Кіріспе
Сан-Хосе (saŋ xoˈse; "Қасиетті Жүсіп" деген мағынаны білдіреді) – Коста-Риканың астанасы және ең ірі қаласы, сондай-ақ сол аттас провинцияның да астанасы. Қала елдің орталығында, Орталық аңғардың батысында, Сан-Хосе кантонының аумағында орналасқан. Сан-Хосе – Коста-Риканың ұлттық үкіметінің орны, саяси және экономикалық белсенділіктің негізгі орталығы және маңызды көлік түйіні. 2011 жылы Сан-Хосе кантонының халқы 288 054 адамды құрады, ал Сан-Хосе қаласының муниципалдық аумағы 44,2 шаршы километрді (17,2 шаршы миль) алып, 2015 жылы шамамен 333 980 тұрғыны болды. Алахуэла, Эредиа және Картего сияқты Орталық аңғардың бірнеше кантондарымен бірге, ол елдің Үлкен қалалық аймағын құрайды, онда 2017 жылы 2 миллионнан астам адам тұрады. Қала Назареттен шыққан Жүсіптің құрметіне аталған. 1736 жылы Леон қалалық кеңесінің (Cabildo de León) бұйрығымен құрылған Сан-Хосе халқы 18 ғасырда отарлық жоспарлаудың арқасында өсті. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл қала стратегиялық маңызға ие, Коста-Риканың астанасы үш рет болған. Күн сайын миллионнан астам адам осы қаладан өтеді. Мұнда Коста-Риканың Ұлттық мұражайы, Коста-Риканың Ұлттық театры және Ла-Сабана қалалық паркі орналасқан. Хуан Сантамария атындағы халықаралық әуежай қалаға қызмет көрсетеді. Сан-Хосе Латын Америкасының қалалары арасында жоғары өмір сүру деңгейі, қауіпсіздігі, жаһандану деңгейі, экологиялық көрсеткіштері, мемлекеттік қызметтердің сапасы және танымал институттарымен ерекшеленеді. 2012 жылы Сан-Хосе аймақтағы ең қауіпсіз және зорлық-зомбылықтың ең аз деңгейі бар қалалардың бірі болып танылды. GaWC оны "Бета" деңгейіндегі әлемдік қала деп санайды. Сан-Хосе 2016 жылы ЮНЕСКО-ның үйрену қалаларының жаһандық желісіне қосылды.
San José (saŋ xoˈse; meaning "Saint Joseph") is the capital and largest city of Costa Rica, and the capital of the province of the same name. It is in the center of the country, in the mid west of the Central Valley, within San José Canton. San José is Costa Rica's seat of national government, focal point of political and economic activity, and major transportation hub. San José Canton's population was 288,054 in 2011, and San José's municipal land area is 44.2 square kilometers (17.2 square miles), with an estimated 333,980 residents in 2015. Together with several other cantons of the central valley, including Alajuela, Heredia and Cartago, it forms the country's Greater Metropolitan Area, with an estimated population of over 2 million in 2017. The city is named in honor of Joseph of Nazareth. Founded in 1736 by order of Cabildo de León, the population of San José rose during the 18th century through the use of colonial planning. It has historically been a city of strategic importance, having been the capital of Costa Rica three times. More than a million people pass through it daily. It is home to the Museo Nacional de Costa Rica, the National Theatre of Costa Rica, and La Sabana Metropolitan Park. Juan Santamaría International Airport serves the city. San José is notable among Latin American cities for its high quality of life, security, level of globalization, environmental performance, public service, and recognized institutions. In 2012, San José was one of the safest and least violent cities in the region. It is considered a "Beta " global city by GaWC. San José joined the UNESCO Global Network of Learning Cities in 2016.
