. Сумен жабдықтауды жеке заң реттейді. Өзендерде қоғамдық мүліктік құқық та бар.
In Finland, waterbodies are generally privately owned, but Finland also applies the Roman law principle of aqua profluens (flowing water), according to which the freely flowing water in waterbodies cannot be owned or possessed. This means that the owners of waterbodies cannot prohibit diversion of water for agricultural, industrial, municipal, or domestic use according to the provisions of the Finnish Water Law. A separate act regulates provision of water. There also exists public easement over rivers.