Кіріспе

Коста-Рика провинциясы

Алахуэла (alaˈxwela) – Коста-Рика провинциясы. Ол елдің солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан және солтүстікте Никарагуамен шекаралас. Сонымен қатар, ол шығыста Хередия, оңтүстікте Сан-Хосе, оңтүстік-батыста Пунтаренас және батыста Гуанакасте провинцияларымен шектеседі. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, провинцияның халқы 885 571 адамды құрады. Алахуэла 16 кантоннан тұрады, олар 111 ауданға бөлінген. Облыстың орталығы – Алахуэла қаласы. Басқа ірі қалалар: Кесада, Агуас Саркас, Наранхо, Сарсеро, Оротина, Сарчи Норте, Упала, Сан-Рамон, Гресия және Лос-Чилес.

Колумбияға дейінгі кезең және испандықтардың келуі

Коста-Рикада шамамен 10 000 жылдан бері адамдар қоныстанған, бірақ Колумбтан бұрынғы тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Алахуэлаға испандықтар келгенге дейін бірнеше үнді тайпалары қоныстанды. Екі ірі өркениеттің арасында орналасқандықтан, аймақ сирек қоныстандырылған. Аумақтың оңтүстігінде хутерелер, ал солтүстігінде бото, гуатусо, тисе және катапа тайпалары өмір сүрді. 15 ғасырда қазіргі Алахуэла аймағының көп бөлігі Гарабитоның билігінде болды, оның кім екені туралы көп мәлімет белгілі емес. Тек Алахуэланың солтүстік жазығында тұрған бото тайпасы 19 ғасырдың басына дейін жаулап алуға қарсы тұрды. 16 ғасырдан бастап испан конкистадорлары Гуанакастеден Орталық аңғарға келді. Жұқпалы аурулардан аман қалған және жаулап алынған жергілікті тұрғындар еңбек жүйесіне (энкоменда) енгізілді, ол жергілікті халықты пайдаланды және ақшаны Испания коронасына бағытталды. 1574 жылы Санта-Каталинада, Матео кантонында, жергілікті тұрғындар үшін алғашқы қорық құрылды. Никарагуа, Никоя және Коста-Рика епископы Эстебан Лоренцо де Тристан Хередияның батысында католик қауымдастарын ұйымдастыруға тырысты. Осы мақсатта ол шашырап кеткен қоныс аудандарын біріктіру үшін шағын оратория ашты. Оратория "Ла Лахуэла" ауылында, Сируэлас және Алахуэла өзендерінің арасында орналасқан. Оның құрылуының нәтижесінде Алахуэла қаласы 1782 жылдың 12 қазанында ресми түрде іргесі қаланды. Алахуэлалықтар жеңіске жетті. Коста-Рика Мексика империясы тарағанға дейін одан шықты. Алахуэланың солтүстік бөлігін қоныстандыру 19 ғасырдың екінші жартысында ғана басталды және 20 ғасырдың екінші жартысына дейін кең ауқымға ие болмады, бұл негізінен қиын қол жетімділікке байланысты болды. Алғашқы қоныстанудың көп бөлігі Никарагуадан келді, себебі кордильерадан бастау алатын көптеген кеме жүретін өзендер солтүстікке қарай ағып, Никарагуа көліне немесе Сан-Хуан өзеніне құяды. 1850 жылы провинцияның халқы шамамен 15 540 адамды құрады.

20 ғасыр

1921 жылы 16 ақпанда Папа Бенедикт XV Алахуэланы екі жаңа лауазым иелері басқаратын діни провинция ретінде қайта ұйымдастырған папалық бұйрық шығарды: Алахуэла архиепискобы және Лимонның апостолдық викарийі. Алахуэла тарихындағы маңызды оқиға – 1968 жылғы Ареналь жанартауының жарылысы болды. Бұрын тұрғындар оны Ареналь тауы деп атаған. Жарылысқа дейінгі жылдары жер асты суының температурасының көтерілуі және ұсақ жер сілкіністері байқалған. 1969 жылдың 28 шілдесінен бастап, айналасындағы қалалардың тұрғындары үздірілмейтін жер сілкіністерін сезді. 29 шілдеде басталған жарылыстар көршілес провинцияларға күл шашып, алып тастарды аспанға ұштырды.

География

Провинция Солтүстік Орталық жазықта орналасқан және солтүстікте Никарагуамен (Ривас департаменті, Рио Сан-Хуан департаменті) және шығыста Хередия, оңтүстікте Сан-Хосе және батыста Гуанакасте провинцияларымен шекаралас. Алахуэланың Сан-Карлос (кантоны) Хередия және Картаго провинцияларынан үлкен. Бұл Коста-Риканың ең үлкен кантоны, провинциялық аумақтың 34,32% және ұлттық аумақтың 6,55% -ын құрайды.

