Кіріспе
Maclura pomifera, көбінесе Осаж апельсині (/oʊ/s/eɪ/dʒ/ OHsayj) деп аталады, АҚШ-тың оңтүстік-орталық аймағында өсетін кішкентай жапырақты ағаш немесе ірі бұта. Ол әдетте шамамен биік өседі. Ерекше жемісі – бірнеше жемістен құралған, дөңгелек, беті кедір-бұдыр, диаметрі және күзде ашық сары-жасыл түске боялады. Жемісті кескенде немесе зақымдағанда жабысқақ ақ сүттек шығарады. "Осаж апельсині" деген атына қарамастан, ол апельсинмен туыс емес. Морас тұқымдасына жатады. Сүттек шығару және ағаш тәрізді қабығының құрамынан жемісті адамдар жемейді, ал азық іздейтін жануарлар да сирек жейді. Экологтар Дэниел Х. Янцен мен Пол С. Мартин 1982 жылы осы түрдің жемісі эволюциялық анахронизмнің мысалы болуы мүмкін деп болжады, яғни бұл жеміс қазір жойылған ірі жануарлармен бірге дамысқан. Бұл гипотеза әлі де даулы. Maclura pomifera көптеген аттармен белгілі: жалған апельсин, шұңқыр алмасы, тікенекті бұта, жылқы алмасы, пап, маймыл допшасы, маймыл миы және сары ағаш. "Буа д'арк" (француз тілінен "доға ағашы" деген мағынада) атауы да бодарк және бодак болып бұрмаланған.
Maclura pomifera, commonly known as the Osage orange ('/oʊ//s//eɪ//dʒ/ OHsayj), is a small deciduous tree or large shrub, native to the south central United States. It typically grows about tall. The distinctive fruit, a multiple fruit, is roughly spherical, bumpy, in diameter, and turns bright yellow green in the fall. The fruits secrete a sticky white latex when cut or damaged. Despite the name "Osage orange", it is not related to the orange. It is a member of the mulberry family, Moraceae. Due to its latex secretions and woody pulp, the fruit is typically not eaten by humans and rarely by foraging animals. Ecologists Daniel H. Janzen and Paul S. Martin proposed in 1982 that the fruit of this species might be an example of what has come to be called an evolutionary anachronism—that is, a fruit coevolved with a large animal seed dispersal partner that is now extinct. This hypothesis is controversial. Maclura pomifera has many names, including mock orange, hedge apple, hedge, horse apple, pap, monkey ball, monkey brains and yellow wood. The name bois d'arc (from French meaning "bow wood") has also been corrupted into bodark and bodock.
Тарих
Ағаш туралы ағылшын тіліндегі ең алғашқы мәлімет шотланд зерттеушісі Уильям Данбардың 1804 жылы Миссисипи өзеніндегі Сент-Кэтрин жерінен Оуачита өзеніне жасаған саяхаты туралы баяндамасында келтірілген. Осаж қызғылт сары жиектері "аттың бойына жететін, бұқадай күшті, шошқадай тығыз" тосқауыл құрды. Бұл жиектер батысқа қарай кеңею үшін "қажетті уақытша шешім" болды, содан кейін бірнеше он жылдардан кейін қырлы сым пайда болды. Ағаштар "буа-дарк" ("доға ағашы") деп аталды. Ағаштар "бодарк", "бодарк" немесе "бодок" ағаштары деп те белгілі, бұл, әдетте, "буа-дарк" сөзінің бұрмалануынан туындаған. Олар ағаштың мықты, икемді және берік болғанын ұнатып, қолданды. Ағаш ауыр, қатты, күшті және икемді, жақсы жылтыратуға бейімделген және жермен тікелей жанасқанда өте ұзақ қызмет етеді. Оның салыстырмалы тығыздығы 0,7736-ға тең.
