Кіріспе

Польша генералы (1892–1994) генерал-лейтенант Станислав Мачек (31 наурыз 1892 – 11 желтоқсан 1994) – Екінші дүниежүзілік соғыстағы поляк танкшілер командирі, оның дивизиясы Францияны одақтастардың азат етуіне зор үлес қосты, Фалез қалтасын жауып, 14 неміс Вермахты мен СС дивизиясын талқандауға себеп болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс, польша-украин және польша-совет соғыстарының қатысушысы, Мачек 1939 жылғы қыркүйек науқанында Польшаның жалғыз ірі бронетанктік құралының командирі болды, ал кейін 1940 жылы Францияда поляк бронетанктік құрамасына басшылық етті. Ол әйгілі 1-ші поляк бронетанктік дивизиясының, содан кейін 1942–1945 жылдары одақтастардың басшылығымен I поляк армия корпусының командирі болды.

Отбасы

Станислав Владислав Мачек 1892 жылдың 31 наурызында Львов қаласының Шчерцец шағын ауданында (қазіргі украин тілінде Шчирец деп аталады), сол кездегі Австрия-Венгрияның Галисия аймағында дүниеге келген. Оның әкесі заңгер болған, зейнетке шыққаннан кейін Дрохобич қаласында кеңсе ашқан. Ол хорват саясаткері Владко Мачектың туысы болды.

Білім

1910 жылы Дрохобич қаласындағы гимназияны бітіргеннен кейін, ол Львов университетінің философия факультетіне оқуға түсті, онда поляк филологиясын – тіл мен әдебиетті зерттеді. Оның ұстаздарының арасында белгілі поляк филологтары және Кіші Польша мен Силезияны қорғаған Йозеф Каленбах болды. Бригада тек жеңіл танктер мен танкеттермен және бар болғаны сегіз ауыр зеңбірекпен жабдықталған болатын, соғыстың бірінші күні шайқасқа кірді. Иорданов шайқасынан кейін Мачек бөлімшесі генерал Евгений Бейердің XVIII корпусына қарсы тұрып, Бескид таулары бойында поляк әскерлерінің оңтүстік фланкін қорғады. Шекара күзетшілері мен Ұлттық қорғаныс әскерлерінің бірнеше батальондарымен қолдау алған Мачектің моторизацияланған бригадасы екі танк дивизиясымен кездесті. Дегенмен, Мачек бөлімшесі неміс бронетанктік дивизияларына қарсы сәттілікке жету үшін тым әлсіз болды. Польшалық сарбаздар Шампубер-Монживродағы неміс күштеріне шабуыл жасап, тек бір француз жаяу әскері дивизиясын қорғай алды. Кейін бригада қалған француз әскерлерімен бірге француз XXIII корпусына қосылды. 16 маусымда бригада түнде Бургундия каналы арқылы Монбар қаласына шабуыл жасады. Мачек сарбаздары толыққанды жайдарлы болды және көптеген неміс әскерлерін тұтқынға алды. Алайда, сол кезде бригада жалғыз күресіп жатты, ал екі жақтағы француз бөлімшелері жеңіліске ұшырады немесе шегінді. Бұл жеңісті пайдалануға француз күштері болмады, ал поляк құрамасы қоршауға алынып, отынсыз қалды. 18 маусымда Мачек пайдасыз жабдықты жоюға және жаяу шабуылдан шегінуге шешім қабылдады. Сол күні ол бригадасының қалған бөлігін кішігірім топтарға бөліп, олардың жау шебінен өтуіне мүмкіндік жасады. Мачектің көптеген адамы, соның ішінде генералдың өзі, Виши Франциясы, Солтүстік Африка және Португалия арқылы Ұлыбританияға жетті, онда поляк бронетанктік бөлімі қайта құрылды, ал басқалары Франция мен Бельгиядағы поляк және француз қарсылық ұйымдарына қосылды. Мачек Лондонға көшті.