Флора мен фауна

Коста-Рика биологиялық әртүрлілік ошағы болып табылады, және Алахуэла да осыдан ерекшеленбейді. Мыңдаған түрлер осы провинцияға тән. Елдегі 1400 түрлі орхидеяның шамамен үштен бірін Алахуэла мен Гуанакасте шекарасында орналасқан Монтеверде бұлтты орманының қорығында кездестіруге болады. Кветсал, қызыл ара, кобиринг, тоқылдақ, балықшы, тукан және үш қоңыраулы торғай Алахуэлаға тән құстар. Сондай-ақ, спектрлі жартар, гондурастық ақ жартар және саусақсыз жартар сияқты көптеген жартар түрлері де бар. Алахуэлада көбелектер мен мольдарды қоса алғанда, көптеген жәндік түрлері таралған. Осы себепті Ла Гаритадағы Көбелектер фермасы түрлерді ғылыми тұрғыдан зерттеу мақсатында құрылды. Ақ бас капучин мен мантиялы ұран провинцияның орманды аймақтарында мекендейді. Алахуэлаға тән басқа сүтқоректілерге Байрд тапирі, алып құмырсқа жегіш, жібектей құмырсқа жегіш, маргай, оцелот және басқа да жабайы мысықтар жатады. Жагуарлар көрінуі сирек болғанымен, провинцияның ұлттық парктерінде де қоныстанады. Еліктер таулы аймақтар мен Солтүстік жазықтарда кездеседі. Махака мен бас – провинцияның барлық аймақтарында таралған екі балық түрі. Бұған қоса, омыртқасыздар мен қосмекенділердің көптеген түрлері де бар.

Климат

Алахуэладағы температура 36,6 градус Фаренгейттен (2,6 градус Цельсий) 95,6 градус Фаренгейтке (35,2 градус Цельсий) дейін өзгереді. Жыл әдетте екі кезеңге бөлінеді: желтоқсаннан сәуірге дейінгі құрғақ маусым, яғни жаз, және мамырдан қарашаға дейінгі жаңбырлы маусым, яғни қыс. Қыс Атлантика мұхитындағы дауылды маусыммен сәйкес келеді, сондықтан жаңбыр Алахуэла тұрғындарының күнделікті өмірінің бір бөлігі болуы мүмкін. Таулы аймақтар мен Солтүстік жазықтарда температура мен жауын-шашынның көрсеткіштері айқын түрде өзгереді.

Ауыл шаруашылығы

Алахуэла экономикасының негізі ауыл шаруашылығы өндірісі болып табылады. Облыстың оңтүстік таулы аймақтарында тропикалық әшекей өсімдіктері, кофе, түйнектер және жасыл көкөністер маңызды егін болып табылады. Күріш, жүгері, ананас, банан және қант қамысы солтүстік және солтүстік-шығыстағы маңызды дақылдар. Алахуэла елдегі кофе және қант қамысы өндірісі бойынша бірінші орында тұр. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің көп бөлігі шетелге экспортталады. Бұл аймақта, әсіресе Сан-Карлос аймағында, кең мал өсіру шаруашылығы дамыған, мал шаруашылығының маңызды саласы бар. Мал шаруашылығы былғары, сүт және сүт өнімдері, сондай-ақ сиыр еті өндірісіне мүмкіндік берді. Упала муниципалитеті провинцияның солтүстігіндегі мал шаруашылығымен айналысатын шаруаларға жабдықтау орталығы қызметін атқарады. "Нараньо" атауы испан тілінде "апельсин" деген мағынаны білдіретіндіктен, Нараньо аймағы негізінен ішкі тұтынуға арналған апельсин өндіреді. 1800 жылдардың басында Пальмарес аймағында темекі ақшалай дақыл ретінде өсірілген, бірақ оның өндірісі азайды. Алахуэлада шағын ауқымдағы органикалық шаруашылық саласы дамып келеді.

Өнеркәсіп және сауда

Соңғы жылдары Алахуела экспортқа бағытталған көптеген өндіріс компанияларын, әсіресе Алахуела муниципалитеті төңірегіндегі еркін сауда аймақтарына тартты. Койоль, Сарет, Монтекиллос және Бес сияқты бірнеше еркін сауда аймақтары бар. Осы аймақтардағы ірі компаниялардың қатарында Allergan, Baxter, Hospira және Boston Scientific сияқты медициналық жабдықтарды өндірушілер де бар.

