Кіріспе

Польша генералы Станислав Франциск Сосабовский (8 мамыр 1892 – 25 қыркүйек 1967) – Екінші дүниежүзілік соғыстағы польшалық генерал. Ол 1939 жылғы Польша науқанында және 1944 жылы, «Маркет-Гарден» операциясы аясында, Нидерландыдағы Арнем шайқасында, Польшаның 1-ші жеке парашют бригадасының командирі ретінде шайқасты.

Алғашқы жылдары мен оқулары

Станислав Сосабовский 1892 жылдың 8 мамырында Станислау (Станислав) қаласында, сол кездегі Австрия-Мажарстан империясының құрамында, қазіргі Украинаның батысындағы Ивано-Франковск қаласында дүниеге келген. Әкесі теміржол қызметкері болған. Сосабовский жергілікті гимназияны бітіріп, 1910 жылы Краковтағы Ягеллон университетінің экономика факультетіне студент болып қабылданды. Бірақ, әкесінің қайтысы және отбасының қиын қаржылық жағдайы оны оқуын тоқтатып, Станислауға қайта оралуға мәжбүр етті. Ол онда жартылай құпия поляк ұлттық жарымәскери ұйымы – Drużyny Strzeleckie мүшесі болды. Көп ұзамай ол аймақтағы барлық поляк скауттарының жетекшісіне тағайындалды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1913 жылы Сосабовский Австрия-Мажарстан армиясына әскерге шақырылды. Оқудан кейін 58-ші жаяу әскер полкінде қызмет етіп, капрал дәрежесіне көтерілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған соң, ол өз бөлімшесімен Ресей империясының әскеріне қарсы Решоу, Дукла өтегі және Горлице шайқастарында күресті. Батылдығы үшін бірнеше медальмен марапатталып, бірінші лейтенант атағына ие болды. 1915 жылы шайқаста ауыр жарақат алғандықтан майданнан алынып қалды. 1918 жылы қарашада Польша тәуелсіздік алғаннан кейін Сосабовский жаңа құрылған Польша армиясына ерікті болып қосылды, бірақ жаралары толық жазылмағандықтан майдан офицері ретінде қабылданбады. Оның орнына Варшавадағы Соғыс істері министрлігінде штаб офицері болып қызмет етті.

Соғыс аралық кезең

Польша-Совет соғысынан кейін Сосабовский майор шеніне көтерілді және 1922 жылы Варшавадағы Жоғары әскери мектепте оқуға түсті. Оқуын аяқтаған соң Польша Бас штабына бекітілді. 1928 жылы подполковник шеніне көтеріліп, 75-ші жаяу әскер полкіне батальон командирі болып тағайындалды. Келесі жылы 3-ші Подхаль атқыштар полкіне орынбасар командирі болып жіберілді. 1930 жылдан бастап ол бітірген мектебінде логистикадан профессор болып жұмыс істеді. 1937 жылы Сосабовский полковник шеніне көтеріліп, Замость қаласында орналасқан 9-шы поляк легиондары жаяу әскер полкінің командирі болды. 1939 жылдың қаңтарында ол беделді Варшавадағы 21-ші "Варшава балалары" жаяу әскер полкінің командирі атанды.