Тарих
Сан-Хосе халқы он сегізінші ғасырдағы отарлау жоспары кезінде өсті, бұл Орталық Америка құрлығындағы испан қалаларының дәстүрлі негіздеме жоспарларынан ерекшеленді. 1736 жылы Леон Кабильдосының бұйрығымен құрылған, оның мақсаты Асерри аңғарының шашыраңқы тұрғындарын шоғырландыру болды. Де Леон Ла Бока-дель-Монте деп аталатын аймаққа жақын шіркеу салуды бұйырды, ол бір жылдан кейін аяқталды. Сол жылы Әулие Жозеф шіркеудің қамқоршысы болып тағайындалды, содан бері қала осы атпен аталады. Бұл шіркеу өте қарапайым болды, бірақ Картаго шіркеуінің көмегімен салынды. Қ көршілес Картагодан айырмашылығы, Сан-Хосе ресми жарлықпен құрылмағандықтан, қалалық үкіметі болған жоқ. 1812 жылы Кадис конституциясы қабылданғанға дейін Сан-Хоседе алғашқы қалалық үкімет құрылмады. 18 қазан 1813 жылы испан үкіметінің атынан пресвитер Флоренсио дель Кастильо бұл аймақты алғаш рет қала деп жариялады, бірақ 1814 жылы Испания королі Фердинанд VII сот шешімдерін жойғаннан кейін бұл мәртебе жойылды. 1820 жылы қалалық үкімет, қала атағымен бірге қайта құрылды, ал 1823 жылы Сан-Хосе Коста-Риканың астанасы болды. Бұл Сан-Хосені Латын Америкасының ең жас астаналарының біріне айналдырды. 1782 жылы суға қолжетімділіктің жақсаруы және темекі фабрикасының салынуы халық пен экономиканың өсуіне серпін берді. Темекі плантацияларынан түскен капитал қалаға көршілес провинциялардан экономикалық жағынан озуға мүмкіндік берді. Бірінші заманауи қалалық аудан өзінің негізін қалаушы, француз кофе кәсіпкері Мсье Амонның есімімен аталады және 19 ғасырдың соңында Belle Époque стиліндегі заманауи сәулетке сәйкес салынды. Баррио Амон, сондай-ақ Ұлттық театр Коста-Риканың «алтын ғасыры» деп аталатын дәуірдің символы болып табылады. Бүгінде Сан-Хосе – қарқынды сауда-саттық, өнер мен сәулеттің жарқын көріністері бар заманауи қала. Елдің туризм индустриясының дамуына байланысты, ол шетелдік саяхатшылар үшін маңызды бағыт пен тоқтау орны болып табылады. Сан-Хосе, басқа қалаларға (Алахуэла, Хередия және Картаго) жақын орналасқандықтан және елдің халқының көп бөлігі Орталық аңғарда шоғырланғандықтан, зор ықпалға ие.
Аудандар
Сан-Хосе қаласының шекаралары, әкімшілік-аумақтық бөліністе белгіленгендей және 1980 жылғы 27 мамырдағы 11562-ші атқару жарлығында көрсетілгендей, Урука ауданының шығыс бөлігін қоспағанда, Сан-Хосе кантонының шекараларымен сәйкес келеді. Осылайша, қала Кармен, Мерсед, Госпиталь, Катедраль, Запоте, Сан-Франциско-де-Дос-Риос, Мата-Редонда, Павас, Хатильо, Сан-Себастьян аудандарының толық құрамынан және Урука ауданының бір бөлігінен тұрады.
Климат
Сан-Хосе тропикалық ылғалды және құрғақ климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі Aw). Жауын-шашын мөлшері ең құрғақ ай мен ең ылғалды айдың арасында күрт өзгереді, ал орташа температура шамалы ғана ауытқиды. Ең ыстық ай сәуір, орташа температурасы ..., ал ең суық ай қазан, орташа температурасы ... .