Туризм

Алахуэла провинциясының туристік секторы жақсы дамыған. Туризмді Коста-Риканың туризм институты (Instituto Costarricense de Turismo (ICT)) ілгерілетеді. Дегенмен, кейбір Алахуэла саясаткерлері Алахуэла үшін жеке бюро құруды қалайды. Алахуэлада Поас жанартауы ұлттық паркі, Ареналь жанартауы ұлттық паркі, Ринкон-де-ла-Вьеха жанартауы ұлттық паркі, Хуан Кастро Бланко ұлттық паркі, Лос-Анхелес бұлтты орман және Каньо-Негро жабайы табиғат қорығы сияқты әртүрлі ұлттық парктері бар, сондай-ақ басқа да қорықтар мен қорғалатын аумақтар да бар. Провинцияның туристік индустриясының бір бөлігі Ареналь жанартауының төменгі жағында орналасқан шағын Ла-Фортуна қаласының маңында шоғырланған. Мұнда туристер Эко-зообаққа, ыстық су курорттарына барып, жанартаудың астындағы үлкен көлді аралап көруге, балық аулауға және табиғи қорықтарды тамашалай алады. 37 градусқа дейін қызып жететін Табакон ыстық сулары жергілікті және шетелдік туристердің арасында танымал орын. Алахуэладағы басқа туристік орталықтарға Ла-Марина жабайы табиғатты құтқару орталығы, Зарсеро және қоғамдық топиар бағымен танымал қала жатады. 1960 жылдары бағбан Евангелисто Бланко қала орталығындағы Франсиско Альварадо саябағындағы бұталар мен кипарис ағаштарын өзгертуге кіріскен. Пальмарес муниципалитетінде әр қаңтарда ірі фестиваль өтеді. Бұл фестиваль 1987 жылдан бері өткізіліп келеді және тікелей музыка, аттар шеруі және басқа да дәстүрлі іс-шараларды қамтиды, оларға жыл сайын шамамен 20 000 келуші келеді. Көптеген келушілер мен кәсіпкерлер жыл сайын сәуір айында жылдық мал базарына Сан-Карлосқа барады. Гресия, 1994 жылы құрылған жылан зообағы және жылан өсіру орталығы – Эль-Мундо-де-лос-Серпиентес (Жыландар әлемі) болғандықтан, Орталық аңғардан Тынық мұхитының жағалауына саяхаттайтын туристердің жиі тоқтайтын жері. Алахуэла муниципалитеті де маңызды туристік орталық болып табылады. Қаланың орталығында ғасырлар бойы салынған собор мен алаңы бар, онда ағаштардан манго жиі түсіп жатады. "Маңго қаласы" деп аталған бұл қалада әр маусымда манго фестивалі өтеді. Алаңның жанында халық қаһарманы Хуан Сантамарияға арналған мұражай орналасқан. Бұл мұражай ескі Алахуэла түрмесінің ғимаратында орналасқан. 1999 жылдан бері ол ескі қала қару-жарақ қоймасын қамтиды, екеуі де 19 ғасырдың екінші жартысында салынған. 1990 жылы құрылған Rescate Wildlife Rescue Center (бұрынғы Rescate Animal Zoo Ave) – құстарды қалпына келтіру және көбейту орталығы, онда келушілер сирек кездесетін құстарды көріп, олар туралы біле алады. Сонымен қатар, ондаған түрлі орхидеялар мен аймаққа тән басқа да өсімдіктер орналасқан Ботаникалық орхидея бағы да бар. Коста-Рика университеті балалар әдебиеті орталықтарын негізінен Алахуэла, Гресия, Сан-Рамон, Наранхо, Пальмарес және Зарсерода ұстап тұрады. Алахуэла муниципалитеті де әңгіме айту конкурстарын және фестивальдерін жиі өткізеді. Әдебиеттік дәстүрінің байлығына байланысты Сан-Рамонды көбінесе "la Tierra de las poetas" ("ақындар елі") деп атайды. Сан-Рамон аймағында Хосе Хоакин Салас Перес, Карломаньо Арайя, Эма Гамбоа және Фелиз Анхель Салас сияқты көптеген ақындар мен жазушылар дүниеге келді. Сан-Рамонның сүйікті ұлы Лисимако Чаваррия болып саналады. 1878 жылы туған Чаваррияның романтикалық және натуралистік поэзиясы оны Рубен Дарио, Хосе Энрике Родо және Хоакин Гарсия Монге сияқты танымал латын американдық авторлармен хат алмасуға итерді. Автор Фернандо Контрерас Кастро, сондай-ақ Сан-Рамон қаласында туып өскен, "қалалық буын" стилі деп сипатталатын халықаралық деңгейде танымал автор. Контрерас Коста-Рика университетінде әдебиет сабағын оқытады. Доблстың жұмысы Коста-Рикадағы кедейлікке тап болған адамдардың жағдайына арналған. Доблс Халықтық авангард партиясының мүшесі болды және кейіннен саяси нанымы үшін түрмеде уақыт өткізді. Тарихшы және журналист Ангела Улибарри Сиудад-Кесадада тұрады. Заманауи драматург Хорхе Арройо да Алахуэлада өскен. Оның шығармалары жарты ондаған елде қойылды.