Польшаға шабуыл 1939

Польшаның мобилизациялық жоспарына сәйкес, Сосабовскийдің полкі полковник Колесников басқаратын 8-ші жаяу әскер дивизиясына қосылды. Польшаға неміс басқыншылығы басталар алдында оның бөлімшесі Варшава цитаделіндегі гарнизонынан Цьеханув ауданына көшірілді, онда ол Модлин армиясының стратегиялық резерві ретінде қарастырылған. 2 қыркүйекте дивизия Млаваға қарай жылжыды және ертесі күні таңда Млава шайқасына қатысты. 21-ші полк Прасныщ қаласын және қосымша мақсаттарын басып алғанмен, дивизияның қалған бөлігі Вермахтпен қоршалып, талқандалды. Сосабовский осыдан кейін әскерлеріне Варшаваға шегінуге бұйрық берді. 8 қыркүйекте Сосабовскийдің бөлімшесі Модлин бекінісіне жетті. Жеңіліске ұшыраған 8-ші дивизия қайта құрылды, ал 21-ші полк генерал Юлиус Зулауф басқаратын корпустың құрамына қосылды. Бірнеше күндік қорғаныс шайқастарынан кейін корпус Варшаваға көшірілді, ол 15 қыркүйекте келді. Варшаваға келген соң дереу Сосабовскийге Грохов пен Камионек қорғаныс аймақтарын және Варшаваның шығыс бөлігі Праганы неміс 10-шы жаяу әскер дивизиясынан қорғау тапсырылды. Варшава қоршауы кезінде Сосабовскийдің күштері қарсыласқа қарағанда аз болды, бірақ барлық бекіністерін ұстап тұрды. 16 қыркүйекте Прагаға жалпы шабуыл басталғанда, 21-ші жаяу әскер полкі неміс 23-ші жаяу әскер полкінің шабуылдарын тойтарып, содан кейін сәтті қарсы шабуыл жасап, жау бөлімшесін жойды. Осы жетістіктен кейін Сосабовскийге Грохов ауданындағы барлық поляк әскерлеріне басшылық етуі тапсырылды. Ұдайы бомбалау мен неміс шабуылдарына қарамастан, Сосабовский адам күшін салыстырмалы түрде аз шығынмен сақтап қалды. 1939 жылғы 26 қыркүйекте Сосабовский басқарған күштер соңғы неміс шабуылын қанағаттандырылмай кері қайтарды, бірақ екі күннен кейін Варшава капитуляциялады. 29 қыркүйекте, поляк күштері Варшавадан неміс тұтқынына аттанғанға дейін генерал Юлиус Роммель полковник Сосабовскийді және барлық 21-ші жаяу әскер полкін Virtuti Militari орденімен марапаттады.

Франция

Польшаның капитуляциясынан кейін Сосабовский тұтқынға алынып, Жирардов қаласының жанындағы лагерьке қамалды. Бірақ ол қашып, Варшавада жалған атпен қалды, онда ол поляк қарсыласының құрамына қосылды. Оған Польшаны тастап, Францияға барып, оккупацияланған Польшадағы жағдай туралы есеп беру тапсырылды. Ұзақ сапардан кейін Венгрия және Румыния арқылы ол Парижге келді, онда Польша үкіметі эмиграцияда оны Польшаның 4-ші жаяу әскер дивизиясына жаяу әскер командирі етіп тағайындады. Бастапқыда француз билігі поляк бөліміне қажетті жабдықтар мен қару-жарақ беруге құлшынбады. Сосабовскийдің әскерлері Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі қарулармен оқуға мәжбүр болды. 1940 жылдың сәуір айында дивизия Партенедегі оқу лагеріне көшірілді және қаңтардан бері күткен қару-жарақтарды алды, бірақ дивизияны ұйымдастыруға кеш болды. 11 000-нан астам сарбаздың тек 3 150-іне ғана қару берілді. Мұны білген дивизия командирі генерал өз бөлімдеріне Атлант мұхитының жағалауына шегінуге бұйрық берді. 1940 жылдың 19 маусымында Сосабовский шамамен 6 000 поляк әскерімен Ла Паллицеге келді, одан олар Ұлыбританияға эвакуацияланды.