Шотландия

Бастапқыда британдық жоғары қолбасшылығы қайта құрылған поляк армиясын Абердин мен Эдинбург арасындағы Шотландияның жағалауын қорғау үшін ғана пайдалануды жоспарлаған, ал Ұлыбританияға келген поляк танк құралымдарының ветерандары генерал Рудольф Орлиц-Дрезер басқаратын поляк 2-ші атқыштар бригадасына қосылды. Бірақ Мачек келгеннен кейін бұл идеядан бас тартылып, генерал Владислав Сикорский британ үкіметін поляк бронетанктік бөлімін құруға көндірді. Блэргоури оқу полигонында екі жылдық оқудан кейін 1942 жылдың ақпан айында генерал Мачек 1-ші поляк бронетанкті дивизиясын құрды. Бастапқыда Монтроуз бен Форт фиорды арасындағы Шотландия жағалауын қорғауға бекітілген дивизия Нормандияға түсуге дайындық ретінде британдық билік тарапынан Черчилль мен M4 "Шерман" танктерімен жарақтандырылды.

Германияға

1944 жылдың шілде айының соңында поляк 1-ші бронетанкті дивизиясы Нормандияға ауыстырылды, онда ол 1944 жылғы Нормандияға шабуыл кезінде өзінің сарқыны екенін көрсетуге тиіс болды. Бірінші канад армиясына қосылған Мачектің әскерлері 8 тамызда жауынгерлік қимылдарға кірісіп, «Тотализ» операциясы кезінде қызмет етті. Дивизия АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұшақтарынан екі рет қасақана оққа ұшырады, бірақ Монт-Ормель, 262-ші биік және Шамбуа қаласы үшін болған шайқастарда Вермахтқа қарсы керемет жеңіске жетті. «Фалаз шайқасы» деп аталған шабуылдық және қорғаныс операцияларының нәтижесінде неміс Вермахты мен СС-тің 14 дивизиясы үлкен Шамбуа қапшығына түсіп, жойылды. Мачек дивизиясы неміс дивизияларының қашу жолын тоқтату үшін қапшықты жабуда шешуші рөл атқарды. Осы шешуші шайқастан кейін Мачек дивизиясы Солтүстік Франция, Бельгия, Нидерланды және соңында Германиядағы одақтастардың шабуылын жалғастырды. Осы жорық барысында ол Бельгиядағы Ипр, Оостнеукерке, Розеларе, Тильт, Руиследе және Гент қалаларын азат етті. (Айта кетейік, поляк тіліндегі «maczek» сөзі ағылшын тілінде «көкнәр» дегенді білдіреді, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыста Ипр аймағымен байланысты естелік символы.) Дұрыс оқшалау маневрінің арқасында, қала халқына зиян келтірмей, қиын шайқастан кейін Нидерландыдағы Бреда қаласын азат ету мүмкін болды. Бреданың 40 000 тұрғынының атынан берілген петицияның нәтижесінде Мачек соғыстан кейін Голландияның құрметті азаматы атанды. Дивизияның ең жарқын сәті – оның күштері неміс теңіз базасы Вильгельмшавеннің капитуляциясын қабылдап, Гитлердің «Кригсмаринесінің» 200-ге жуық кемесімен бірге бүкіл гарнизонды тұтқынға алған кезде болды. Мачек Еуропадағы жауынгерлік қимылдар аяқталғанға дейін 1-ші бронетанкті дивизияға қолбасшылық етті және генерал-майор шеніне көтерілді. Германия капитуляциялағаннан кейін ол поляк I корпусына басшылық етуді жалғастырды және 1947 жылы демобилизацияға дейін Ұлыбританиядағы барлық поляк күштерінің бас қолбасшысы болды.