Жергілікті халықтар

Алахуэланың түпкілікті тайпаларының көпшілігі испан отарлау кезінде қырылды, бірақ бото тайпасы 1800 жылдардың ортасына дейін қарсы тұрды. Бүгінде малеку тайпасы испан отарлау дәуірінен сақталған жалғыз тайпалардың бірі болып табылады. Олардың қорығы Алахуэланың солтүстігінде, Ла Фортунадан солтүстікке қарай шамамен бір сағаттық жерде, Сан-Рафаэль-де-Гуатузода орналасқан. Гуатусоның жанында Малеку тайпасының үш ауылы бар: Паленке Сол, Паленке Тонджибе және Паленке Маргарита. Ауыл тұрғындарының көп бөлігі туризм есебінен күнкөріс табады. Бұл елдегі бесінші мемлекеттік университет, және бес кампусы бар, оның ішінде Алахуэладағы Сан-Карлос, Афина және Алахуэла муниципалитетіне жақын жерлерде орналасқандары. INCAE Орталық Америкада бизнес білімін дамыту мақсатында АҚШ-тың көмегімен, Ұлыттар арасындағы Суық соғыс кезінде құрылды. Universidad Adventista de Centroamérica (UAC) (Орталық Америка Адвентистік Университеті) – Сейба қаласындағы жеке Адвентистік университет. Санта-Люсия университеті Алахуэла және Сан-Карлос муниципалитеттерінде кампустары бар. Сан-Карлос қаласында Коста-Рика Технология институтының филиалы да орналасқан. 1995 жылы құрылған Universidad de Ciencias Empresariales (UCEM) Бизнес ғылымдары университеті де Алахуэлада орналасқан. Сонымен қатар, Коста-Рикада басқа да жоғары оқу орындары бар, мысалы Бостон университетімен байланысы жоқ Бостон университетінің колледжі және Ұлттық оқу институты (INA).

Сәулет және қоғамдық өнер

Алахуэланың әртүрлі стильдегі шіркеулер, мектептер, үйлер және қоғамдық жұмыстар жобаларында көрініс тапқан бай және әртүрлі сәулет тарихы бар. Греция муниципалитетінде Iglesia de la Nuestra Señora de las Mercedes (Мейірімді Анамыздың шіркеуі) орналасқан, ол дерлік толығымен металл табақтан салынған. Металл табақтарды жергілікті инвесторлар сатып алып, Бельгиядан жеткізілді. Бүгінде ол қою қызыл түске боялған. Алахуэла муниципалитетінде неоклассикалық Templo San José шіркеуі және Венециядағы ағаш шіркеу орналасқан. Поастағы неоклассикалық Escuela Pedro Aguirre Cerda және неоколониалды Escuela de Hacienda Vieja мектептері де бар. 1881 жылы салынған, оны қайта жаңғырту жобасы 2000 жылы басталды. 1813 жылы кеңейтілген, бірақ 1854 және 1863 жылдар аралығында Франсиско Курце жобалаған қазіргі собормен алмастырылды. Ар-деко стиліндегі Escuela Ascensión Esquivel Ibarra және Сан-Рафаэль ауруханасы да муниципалитетке кіреді. 1844 жылы салынған Пуэнте де Лас Дамас (Ханымдар көпірі) – Атенастағы тағы бір ұлттық ескерткіш. Басқа дереккөздер бұл атаудың испан тілінде "түн ханымы" деп аталатын cestrum nocturnum гүліне байланысты екенін айтады. Грециядан тыс, El Puente de Piedra (Тас көпір) көптеген халық аңыздары мен әңгімелеріне себеп болғандықтан, ол да ұлттық ескерткіш болып табылады. Мүсінге қаржы 1887 жылы бекітілді және оны француз мүсіншісі Аристид Крузи салды. Мүсін мен оның жанындағы екі зеңбірек 1891 жылы орнатылды. Никарагуалық ақын Рубен Дарионың "¡Бронзға солдат Хуан!" өлеңі осы мүсіннен шабыттанды. Әуежайдың қарсы бетінде Фермерлер паркі орналасқан, онда Монументо ал Агрикултор (Фермерлер монументі) тұр. 2014 жылы ол зардап шекті, бірақ жылдам қалпына келтірілді. Сонымен қатар, Алахуэланың қалалық орталықтарында, Клиника де Алахуэладағы Сесар Вальверде Веганың суреттері сияқты, көптеген қабырға суреттері бар. Сарчиде әлемдегі ең үлкен өгіз арбасы орналасқан. Ол орталық паркте көрсетілген. Сәулетші Ибо Бонилья Сарчиде дүниеге келген. Бонилья Латын Америкасы Ғылым және Технология университетін (ULACIT) және Ибероамерикандық ауруханасын, сондай-ақ басқа да көптеген жобаларды жобалады. Сонымен қатар, Бонилья Коста-Риканың Орталық банкін, Коста-Риканың Халықаралық банкін және Сан-Хоседегі көптеген мәдени орындарды, соның ішінде Колумбияға дейінгі алтын мұражайын қайта жаңғыртты.