Білім
Коста-Рика жоғары білім деңгейін дамытты. 2011 жылы 10 жастан асқан халықтың 97,6% сауатты, 6-11 жас аралығындағы балалардың 96% бастауыш мектепке қатысады, ал орта мектеп жасындағы оқушылардың 71% орта мектепте оқиды. Жалпы алғанда, елдің білім деңгейі Орталық Америкада ең жоғары және Латын Америкасындағы ең жақсылардың бірі. Бұл әсіресе Сан-Хоседе, көптеген мемлекеттік және жеке меншік университеттерге ие елдің білім беру орталығында ерекше байқалады. Бұл жерде 1843 жылы Коста-Риканың алғашқы университеті – Санто-Томас университеті құрылды. Бұл мекеме Рим католик шіркеуімен тығыз байланыста болды және 1888 жылы прогрессивті және дін қызметкерлеріне қарсы болған президент Бернардо Сото Альфаро үкіметі мемлекеттік білім беруді жаңғырту науқанының аясында жабылды. Құқық, агрономия, көркем өнер және фармацевтика мектептері тәуелсіз түрде жұмыс істеуді жалғастырды, бірақ Коста-Рикада 1940 жылға дейін толыққанды университет болған жоқ. Осы төрт мектеп президент Рафаэль Анхель Кальдерон Гуардияның реформалық әкімшілігі кезінде біріктіріліп, қазіргі Коста-Рика университеті (UCR) құрылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1980 жылы құрған, университет мәртебесіне ие үкіметаралық ұйым – Бейбітшілік Университеті Сан-Хоседе орналасқан. Қаланың мемлекеттік білім беру жүйесі мектепке дейінгі, бастауыш және жоғары мектептерден (7-ден 11-ге дейінгі сыныптар) тұрады, олар қаланың барлық аудандарында орналасқан және Халықтық білім беру министрлігінің бақылауында. Дегенмен, қалада жеке меншік оқу орындары да бар. Бұл білім беру мекемелері балабақшадан бастап университеттерге дейін қамтиды. Көбінесе олар екі тілді болып келеді, сабақтарды француз немесе ағылшын және испан тілдерінде, сондай-ақ басқа тілдерде оқытады, тек бір тілді үйретумен шектелмейді.
Қауіпсіздік
Сан-Хосе Латын Америкасының ең қауіпсіз қалаларының бірі. 2012 жылдың 19 маусымынан бастап қала және ел бойынша қылмыс деңгейі айтарлықтай төмендеді. Ел бойынша қылмыс көрсеткіші 100 мың тұрғынға шаққанда 12,5-тен 9,5-ке дейін азайды. 2012 жылы үкімет полицияға жаңа техника берді және қауіпсіздік бюджеті ұлғайтылды. Президент Лаура Чинчилланың үкіметі полиция бөліміне кем дегенде екі рет көліктер мен басқа да жабдықтарды табыс етті. Қаланың ірі агломерациясы (Лос-Йосес, Сан-Педро) Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық соттың кеңсесі ретінде де қызмет етеді.
Парктер, алаңдар және зоопарктар
Сан-Хоседе көптеген саябақтар мен алаңдар (испан тілінде plaza) бар; онда адамдарға беседкалар, кең жасыл аймақтар, демалыс орны, көлдер, фонтандар, костарикалық суретшілердің мүсіндері мен скульптуралары, сондай-ақ түрлі-түрлі құстар, ағаштар мен өсімдіктер кездеседі.
Көлік
Сан-Хоседе қалалық аудандарды және агломерацияны байланыстыратын бірнеше ішкі көлік желілері бар; сондай-ақ, қаланы Коста-Риканың басқа аймақтарымен байланыстыратын ұлттық көлік желілері де бар. Сан-Хоседе көлік инфрақұрылымы жаңғыртылуда. Қала әкімі Джонни Арайя қаланың орталық бөлігін батыстан шығысқа қарай қамтитын, алғашқы кезеңде іске қосылатын қалалық трамвай жүйесін құру туралы хабарлады. Бұл жоспар 2011 жылдың ақпан айында қала әкімі және Коста-Рика президенті Лаура Чинчилла тарапынан жарияланды және көпшілікке таныстырылды. 2012 жылдың 27 қыркүйегінде Сан-Хосе шамамен 22 000 белгі мен тақтадан тұратын алғашқы көше белгілерін орнату жоспарларын жариялады. 2008 жылы Америкааралық даму банкінің есебінде, дұрыс көше атауларының болмауы салдарынан жыл сайын 720 миллион долларлық шығынға ұшырауға болады, себебі пошта хаттары жеткізілмей, қайтарылып келеді немесе қайта жіберіледі.
Автобустар
Жеке автобус компаниялары қаланың әртүрлі аудандарын бір-бірімен және қала маңымен байланыстырады. Елдің басқа аймақтарына қызметтерді қала орталығында кеңінен орналасқан станциялары немесе аялдамалары бар басқа жеке компаниялар ұсынады. Хуан Сантамария халықаралық әуежайы мен Сан-Хосе қаласының орталығы арасында да автобус қатынайды.