Жер аудару

Соғыстан кейін Польша Халық Республикасының коммунистік үкіметі Мачектің поляк азаматтығынан айырып тастады, сондықтан ол Ұлыбританияда қалуға мәжбүр болды. 1948 жылдың 9 қыркүйегінде ол әскерден кетті, бірақ британ үкіметі оған генералдық зейнетақы тағайындаудан бас тартты, себебі ол британдық қарулы күштерінің құрамына кірген емес еді. Ұлыбританияда тұрғанмен, генерал Станислав Мачек Нидерландпен тығыз байланыста болды. Екінші дүниежүзілік соғыста ол азат еткен аймақтардың батыры ретінде танылғаннан бөлек, Бреда қаласының құрметті азаматы атағымен марапатталды. Жақында қол жеткізілген мұрағаттық құжаттар поляк генералының өмірінің соңына дейін Нидерланд үкіметінен жыл сайын жасырын жәрдемақы алып келгенін көрсетеді. Ол жәрдемақыны алды, өйткені 1950 жылы Бреда қаласының мэрі Клаудиус Принсен Мачектың «қиын қаржылық жағдайда» екені туралы ақпарат алғаннан кейін алаңдады. Польша генералы күнкөрісі үшін біліктілігі жоқ жұмыстар атқарды. Сонымен қатар, ол ұзаққа созылған ауруға шалданған қызына қымбат ем-дом жасатуға мұқтаж болды. Бреда қаласының мэрі Нидерландтың ұлттық үкіметін соғыс батырының қаржылық жағдайының нашар екені туралы хабардар етті. Ол үкіметтен Нидерландыны азат еткен адамға көмектесуді сұрады. Үкімет тез шешім қабылдап, Мачекке сыртқы істер министрлігінің құпия бюджетінен төленген, индекстелген генералдық зейнетақы тағайындады. Нидерланд үкіметі бұл мәселенің сезімталдығына байланысты оны жария етуден сақтанды. Суық соғыс кезеңінде Нидерландтың коммунистік емес поляк экс-генералына төлем жасап жатыр деген жариялау, сөзсіз, коммунистік Польша үкіметімен және Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынасты шиеленістірер еді. Бұл британ үкіметін өз тарихындағы аса мақтан тұтатын емес бір сәтпен бетпе-бет келтіруі мүмкін еді. Оның қаржылық жағдайы жақсарғаны туралы хабарсыз, 1965 жылы оның созылмалы ауруға шалданған қызының Испанияда қымбат медициналық емдеуге мұқтаж екені туралы жаңалық келгенде голландиялық қоғам дереу ден қойды. Голландия халқы Мачек отбасы үшін ұлттық радио арқылы хабарлама таратып, едәуір сомада ақша жинады, осылайша оларды азат еткен генералға көмектесті. Нидерландтың Қорғаныс министрлігі бұл өтінішті қабылдамады, себебі Algemene Militaire Pensioenwet (1966) заңында Нидерланд емес адамдар соғыс кезеңінде Нидерланд қарулы күштерімен байланысты болуы керек екені, соғыс уақытында зейнетақы алуға құқылы болуы үшін талап етілген. 1989 жылы премьер-министр Миечислав Раковски басқаратын соңғы Польша коммунистік үкіметі генералдан ресми түрде кешірім сұрады, ал 1994 жылы оған Польшаның ең жоғары мемлекеттік наградасы – Ақ бұркіт ордені табысталды. Генерал-лейтенант Станислав Мачек 1994 жылдың 11 желтоқсанында 102 жасында қайтыс болды. Оның соңғы тілегіне сәйкес, ол Нидерландтың Бреда қаласындағы поляк әскери зиратында өз әскери қызметтестерінің қатарына қойылды.

Танымал мәдениетте

Мачек, 10-шы Мотоатқыштар бригадасының командирі ретінде, "Батырлықтың куәсі: 1939 жылғы Польшадағы американдық тыңшы" романындағы тарихи тұлға. Нейл Ашерсонның "Фронсақтың өлімі" кітабында поляк офицері Мориси Щуцкий Екінші дүниежүзілік соғыста генерал Мачекпен бірге қызмет етеді. Соғыстан кейін Щуцкий Эдинбургке оралады, онда ол кедейленген Мачекті Лермонт қонақүйінде бармен болып жұмыс істейтінін көреді. Генералға көбінесе ескі әріптестері келіп, "уиски тапсырыс бермес бұрын оған құрмет көрсетіп сәлемдеседі". Мачек Александр Макколл Смиттің "Сэнди Беллде" атты әңгімесінде де еске алынады. Басты кейіпкердің үй иесі генералдың Эдинбургтегі барда жұмыс істегенін айтады. "Ол мақтанқор емес еді. Оның әскерлері сусын тапсырыс бергенде оған сәлемдесетін".