Жапырақтары мен бұтақтары
Жапырақтары бір-біріне кезектесіп, ұзынға созылған, жіңішке өркенге орналасады. Пішіні бойынша олар қарапайым, ұзынша сопақ, ұсақ ұшымен аяқталады. Жапырақтарының ұзындығы және ені тиісінше, қалың, берік, қою жасыл, беті жылтыр, ал толық жетілгенде астыңғы жағы ақшыл жасыл түсті болады. Күзде олар жарқын сары түске боялады. Жапырақ қойнауларында қауіпті тікендер орналасқан, олар толық жетілгенде ұзындығы шамамен болады. Бұтақшалар бастапқыда ашық жасыл және түкті; алғашқы қыста олар ақшыл қоңыр түске, қызғылт реңмен боялады, ал кейін ашық қоңыр түске өтеді. Бұтақтарының ішкі қабаты сары түсті, ал олар мықты, тік, қабырғалық тікендермен қаруланған. Қыс айларында бұтақтарда дөңгелек пішіндес, қабыққа жартылай батып, ашық каштаң түсті бүршіктер пайда болады.
Гүлдер мен жемістер
Бұл екі үйлі өсімдік, сондықтан әйелдік (тостағаншалы) және еркектік (стаминалды) гүлдері әртүрлі ағаштарда орналасқан. Стаминалды гүлдері ашық жасыл, кішкентай, ұзын, жіңішке, төмен иілген гүлшоғырларда жиналған, алдыңғы жылғы бұтақшалардағы тығыз жапырақтардың қойнауларынан дамыған, тікенекті бұтақшаларға ұқсас. Олардың түкті, төрт бөлікті қабықшасы бар; төрт аталық мүшесі қабықша бөліктеріне қарама-қарсы, жұқа дискінің жиегінде орналасқан. Әйелдік гүлдері тығыз, шар тәрізді, көп гүлді басқа жиналған, олар ағымдағы жылғы өсудің қойнауларынан шыққан қысқа, жуан гүлсабақтан пайда болады. Әр гүлдің түкті, төрт бөлікті қабықшасы бар, қалың, ойыс бөліктері жұмыртқалықты жауып, жемісті қоршап тұрады. Жұмыртқалықтары жоғары орналасқан, жұмыртқа тәрізді, қысыңқы, жасыл және ұзын, жіңішке түйіншесімен қапталған, ақ түсті мойыншалы түктермен жабылған. Жұмыртқалық жасуша жалғыз. Піскен көп жемістің мөлшері мен жалпы пішіні диаметрі шамамен үлкен, сары-жасыл апельсинге ұқсайды, беті кедір-бұдыр және түйіршікті. Құрама (немесе көп) жеміс – көптеген кішкентай дрюпалардың біріккен жемісі, онда карпельдер (жұмыртқалықтар) бірге өседі; сондықтан ол көптеген қосымша жеміс ретінде жіктеледі. Әрбір кішкентай дрюпа сопақ, қысыңқы және дөңгелек; олардың құрамында сүтті латекс бар, ол жеміс зақымданған немесе кесілген кезде шығады. Тұқымдары сопақ пішіндес. Гүлдеу екі үйлі болғанымен, оқшауланған әйелдік ағаш ірі апельсиндерді бере алады, олар көз тартарлық, бірақ тұқымдары жоқ. Жемісінің дәмі қиярға ұқсас. Ол АҚШ және Канаданың Онтарио провинциясында кеңінен таралған. Тағы бір тарихи ағаш Кентукки штатының Харродсбург қаласындағы Форт-Харрод аумағында орналасқан.
