Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Коста-Риканың тарихи дамуы
Historical development of Costa Rica
Коста-Риканың алғашқы жергілікті халқы аңшылар мен жинаушылар болған. Испан жаулап алушылары келгенде, Коста-Рика географиялық орналасуына байланысты, Мезоамерика және Анд мәдениеттері арасындағы аралық аймақта болуы себепті, екі ерекше мәдени аймаққа бөлінген, екі мәдениеттің де ықпалына ішкіріп отырған. Осы кезеңде Коста-Рика сирек дамыған және кедей ел болып қалды. Мексиканың тәуелсіздік соғысынан (1810–1821) кейін, Коста-Рика 1821 жылы тәуелсіз Мексика империясының құрамына кірді. 1823 жылы Коста-Рика Орталық Америка Федеративтік Республикасының құрамына кірді, ал 1828 жылы толық тәуелсіздік алды. Еуропалық жеткізушілермен байланыс болмағандықтан экономикасы қиындыққа тап болды. 1856 жылы Коста-Рика АҚШ азаматтарының үкіметті басып алу әрекетіне қарсылық көрсетті. 1869 жылдан кейін Коста-Рика демократиялық үкімет құрды. Елдің орталық және оңтүстік бөліктері, Муиска мәдениетінің күшті ықпалында болған Колумбияның Истмо мәдени аймағына жатты, себебі бұл аумақтар негізінен чибчан тілдерінде сөйлейтін халықтармен мекенделген. Дикис мәдениеті 700 жылдан 1530 жылға дейін гүлдеп, металл және тас өңдеудегі шеберлігімен танымал болды. Жергілікті халықтың қазіргі Коста-Рика мәдениетіне салыстырмалы түрде аз әсері болды. Еуропалықтармен алғашқы кездесуден кейінгі жылдары, қызылша және шешек сияқты жұқпалы ауруларға шалдығып, көптеген адам қайтыс болды, бұл аурулар еуропалықтардың арасында кең таралған, бірақ жергілікті халықтың иммунитеті болмады.
The first indigenous peoples of Costa Rica were hunters and gatherers, and when the Spanish conquerors arrived, Costa Rica was divided in two distinct cultural areas due to its geographical location in the Intermediate Area, between Mesoamerican and the Andean cultures, with influences of both cultures. During this period, Costa Rica remained sparsely developed and impoverished. Following the Mexican War of Independence (1810–1821), Costa Rica became part of the independent Mexican Empire in 1821. Costa Rica was part of the Federal Republic of Central America in 1823, before gaining full independence in 1828. Its economy struggled due to lack of connections with European suppliers. In 1856, Costa Rica resisted United States settlers from mounting a take over of the government. After 1869, Costa Rica established a democratic government. The central and southern portions of the country belonged to the Isthmo Colombian cultural area with strong Muisca influences, as these were part of territories occupied predominantly by speakers of the Chibchan languages. The Diquis culture flourished from 700 CE to 1530 CE and were well known for their crafts in metal and stonework. The indigenous people have influenced modern Costa Rican culture to a relatively small degree. In the years soon after European encounter, many of the people died due to infectious diseases, such as measles and smallpox, which were endemic among the Europeans but to which they had no immunity.
