Кіріспе

Ағаштар мен бұталарда өсетін түрлі паразиттік өсімдіктердің жалпы атауы – Санталельдер отрядындағы міндетті гемипаразиттік өсімдіктер. Олар гаусториум деп аталатын арнайы құрылым арқылы өздерінің қожайын ағашына немесе бұтасына бекітіледі және осы құрылым арқылы қожайын өсімдіктен су мен қоректік заттарды сіңіреді. "Қарақұмық" атауы бастапқыда Viscum album түріне (Еуропалық қарақұмық, Санталалар отрядындағы Санталалар тұқымдасы) қатысты; ол Британ аралдарының және Еуропаның көп бөлігінің туатын түрі болып табылады. Қызыл жемістері бар туысқан түрі – Viscum cruciatum, Оңтүстік-Батыс Испания мен Оңтүстік Португалияда, сондай-ақ Солтүстік Африкадағы Мароккода және Оңтүстік Африкада кездеседі. Солтүстік Америкаға тән шығыс қарақұмығы (Phoradendron leucarpum) Санталалар тұқымдасының ерекше туысына жатады. Еуропалық қарақұмықтың жапырақтары жылтыр, сопақша келген, мәңгі жасыл және сабақтарында жұптармен орналасқан. Жемістері ақ түсті, жұқа қабықты және 2-6 жемістен тұратын шоғырлармен өседі. Солтүстік Американың шығыс қарақұмығы да ұқсас, бірақ жапырақтары қысқарақ, енірек және 10 немесе одан да көп жемістен тұратын ұзын шоғырлары бар. Ғасырлар бойы бұл термин әлемнің басқа аймақтарында кездесетін, Оңтүстік Американың Misodendraceae және көбінесе оңтүстік жарты шардағы тропикалық Loranthaceae сияқты түрлі тұқымдар мен отбасыларға жататын, ұқсас тіршілік салған басқа да көптеген паразиттік өсімдік түрлерін қамтиды.

Этимология

"Mistletoe" сөзі көне ағылшын тіліндегі "mistle" сөзіне, "tān" (бұтақ) сөзін қосып, оның ескі түрінен шыққан. "Mistle" сөзі – ортақ герман тілінде кездеседі (Ежелгі жоғарғы неміс тілінде mistil, Орта неміс тілінде mistel, Ежелгі ағылшын тілінде mistel, Ежелгі скандинавия тілінде mistil). Әрі қарайғы этимологиясы нақты емес, бірақ ол "ұғыну" немесе "майыстыру" деген мағына беретін герман тіліндегі түбірге байланысты болуы мүмкін.

Топтар

Паразиттік тіршілік тамырлы өсімдіктер арасында кем дегенде он екі рет пайда болған. Молекулалық деректер көрсеткендей, шарап гүлділер (mistletoe) әдеті Санталалестер ішінде бес рет тәуелсіз дамыды – алғашқысы Мизодендрасеялар отбасында, содан кейін Лорантасеялар және Санталесеялар отбасында үш рет (бұрынғы Санталелеан отбасылары Эремолепидасеялар мен Вискасеялар, және Амфорогинеялар тайпасында). Шарап гүлділердің ең ірі отбасы – Лорантасеялар, оған 73 туыс және 900-ден астам түр жатады. Субтропиктік және тропиктік климаттарда шарап гүлділердің түрлерінің саны айтарлықтай көп; Австралияда 85 түрі бар, оның 71-і Лорантасеялар, ал 14-і Санталесеялар отбасына жатады.