Тарихи таралудың экологиялық аспектілері
Шектелген бастапқы таралу аймағы және тиімді тарату тәсілдерінің болмауы салдарынан, Осадж апельсині кейбір авторлардың арасында эволюциялық анахронизм деген пікір тудырды. Оған сәйкес, бір немесе бірнеше қазір жойылған плейстоцен мегафаунасы – жер жалдыраулары, мамонттар, мастодонттар немесе гомфотерлер – жемістермен қоректеніп, тұқымдарды таратуға көмектескен. Бұл өсімдіктің бастапқы таратушысы ретінде сол кезде жойылған жылқы түрі де болуы мүмкін, себебі қазіргі жылқылар мен басқа малдар кейде осы жемісті жейді. Алайда, 2018 жылғы зерттеулер сойылдардың тұқымды тиімді түрде, ұзақ емес қашықтыққа таратуға қабілетсіз екенін көрсетті, себебі жемістің үлкен көлемі (шамамен софтбол диаметрімен тең) және қатты, құрғақ текстурасы оны жеуге жарамсыз етеді. Әдетте жемістерді жеп, тұқымдарды таратуға қатысатын ірі жануарлар, мысалы, мал, көбінесе осы жемісті назарға алмайды. Солтүстік Американың көп бөлігінде саны азайып бара жатқан логгерхед шриктер бұл ағашты ұя салу үшін пайдаланады және олжасын тікендеріне жасырады.
Өсіру
Maclura pomifera терең және құнарлы топырақты қалайды, бірақ Америка Құрама Штаттарының біріккен бөлігінің көп бөлігінде өте төзімді, онда ол тікұшақ ретінде қолданылады. Оны үнемі күтіп кесу қажет, себебі бір жылдық бұтақтары ұзынға созылады, осылайша оны қайтадан өсіруге болады. Күтімсіз қалған тікұшақ жеміс бере бастайды. Бұл өсімдік жәндіктер мен саңырауқұлақтық ауруларға өте төзімді.
Химия
Осажин мен помиферин – ағаш пен жемісте салмағы шамамен 1:2 арақатынасында кездесетін изофлавондар, олар құрғақ жеміс пен ағаш үлгілерінің салмағының 4–6% құрайды. Жаңа жемістің негізгі құрамдас бөліктері: пектин (46%), шайыр (17%), май (5%) және қант (гидролиз алдында 5%). Жаңа жемістердің ылғалдылығы шамамен 80% құрайды. Өткір тікенді ағаштар сым торы пайда болғанға дейін малдарды сақтау үшін қоршау ретінде отырғызылды, кейіннен қоршау тіректерінің маңызды көзіне айналды. 2001 жылы оның ағашы Мэриленд штатының Честертаун қаласында "Султана" шхунасын салуға қолданылды, ол нақты көшірмесі болды. Тығыз, жақсы тілімделген, сары-қызғылт ағаш тығыз және құрал саптарына, тіреу тіректеріне, қоршау тіректеріне және берік, өлшемді тұрақты ағаш қажет болатын басқа да қолдануларға бағалы. Ағашы көбінесе түйінді және бұрылып өссе де, тік тілімделген Осаж апельсинінен жасалған ағаш жақсы садақтар жасауға мүмкіндік береді, сондай-ақ бұрын американдықтар қолданған. Осаж апельсинінің ағашы көптеген ағаштарға қарағанда шіруға төзімді, сондықтан жақсы қоршау тіректерін жасауға болады. Жемістен алынған заттар концентрацияланғанда жәндіктерді қуып шығаруы мүмкін. Дегенмен, жемістегі осы заттардың табиғи концентрациясы жәндіктерді тиімді қуып шығару үшін жеткіліксіз. 2004 жылы EPA M. pomifera жемістерін онлайн сатушы веб-сайттан олардың репелленттік қасиеттері туралы барлық ақпаратты жалған жарнама деп алып тастауды талап етті.
The heavy, close grained yellow orange wood is dense and prized for tool handles, treenails, fence posts, and other applications requiring a strong, dimensionally stable wood that withstands rot. Although its wood is commonly knotty and twisted, straight grained Osage orange timber makes good bows, as used by Native Americans. Osage orange wood is more rot resistant than most, making good fence posts. Compounds extracted from the fruit, when concentrated, may repel insects. However, the naturally occurring concentrations of these compounds in the fruit are too low to make the fruit an effective insect repellent. In 2004, the EPA insisted that a website selling M. pomifera fruits online remove any mention of their supposed repellent properties as false advertising.
Дәстүрлі медицина
Команчи тайпасы бұрын көздері ауырғанда тамырларынан жасалған қайнатылманы сырттан қолданып, көз жуу үшін пайдаланған.