Ұлыбритания

Лондонға келгеннен кейін Сосабовский поляк бас штабына барып, болашақ 4-ші жаяу әскер дивизиясының ядросы болған 4-ші атқыштар бригадасына тағайындалды. Бұл бөлім негізінен поляк канадалықтарынан құрылуы тиіс еді, бірақ Канадада дивизия құруға жеткілікті жас поляктардың жоқтығы тез анықталды. Содан кейін Сосабовский өзінің бригадасын Польша армиясындағы алғашқы осындай бөлім – Парашют бригадасына айналдыруға шешім қабылдады. Еріктілер Польша армиясының барлық құралымдарынан келді. Фифтегі Ларго Хаусында оқу лагері салынды және парашютпен секіруге оқыту басталды. Сосабовский өзі де оқудан өтіп, 49 жасында алғаш рет парашютпен секірді. Сосабовскийдің бұрынғы бағыныштыларының айтуынша, полковник қатал, бірақ әділ қолбасшы болған. Жүйкесі жұқақ және қатал мінезді Сосабовский ешқандай қарсылықты қабылдамайтын. Бұл поляк парашют бригадасын құруға мүмкіндік берді, бірақ жоғары бағыныштылықпен байланыс жасауды да қиын етті. 1942 жылдың қазан айында бригада жауынгерлік тапсырмаларға дайын болды және 1-ші тәуелсіз парашют бригадасы деп аталды. Польша Бас штабы бригаданы Польшадағы ұлттық көтеріліске көмектесу үшін пайдалануды жоспарлағандықтан, 1-ші Польша парашютшілерінің сарбаздары Польшаның эмигрант армиясынан отанына жеткен алғашқы бөлім болуы керек еді. Сондықтан бөлімнің ресми емес ұраны: ең қысқа жолмен (najkrótszą drogą). 1943 жылдың қыркүйегінде генерал-лейтенант Фредерик Браунинг Сосабовскийге бөлімін дивизияға қайта құруды және қалған лауазымдарды британдық әскерлермен толтыруды ұсынды. Сосабовскийдің өзі де жаңадан құрылған дивизияға тағайындалып, генерал шеніне көтерілуі керек еді. Алайда Сосабовский бас тартты. Дегенмен, 1944 жылдың 15 маусымында ол бригадир-генерал шеніне көтерілді.

Варшава көтерілісі

1944 жылдың тамыз айының басында Ұлыбританияға Варшава көтерілісінің жаңалықтары жетті. Бригада Польшаның жер астындағы Отандық армиясының әріптестеріне көмек көрсету үшін Варшаваға парашютпен түсірілуге дайын тұрды, олар басым күштерге қарсы қаһармандық күрес жүргізіп жатқан еді. Дегенмен, көліктік ұшақтар үшін қашықтық тым алыс болды, сонымен қатар совет әуежайларына кіруге рұқсат берілмеді. Польша әскерлерінің рухы құлдырады, көптеген бөлімдер көтеріліс ұйымдастыруға жақын болды. Британдық штаб поляк әріптестерін Бригаданы қарусыздатумен қорқытты, бірақ Сосабовский өз бөлімін бақылауында ұстады. Соңында, Польшаның Бас қолбасшысы Казимеж Сосновский Бригаданы британдықтардың басқаруына берді, ал Варшаваға жіберу жоспарынан бас тартты. Соғыс аяқталғаннан кейін ғана генерал Сосабовский өзінің ұлы Станислав "Стасинек" Сосабовскийдің, көтеріліс кезінде көзінің жолын жоғалтқандығын білді, ол фельдшер және Кедыв мүшесі болған.