Өмірлік цикл

Мистлетоның түрлері көптеген қонақ ағаштарда өседі, олардың кейбіреулері өсудің баяулауы, тоқтауы және жұқтырған сыртқы бұтақтардың жоғалуы сияқты қосалқы әсерлерге ұшырайды. Ауыр жұққан жағдайда қонақ өсімдігі де қурауы мүмкін. Вискум альбом 200-ден астам ағаш және бұта түрлеріне паразит болып табылады. Барлық мистлето түрлері жартылай паразиттер, себебі олар өмір циклының белгілі бір кезеңінде фотосинтез жасайды. Дегенмен, кейбір түрлерде бұл үлес өте аз, тіпті нөлге жуық. Мысалы, Viscum minimum сияқты, кактустар немесе Euphorbia тұқымдастары сияқты суккуленттерді паразиттейтін түрлер, көбінесе қонақ өсімдігінің ішінде өседі, тек гүлдері мен жемістері ғана көрінеді. Олар өсіп, қонақ ағаштың қан айналымы жүйесіне бекітілгеннен кейін, фотосинтез деңгейі соншалықты төмендейді, тіпті маңызды болмай қалады. Вискацеялардың көпшілігі жасыл жапырақтарымен фотосинтез жасайды, сонымен қатар олардың жасыл, ет тәрізді сабақтарында да фотосинтез процесі жүреді. Кейбір түрлер, мысалы Viscum capense, шөлейтті жағдайларға бейімделген, ал олардың жапырақтары - морфологиялық зерттеулерсіз көрінбейтін кішкентай қабықшалар. Сондықтан олардың фотосинтезі мен транспирациясы тек сабақтарында ғана жүреді, бұл қонақтың сумен қамтамасыз етілуіне қатысты талаптарын шектейді, сонымен қатар фотосинтез үшін қажетті көмірқышқыл газын сіңіруді де азайтады. Осыған байланысты, олардың қонақтың метаболизміне тигізетін үлесі ұсақ болып, паразит өсе келе сарғыш түске енеді, өйткені ол фотосинтезден бас тартады. Сондай-ақ, Arceuthobium туысы (карлик мистлето; Santalaceae) фотосинтезін азайтады; ересек күйде ол өзінің фотосинтезі арқылы қажетті қанттың шамалы бөлігін ғана өндіреді, бірақ өркен кезінде қонақпен байланыс орнағанға дейін белсенді фотосинтез жасайды. Ең ірі Loranthaceae тұқымдасының кейбір түрлері кішкентай, жәндіктермен тозаңданатын гүлдерге ие (Санталасея сияқты), ал басқаларында керемет әдемі, ірі, құстармен тозаңданатын гүлдер болады. Мистлето тұқымдарының көпшілігі құстар арқылы таралады, олар "тұқымдарды" (іс жүзінде жидектерді) жейді. Оларды жейтін құстардың ішінде Еуропада мистл дрозд, Солтүстік Американың оңтүстік-батысында фаинопепла, ал Азия мен Австралияда Дикеум гүлшағалары ең танымал. Мистлето және құстың түріне байланысты, тұқымдар өсіп тұрған өсімдіктерден қайта құсылып шығады, олардың нәжісімен шығарылады немесе құстың тұмсығына жабысып, одан құс оны қолайлы бұтаққа сүртіп тастайды. Тұқымдар висцин деп аталатын жабысқақ затпен қапталған. Тұқымға висциннің бір бөлігі жабысып қалады және ол сабаққа тиген кезде, тым қатты жабысады. Висцин тез қаттынып, тұқымды болашақ қонағына берік бекітеді, онда ол өсіп, оның хаусториумы сау қабыққа еніп өтеді. Мистлето жейтін мамандарда бұл процесті жеделдететін бейімделулер бар; кейбіреулері тұқымдарды әдеттегідей пішінді ас қорыту жолдары арқылы өте жылдам өткізеді, сондықтан тұқымдарды асқазанға шығару үшін үзіліс жасау тамақтанудың бір бөлігі болып табылады. Басқалары жемісті жеудің ерекше үлгісін қабылдаған: құс жемісті тұмсығымен ұстап, жабысқақ тұқымды жанына сығып шығарады. Тұқым құстың тұмсығына жабысып, құс оны бұтаққа сүртіп тастайды. Биохимиялық тұрғыдан алғанда, висцин - целлюлозалық жіптер мен мукополисахаридтерден тұратын күрделі жабысқақ қоспа. Мистлето өсімдігі қонағына орналасқаннан кейін, егер жұққан жер ертерек анықталса, хаусториум енген ағашты кесу және абайлап алып тастау арқылы құнды бұтақты сақтап қалуға болады. Кейбір мистлето түрлері кесу кезінде ағаш ішінде тірі хаусториум қалдырылса, қайтадан өсуі мүмкін.