Испан отарлауы
Колониялық кезең 1502 жылдың 18 қыркүйегінде Христофор Колумб төртінші сапарында Коста-Риканың шығыс жағалауына жеткен кезде басталды. Одан кейін көптеген испандық экспедициялар жасалды, олар 1524 жылы құрылған Коста-Рикадағы алғашқы испан колониясына әкелді. Колониялық кезеңнің көп бөлігінде Коста-Рика Гватемаланың Бас капитандығының оңтүстік провинциясы болды, ол атақты түрде Жаңа Испанияның вице-корольдігінің (яғни Мексиканың) құрамына кірді. Де-факто ол Испания империясының ішінде үлкен дербестікпен жұмыс істеді. Коста-Риканың Гватемаланың астанасынан алыс орналасуы, испан заңнамасы бойынша Панамадағы (сол кезде Жаңа Гранада вице-корольдігінің, яғни Колумбияның) оңтүстік көршілерімен сауда жасауға тыйым салуы, сондай-ақ алтын мен күміс сияқты ресурстардың жетіспеуі Коста-Рикаға аз адамдарды тартуына себеп болды. Бұл Испания империясының кедей, оқшау және сирек қоныстанған аймағы еді. 1719 жылы испан губернаторы Коста-Риканы "Америкадағы ең кедей және ең қайғылы испан колониясы" деп сипаттады. Көптеген тарихшылар бұл аймақта мәжбүрлі еңбекке қолдануға болатын аз халық болды, сондықтан Коста-Рика қоныс аударушыларының көпшілігі өздерінің жерлерін өңдеуге мәжбүр болды деп санайды. Бұл ірі латифундиялардың құрылуына кедергі келтірді. Осы себептерге байланысты Коста-Рика Испания тағынан көп назар алмады және оны өз бетімен дамуға қалдырды. Шағын жер иелерінің салыстырмалы кедейлігі, үлкен жергілікті жұмыс күшінің болмауы, халықтың этникалық және тілдік біртектілігі, сондай-ақ Коста-Риканың Мексика мен Анд тауларындағы испан отарлау орталықтарынан оқшаулануы – барлығы дербес және жекеше аграрлық қоғамның қалыптасуына ықпал етті. Губернатордың өзі кедейлігіне байланысты егін өсіріп, бақшасын күтіп-баптауға мәжбүр болды. Жергілікті және құл еңбегіне негізделген отаршылдық қоғамды құруға жасалған тыңайсыздар 1700 жылдары шаруалар экономикасына әкелді. Жаулау кезінде бұл аймақта жүздеген мың адамдар тұрған, көптеген түрлі тілдерде сөйлейтін жиырмаға жуық ерекше тайпалар болды. Тәуелсіздік жарияланғаннан кейін Жаңа Испания парламенті Испания королі Фердинанд VII-нің Жаңа Испания императоры болып қалуын, бірақ екі елдің де жеке заңдары мен өздерінің заң шығару органдары болуын көздейтін одақ құруды жоспарлады. Король бұл лауазымнан бас тартса, заң бойынша Бурбон әулетінің мүшесі Жаңа Испания тағына отыруы керек еді. Фердинанд VII колонияның тәуелсіздігін мойындамады және Испания ешбір еуропалық ханзадаға Жаңа Испания тағына отыруға рұқсат бермейтінін мәлімдеді. Парламенттің өтініші бойынша регенттіктің президенті Агустин де Итурбиде Жаңа Испания императоры болып жарияланды, ол Мексика деп аталды. Мексика империясы – бұл 1821-1823 жылдар аралығында осы монархиялық режимге берілген ресми атау. Мексика империясының аумағына Жаңа Испанияның континенттік интендантуралары мен провинциялары кірді (Гватемаланың бұрынғы Бас капитандығының провинцияларын қоса алғанда) (Қараңыз: Мексика билігіндегі Орталық Америка). 1823 жылдың 5 сәуірінде Очомого шайқасы Картагодан Хоакин де Ореамуно басқарған, Мексика империясына қосылуды қалаған империалистер мен Грегорио Хосе Рамирес басқарған, тәуелсіздікті сақтауды ұстанып тұрған республикалық күштер арасында өтті. Республикашылар жеңіске жетіп, астана Картагодан Сан-Хосеге көшірілді. Осы кезде Коста-Риканың халықаралық әсері болды, өйткені Коста-Рикалықтар Филиппиндегі императорлары Андрес Новальске қарсы сәтсіз көтерілісіне қолдау көрсеткен әскерлері мен офицерлері бар Латын Америкасының бір ұлты болды.