Арнем шайқасы

Операция Market Garden-ті жоспарлау кезінде Сосабовски миссияның орындалу мүмкіндігіне қатысты үлкен алаңдаушылық білдірді. Сосабовскидің алаңдаушылықтары Арнемдегі дұрыс емес таңдалған түсірілім аймақтары, түсірілім аймақтары мен Арнем көпірі арасындағы үлкен қашықтықтар және бұл аймақта британдық барлаудың күткенінен де көп неміс әскері болуы мүмкін екендігі болды. Сосабовскидің алаңдаушылықтарына және голландтық қарсыластың екі СС танк дивизиясының операция аймағында екені туралы ескертулеріне қарамастан, Market Garden жоспарланғандай жүрді. Польшаның 1-ші тәуелсіз парашют бригадасы Market Garden-ге қатысқан одақтас күштердің арасында болды. Көлік ұшақтарының жетіспеуіне байланысты бригада соғысқа түсу алдында бірнеше бөлікке бөлінді. Бригаданың шағын бөлігі Сосабовскимен бірге 19 қыркүйекте Дриел маңына парашютпен түсірілді, ал бригаданың қалған бөлігі 21 қыркүйекте алыс Граве қаласына келді, тікелей неміс әскерлерінің күтіп отырған оқтарына түсті. Бригаданың артиллериясы британдық 1-ші әуе десант дивизиясымен бірге генерал-майор Рой Уркхарттың басқаруымен түсірілді, ал гаубицалар теңіз арқылы келуге тиіс болды, бұл бригаданың тиімді қолданылуына кедергі келтірді. Сосабовски үш рет Рейн өзенінен өтіп, қоршауда қалған 1-ші әуе десант дивизиясына көмекке жетпек болды. Алайда, олар пайдалануды жоспарлаған паром батып кеткен, ал өзенді шағын резеңке қайықтармен өткелі келген поляктар қатты атысқа түсті. Дегенмен, кем дегенде 200 адам өзеннен өтіп, британдық парашютшілерге күш қосты. Қиын жағдайға қарамастан, 24 қыркүйекте өткен штаб отырысында Сосабовски шайқастың әлі де жеңіліспен аяқталуы мүмкін екенін айтты. Ол генерал-лейтенант Брайан Хоррокс басқаратын XXX корпусының және польшалық 1-ші тәуелсіз парашют бригадасының күштерінің бірлесіп неміс позицияларына толық шабуыл жасап, Рейнді бұзуын ұсынды. Бұл жоспар қабылданбады, ал шайқастың соңғы кезеңінде, 25 және 26 қыркүйекте Сосабовски өз әскерін оңтүстікке қарай бастап, 1-ші әуе десант дивизиясының қалдықтарының шегінуін қамтамасыз етті. Польша бөлімшелерінің арасындағы шығын көп болды, шамамен 40% жетті, және бұл генерал-лейтенант Браунингтің Арнемдегі көпірден 7 шақырым қашықтықта парашютшілерді түсіру туралы шешімінің салдары болды. Ұрыстан кейін, 1944 жылдың 5 қазанында Сосабовски 21-ші ағылшын-канад армия тобының қолбасшысы фельдмаршал Бернард Монтгомериден хат алды, онда польша сарбаздарының батырлықпен соғысқаны айтылып, он сарбазына марапаттар ұсынылды. Алайда, 1944 жылдың 14 қазанында Монтгомери тағы бір хат жазды, бұл жолы британдық командирлерге, онда ол Сосабовскиді Market Garden операциясының сәтсіздігі үшін кінәлі деп көрсетті. Сосабовски Монтгомериді сынағаны үшін айыпталды және польша бас штабы оны 1944 жылдың 27 желтоқсанында бригадасының қолбасшысы лауазымынан босатуға мәжбүр болды. Тарихшы Майкл Альфред Песке пікірінше, "Бағынышты адам жасай алатын ең жаман нәрсе – бұйрықтарға күмән келтіріп, олардың дұрыс екені дәлелденгенінен кейін". Сосабовски Market Garden операциясының орындалу мүмкіндігіне күмән келтірген. 1944 жылдың қазан айында Мәскеуде өткен конференцияда ағылшын-польша қарым-қатынастарында шешімді өзгеріс болды. Премьер-министр Черчилльдің өтініші бойынша польша делегациясы 1944 жылдың 12 қазанында Мәскеуге келді. Келіп жеткен соң Черчилль оларға өзі, Иосиф Сталин және польшалық коммунистік Люблин комитеті арасындағы талқылауда болуға бұйырды. Нәтижесінде Черчилль польша премьер-министрі Станислав Миколайчикты Сталиннің шәкірттерімен ынтымақтасуға мәжбүр етті, әйтпесе соғыстың қалған бөлігі үшін Ұлыбританияның қолдауынан айырылу қаупі бар. Британдықтардың көзқарасы бойынша, олардың мәжбүрлеу тактикасына пайдалы кез келген ақпаратты қуана қабылдайтын. Бұл ақпарат 16 қазанда Черчилльдің әскери кеңесшісі ретінде Мәскеуде болған Императорлық Бас штабтың бастығы фельдмаршал сэр Алан Брукке жіберілген телеграмма арқылы келді. Хабарламада Сосабовски бригадасының нашар жұмыс істегені айтылған. Черчилль бұл мәлімдемені Миколайчикке ынтымақтасуға көбірек қысым жасау үшін пайдалана алды, өйткені оның ең құнды активтерінің бірі, Сосабовскидің элиталық бригадасы, енді одақтастардың соғыс күш-жігеріне пайдалы емес деп айтуға болады. Монтгомеридің телеграммасы сол кездегі оның мінез-құлқынан ерекшеленеді. Телеграммадан екі күн бұрын ол Польшаның соғысқа қосқан үлесін мақтаған, ал алты аптадан кейін генерал Станислав Мачекке Еңбек орденін беріп, польшалық 1-ші бронеттандық дивизиясының мүшелерін марапаттаған. Сонымен қатар, соғыс тілшілері Монтгомеридің фельдмаршал Брук арқылы премьер-министр Черчилльге жеткізген теріс пікірлерімен бірдей кезеңде Польшаның Market Garden операциясына қосқан үлесін жоғары бағалаған. Сосабовски ақырында арттық күштердің командирі болып тағайындалды және 1948 жылдың шілдесінде демобилизацияланды. Ол 1977 жылғы "Көпір тым алыс" соғыс фильмінде Джин Хакман рөлінде бейнеленді.