Уыттылық

Адамға зияндылығы жағынан әртүрлі 1500 құмырсқа түрі бар; еуропалық құмырсқа (Viscum album) американдық құмырсқаға (Phoradendron serotinum) қарағанда көбірек уытты, бірақ уыттылыққа қатысты алаңдаушылық АҚШ-та жиірек кездеседі. Оңтүстік Азияның кейбір аймақтарында олар сыртқы ем ретінде кеңінен қолданылады. Белсенді заттар – форатоксин (Phoradendron-да) және тирамин (Viscum-да) болып табылады, олардың әсерлеріне көрудің нашарлауы, диарея, құлайтынырақ және құсу жатады. Құмырсқа тарихта медицинада артрит, жоғары қан қысымы, эпилепсия және бедеулік ауруларын емдеу үшін қолданылған. Көптеген жануарлар құмырсқаны тамақ ретінде пайдаланады, жапырақтары мен жас бүршіктерін жеп, өсімдіктер арасында тозаңды таратып, жабысқақ тұқымдарын сіңіреді. Солтүстік Американың батысында оның шырынды жидектерін құстар (әсіресе фаинопепла) жеп, таратады, ал Австралияда құмырсқақұс осыған ұқсас мінез-құлық көрсетеді. Ішкен кезде, кейбір тұқымдар асқазан-ішек жүйесінен зақымданбастан өтеді, құстардың ағаш бұтақтарына жабысқақ түрінде шығарылады, онда олардың кейбіреуі өніп шығуға жеткілікті уақытқа тоқтауы мүмкін. Өсімдіктер жетілгенде, олардың бұтақтанған сабақтары «қарғаның ұясы» деп аталатын түйінге ұласады. Солтүстік Американың батысындағы ергежейлі құмырсқалардың (Arceuthobium) құрамындағы тығыз мәңгі жасыл «қарғаның ұясы» солтүстік дақтанған сұңқар мен мраморлы кайра үшін ұя салуға және қыстауға қолайлы орын болып табылады. Австралияда алмасты оттай құстар мен боялған балқұмырсқалары әртүрлі құмырсқаларда ұя салады. Жунпердегі құмырсқаны зерттеу нәтижесінде, құмырсқа бар жерлерде көбірек жуніпер жидектері өседі, себебі құмырсқа жидек жейтін құстарды тартады, олар сондай-ақ жуніпер жидектерін жейді.

Мәдени маңызы

Арамшөп бірнеше мәдениетке қатысты. Ежелгі мәдениеттер ақ жидектерін ер адамның құнарлылығының символы ретінде қарастырған, оның тұқымдары шәуетке ұқсас болған. Кельттер, әсіресе, арамшөпті Таранис құдайының шәуеті деп санаған, ал ежелгі гректер оны "емен спермасы" деп атаған. Рим мифологиясында да батыр Эней арамшөптің көмегімен әлемнің астына түскен. Арамшөп Друид мифологиясындағы Емен және Арамшөп ритуалында маңызды рөл атқарған болуы мүмкін, бірақ бұл ритуалда арамшөпті пайдалану туралы еңбектерінде тек Плиний айтқан. Саздықта табылған денелердің куәліктері кельттердің арамшөпті діни мақсаттарға емес, емдік үшін қолданғанын көрсетеді. Бұл мүмкін, арамшөп бастапқыда адамдық құрбандықтармен байланысты болған, ал римдіктер адамдық құрбандықтарға тыйым салғаннан кейін ғана ақ бұқамен байланыстырылған. Римдіктер арамшөпті бейбітшілік, махаббат және түсіністікпен байланыстырып, үйді қорғау үшін есіктерге ілген. Христиандық дәуірде арамшөп Батыс әлемінде Рождествомен байланыстырылып, сүйіскендердің өбесуі үшін арналған әшекей ретінде, сондай-ақ тыныштар мен әйгілілерден қорғау үшін қолданылды. Арамшөп Орта ғасырлар бойында құнарлылық пен күш-қуатпен байланысты болды, ал 18 ғасырға қарай ол әлемнің әртүрлі елдеріндегі Рождество тойларына енгізілді. 18 ғасырдың соңында Англияда қызметшілер арасында арамшөп астында өбесу әдеті кең таралғаны айтылады. Виктория дәуіріндегі Англияның қызметшілер тобы осы дәстүрді жалғастырды. Дәстүр бойынша, еркек арамшөптің астында тұрған кез келген әйелді өбеуге құқылы болған, ал өбесуден бас тартқан әйелге бақытсыздық тиер еді. Дәстүрдің бір түрінде әрбір өбес кезінде арамшөптен бір жидек жұлып алу керек болған, ал барлық жидектер алынысқаннан кейін өбесу тоқтатылуы керек еді. Непалда әртүрлі арамшөптер түрлі медициналық мақсаттарда, әсіресе сүйектердің сынуын емдеу үшін қолданылады.