Пойыз
Коста-Риканың барлық теміржолдарын басқаратын Instituto Costarricense de Ferrocarriles, немесе мемлекеттік темір жол институты. 2004 жылы бұл мекеме қалааралық темір жол желісін құру жұмыстарын бастады. Бұл желі Тибас, Хередия, Сан-Антонио-де-Белен, Павас, Сан-Педро-де-Монтес-де-Ока, Сабанилья және Куридабат сияқты бірнеше елді мекендерді байланыстыруды көздеп отыр. Аталған қалааралық темір жол жүйесін Картаго, Алахуэла және Хуан Сантамария халықаралық әуежайына дейін кеңейту жоспарлануда. Хередияға пойыздар Estación Atlántico және Сан-Антонио-де-Белен, сондай-ақ Estación Pacífico станцияларынан қатынайды.
Таксилер
Сан-Хоседегі қоғамдық таксилер қалалық көлік желісін толықтырады. Таксилер қызыл түсті болып келеді және тіркелген кооперативтерге жатады. Тіркелген жүйеге кірмейтін басқа да такси қызметтері бар, сондай-ақ әдетте қызғылт сары түсті әуежай таксилері де бар. Коста-Рикада Uber автокөлік бөлісу компаниясы белсенді жұмыс істейді және әділетсіз бәсекелестікке наразылық білдірген такси жүргізушілерімен болған қайта-қайта туындайтын қақтығыстар мен ереуілдерге қарамастан, елде қызметін жалғастыруда.
Әуежайлар
Қалаға Орталық Америкадағы ең көп қызмет көрсететін әуежайлардың бірі – Алахуэла қаласындағы Хуан Сантамария халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. 2010 жылы Хуан Сантамария халықаралық әуежайы 4,3 миллион жолаушыны қабылдады, олардың көп бөлігі халықаралық рейстермен келді. 2011 жылы Халықаралық әуежайлар кеңесінің Airport Service Quality Awards жүлдесінде бұл әуежай Латын Америкасы/Кариб аймағындағы үшінші үздік әуежай деп танылды. Әуежайда жаңғырту жоспары жүріп жатыр, ол қысқа мерзімді болуы күтілуде. Бұрынғы жөндеу жұмыстары шамамен 7 миллион долларға бағаланған. Сан-Хоседегі тағы бір маңызды әуежай – Тобиас Боланос халықаралық әуежайы. Ол қаланың солтүстік-батысында және Хуан Сантамария халықаралық әуежайының оңтүстік-шығысында орналасқан.
Ас мәзірі
Коста-Риканың тағамы, "тамада типика" ("дәстүрлі тағам") деп аталады, әдетте өткір болмайды. Сан-Хоседе ең танымал тағам – ұлттық тағам, "галло пинто" ("боялған тауық"), ол ақ күрішпен бірге берілетін қара бұршақтан тұрады. Гало пинто көбінесе торттилья және натилла – ащы қаймақпен бірге таңғы ас ретінде беріледі. Коста-Риканың дәстүрлі тағамдарды қолжетімді бағамен ұсынатын мейрамханалары "сода" деп аталады және әдетте түскі және кешкі асқа мол "касадо" ұсынады. "Касадо" (испан тілінде "үйленген" немесе "үйленген адам" деген мағынаны білдіреді) күріш, бұршақ, ет, көкбас және помидор салаты, қуырылған банандар мен торттильядан тұрады. Сан-Хосе орталық базарында көптеген азық-түлік базарлары мен "сода" бар.
Спорт
Қаланың басты футбол клубы – «Депортиво Саприсса», ол рекордтық 36 лига титулын жеңіп алған. Команда өз үй ойындарын Тибас қаласында орналасқан «Рикардо Саприсса Айма» стадионында өткізеді. Тағы бір жоғары деңгейдегі клуб – «Универсидад», ол «Эстадио Экологико» стадионында ойнайды. Сан-Хосе 2015 жылы FIBA COCABA чемпионатының өткезілген орны болды, онда Коста-Рика ұлттық баскетбол құрамасы 2-орынды иеленді. Ойын өткізілген орын – «Гимназио Насионал».