Соғыстан кейін

Соғыстан кейін көп ұзамай Сосабовский әйелі мен жалғыз ұлын Польшадан эвакуациялауға қол жеткізді. Ол, көптеген басқа поляк офицерлері мен әскерилер сияқты, коммунистік Польшаға қайта орала алмады және Батыс Лондонда қоныстанды. Ол Актондағы CAV Electrics жинау зауытында жұмысшы болып жұмысқа орналасты. 1967 жылдың 25 қыркүйегінде Лондонда қайтыс болды. 1969 жылы Сосабовскийдің мәйіті Польшаға қайтарылып, Варшавадағы Повузки әскери бейіштігіне қайта жерленді. 2006 жылдың 31 мамырында Гаагада Нидерланд королевасы Беатрикс поляк 1-ші тәуелсіз парашют бригадасына Вильгельмнің әскери орденін табыс етті. Бригада командирі Сосабовскийге қайтыс болғаннан кейін "Қола арыстан" ордені табысталды. Бұл, ішінара, бригаданың Market Garden операциясында бұрын мойындалғаннан гөрі әлдеқайда маңызды рөл атқарғанын көрсеткен голланд телеарнасының деректі фильмі нәтижесінде болды. Гертжан Ласше түсірген фильмде Нидерланд ханзадасы Бернард поляктардың кем дегенде бір медальмен марапатталуға лайық екенін айтты. Келесі күні, 1 маусымда, поляк 1-ші тәуелсіз парашют бригадасы шайқасқан Дриел қаласында салтанатты шара өтті. Салтанатты жиында Овербетуве қаласының мэрі, сондай-ақ Сосабовскийдің немересі мен шөбересі сөз сөйледі. 2012 жылдың жазында 1-ші әуе десанттық майор Тони Хибберт Сосабовскийге кешірім беруге және құрмет көрсетуге шақырып, бейнеүндеу жасады. Оның бюсті 2013 жылдың 1 қыркүйегінде Краковтың Иордан саябағында ашылды. Сосабовский – саябақта құрметке ие болған көптеген поляк тарихи тұлғаларының бірі.