Спорт

Алахуэла муниципалитеті Коста-Риканың ең табысты футбол клубтарының бірі – Лига Депортива Алахуэленсе клубының орны болып табылады. Ла Лига 1919 жылы құрылды және екі жыл өткен соң Ұлттық футбол лигасының (Liga Nacional de Fútbol) негізін қалаушы мүшесі атанды. 1928 жылдан 2018 жылға дейін Ла Лига 29 ұлттық чемпионатты жеңіп алды. Ал Алахуэла да осыдан ерекшеленбейді. Әр қаңтарда Пальмарес қаласында жыл сайынғы фестивальдің орталық оқиғасы – бұқа күресі. 2013 жылы Пальмарес аренасында бұқаларды қызықтыруға тырысқан кезде әуесқой родео клоуны қаза тапты. Провинция бойынша өтетін фестивальдерде тағы да бірнеше шағын іс-шаралар ұйымдастырылады.

Көлік

Коста-Риканың ең көп жолаушы тасымалдайтын әуежайы Алахуэланың оңтүстігінде орналасқан. Aeropuerto Internacional Juan Santamaría (Хуан Сантамария халықаралық әуежайы) Орталық Америкадағы екінші ең жұмыс істейтін әуежай болып табылады. Ла Фортуна, Лос Чилес және Упала қалаларында басқа да жергілікті әуежайлар бар. Алахуэланың ірі қалаларын асфальтталған жолдар байланыстырады, олар магистральдар немесе екінші деңгейдегі жолдар болуы мүмкін. General Cañas тас жолы Алахуэла муниципалитетін Сан-Хосемен байланыстырады және 2012 жылы құлайтын шұңқыр уақытша жабылған кезде ұлттық қысымға ұшырады, бұл бүкіл агломерацияда үлкен көлік проблемаларын тудырды. Морадан Оротинаға дейінгі Colon жолы Оротинаны Сан-Хосемен байланыстырады. Панамерикан тас жолы провинция арқылы өтеді. 1926 жылы Алахуэлада тарихындағы ең ауыр теміржол апаты болды. Вирилла өзенінен жоғарыда, Virgen de los Ángeles қасиетті орнына саяхат жасаған паломниктерді тасымалдаған пойыз рельстен шығып, 248 жолаушы қаза тауып, тағы 93 адам жарақат алды. Алахуэланың екі қолданыстан шығарылған теміржол станциясы ұлттық ескерткіштер ретінде тіркелген: Оротинадағы Estación del Ferrocarril al Pacífico (Тынық мұхиты теміржол станциясы) және Атенастағы Antigua Estación del Ferrocarril en Río Grande (Ескі Рио-Гранде теміржол станциясы). Дегенмен, рельстерді қайта ашу жұмыстары жүргізілуде. Instituto Costarricense de Ferrocarriles (INCOFER) (Коста-Рика теміржол институты) Алахуэла мен Орталық аңғардағы басқа қалаларды байланыстыратын терминалдар мен рельстерді қайта ашуға жұмыс істеп жатыр. Ашылу 2014 жылға жоспарланған. 2012 жылы Алахуэладан Картагоға дейін пойыз салу туралы ұсыныс жасалды, бірақ жоба іске аспады және кейіннен тоқтатылды.