Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Өсімдік түрі – жүзімша
Type of vine
a plant growth form
Лиана – бұл топыраққа тамырланған, ұзын сабақты, шөптесін немесе ағаш тәрізді жүзім, ол тікелей күн сәулесін іздеу үшін ағаштар мен басқа да тік тіректерді пайдаланып, шатырға дейін өседі. Лиана сөзі өсімдіктердің таксономиялық жіктелуіне қатысты емес, ол өсімдік өсу формасы – дәл сияқты ағаш немесе бұта. Бұл сөз француз тілінен келген ("liane"), ал ол Антиль аймағының француз диалектісінде "шегіру" мағынасын білдіреді.
A liana is a long stemmed, herbaceous or woody vine that is rooted in the soil at ground level and uses trees, as well as other means of vertical support, to climb up to the canopy in search of direct sunlight. The word liana does not refer to a taxonomic grouping, but rather a habit of plant growth – much like tree or shrub. It comes from standard French liane, itself from an Antilles French dialect word meaning to sheave.
Экология
Лианалар тропикалық ылғалды кең жапырақты ормандарға (әсіресе маусымдық ормандарға) тән, бірақ қоңыржай жаңбырлы және қоңыржай жапырақты ормандарда да кездеседі. Сонымен қатар, қоңыржай белдеу лианалары да бар, мысалы, Клематис немесе Витис (жабайы жүзім) туыстары. Лианалар орман қапталында көпірлер құрап, құмырсқалар, көптеген омыртқасыздар, кешірлер, жалқаулар, маймылдар және лемурлер сияқты ағаш жануарларына орман арқылы өтуге мүмкіндік береді. Мысалы, Мадагаскардың шығыс тропикалық ормандарында көптеген лемурлар тік өсетін ағаштардың арасындағы лианалардың торы арқылы жоғары жылдамдықпен қозғалуға қол жеткізеді. Көптеген лемурлар лианалары бар ағаштарды қоныс салуға артық жақсы көреді. Лианалар ағаштардан тікелей қоректік заттар алмайды, бірақ олардың есебінен тіршілік етеді және қоректік заттарды алады, сондықтан олар ағаштардың паразиті болып табылады. Атап айтқанда, олар ағаштардың өсуін және көбеюін қатты азайтады, ағаштардың өлімін күрт арттырады, ағаш көшеттерінің тамыр жаюына кедергі келтіреді және ақырында ағаш популяциясының өсу қарқынын төмендетеді. Мысалы, лианалар жоқ ормандарда жеміс 150%-ға көп өседі, ал лианалары бар ағаштардың өлу ықтималдығы екі есе жоғары. Лианалар осындай ормандарда өмір сүруге ерекше бейімделген, себебі олар тұрақтылық үшін қонақ ағашты пайдаланып, орман қапталының жоғарғы қабатына жетеді. Лианалар механикалық тозу және мойын орау арқылы қонақ ағашқа тікелей зиян келтіреді, оларды мұз және жел зақымдауына осал етеді және қонақ ағаштың құлау ықтималдығын арттырады. Күшті жел соққанда лианалар нашар ағаштарға тірек болып, оларды мықтырақ ағаштарға бекітеді. Дегенмен, олар зиянды болуы мүмкін, себебі бір ағаш құлағанда лианалар жасаған байланыстар көптеген басқа ағаштардың да құлауына себеп болуы мүмкін. Кейбір лианалар, мысалы, Суринамдағы Bauhinia sp., 600 метрге дейін өсе алады. Хокинс Entada phaseoloides үшін 1,5 км ұзындығын мойындады. Ең ұзын монокотиледонды лиана – Calamus manan (немесе Calamus ornatus), оның ұзындығы дәл 240 метр. Лианаларды ағаштар мен бұталардан ажыратудың бір жолы – сабақтың әртүрлі бөліктерінің қаттылығына, атап айтқанда, Янг модуліне негізделген. Ағаштар мен бұталарда жас бұтақтар мен кішігірім бұтақтар өте икемді, ал діңгектер мен үлкен бұтақтар сияқты ескі өскіндері қаттырақ болады. Лианалар көбінесе тік жас өскіндерге және сабағының түбіндегі ескірек, иілгіш өскіндерге ие.
Lianas are characteristic of tropical moist broadleaf forests (especially seasonal forests), but may be found in temperate rainforests and temperate deciduous forests. There are also temperate lianas, for example the members of the Clematis or Vitis (wild grape) genera. Lianas can form bridges amidst the forest canopy, providing arboreal animals, including ants and many other invertebrates, lizards, rodents, sloths, monkeys, and lemurs with paths across the forest. For example, in the Eastern tropical forests of Madagascar, many lemurs achieve higher mobility from the web of lianas draped amongst the vertical tree species. Many lemurs prefer trees with lianas for their roost sites. Lianas do not derive nutrients directly from trees but live on and derive nutrients at the expense of trees, thus they are parasites of trees. Specifically, they greatly reduce tree growth and tree reproduction, greatly increase tree mortality, prevent tree seedlings from establishing, and ultimately decrease tree population growth rates. For example, forests without lianas grow 150% more fruit; trees with lianas have twice the probability of dying. Lianas are uniquely adapted to living in such forests as they use the host tree, for stability, to reach to top of the canopy. Lianas directly damage hosts by mechanical abrasion and strangulation, render hosts more susceptible to ice and wind damage, and increase the probability that the host tree falls. Lianas also provide support for weaker trees when strong winds blow by laterally anchoring them to stronger trees. However, they may be destructive in that when one tree falls, the connections made by the lianas may cause many other trees to fall. Some lianas attain to great length, such as Bauhinia sp. in Surinam which has grown as long as 600 meters. Hawkins has accepted a length of 1.5 km for an Entada phaseoloides. The longest monocot liana is Calamus manan (or Calamus ornatus) at exactly 240 meters. One way of distinguishing lianas from trees and shrubs is based on the stiffness, specifically, the Young's modulus of various parts of the stem. Trees and shrubs have young twigs and smaller branches which are quite flexible and older growth such as trunks and large branches which are stiffer. A liana often has stiff young growths and older, more flexible growth at the base of the stem.