The colonial period began when Christopher Columbus reached the eastern coast of Costa Rica on his fourth voyage on September 18, 1502. Numerous subsequent Spanish expeditions followed, eventually leading to the first Spanish colony in Costa Rica, , founded in 1524. During most of the colonial period, Costa Rica was the southernmost province of the Captaincy General of Guatemala, which was nominally part of the Viceroyalty of New Spain (i. e., Mexico). In practice it operated as a largely autonomous entity within the Spanish Empire. Costa Rica's distance from the capital in Guatemala, its legal prohibition under Spanish law against trading with its southern neighbors in Panama, then part of the Viceroyalty of New Granada (i. e., Colombia), and the lack of resources such as gold and silver, resulted in Costa Rica attracting few inhabitants. It was a poor, isolated, and sparsely inhabited region within the Spanish Empire. A Spanish governor in 1719 described Costa Rica as "the poorest and most miserable Spanish colony in all America." Many historians say that the area suffered a lack of indigenous population available for forced labor, which meant that most of the Costa Rican settlers had to work their own land. This prevented the establishment of large haciendas. For all these reasons Costa Rica was by and large unappreciated and overlooked by the Spanish Crown and left to develop on its own. The small landowners' relative poverty, the lack of a large indigenous labor force, the population's ethnic and linguistic homogeneity, and Costa Rica's isolation from the Spanish colonial centers in Mexico and the Andes, all contributed to the development of an autonomous and individualistic agrarian society. Even the Governor had to farm his own crops and tend to his own garden due to his poverty. The failure to build a colonial society based on indigenous and slave labor led to a peasant economy in the 1700s. During the time of conquest, as many as twenty distinct indigenous societies, numbering in the hundreds of thousands and speaking many different languages, inhabited the area. After the declaration of independence, the New Spain parliament intended to establish a commonwealth whereby the King of Spain, Ferdinand VII, would also be Emperor of New Spain, but in which both countries were to be governed by separate laws and with their own legislative offices. Should the king refuse the position, the law provided for a member of the House of Bourbon to accede to the New Spain throne. Ferdinand VII did not recognize the colony's independence and said that Spain would not allow any other European prince to take the throne of New Spain. By request of Parliament, the president of the regency, Agustín de Iturbide, was proclaimed emperor of New Spain, which was renamed Mexico. The Mexican Empire was the official name given to this monarchical regime from 1821 to 1823. The territory of the Mexican Empire included the continental intendancies and provinces of New Spain proper (including those of the former Captaincy General of Guatemala) (See: Central America under Mexican rule). On 5 April 1823 the Battle of Ochomogo was fought between imperialist forces from Cartago led by Joaquín de Oreamuno who wanted to join the Mexican Empire and republican forces led by Gregorio José Ramírez who preferred to remain independent. The Republicans won and the capital was moved from Cartago to San José. As early as then, Costa Ricans already had overseas impact since Costa Ricans were one of the Latin American nationalities that had soldiers and officers in the Philippines who supported their Emperor, Andrés Novales in his failed revolt against Spain.
Орталық Америка
1823 жылы Мексикадағы төңкеріс император Агустин де Итурбиден құлатып, биліктен ығыстырды. Мексиканың жаңа конгресі Орталық Америка интенданцияларына өз тағдырларын өздері шешуге рұқсат беру үшін дауыс берді. Сол жылы генерал Мануэль Хосе Арсе басшылығымен Орталық Американың бес интенданциясы бірігіп, Орталық Америка Біріккен Провинцияларын құрды. Интенданциялар жаңа атау – штаттар деп өзгертілді. Бастапқыда берік болмаған Біріккен Провинциялар федерациясы, провинциялық бәсекелестік қысымының нәтижесінде тез ыдырады. 1838 жылы толық тәуелсіздік алғаннан кейін Коста-Рика Еуропа нарықтарына кофе экспорттау үшін тұрақты сауда жолдарына ие болмады. Инфрақұрылымның жетіспеуі көлік мәселелерін тудырды: кофе өсіретін аймақтар негізінен Орталық аңғарда орналасқан және тек Тынық мұхитындағы Пунтаренас портына ғана қол жеткізе алатын. Панама каналы ашылғанға дейін Еуропадан келген кемелер Тынық мұхитының жағалауына жету үшін Кейп-Хорн айналып өтуге мәжбүр болды. 1843 жылы Гернсиден шыққан саудагер және кеме иесі Уильям Ле Лашеурдің көмегімен ел Еуропамен сауда жолын ашты. 1856 жылы американдық филибүстер Уильям Уокер Орталық Америкаға шабуыл жасады. Никарагуаға қонғаннан кейін ол өзін Никарагуаның президенті деп жариялады және бұрын жойылған құлдықты қайта орнатты. Ол Коста-Рикаға кеңейіп, сол аумаққа кіргеннен кейін ел оған қарсы соғыс жариялады. Коста-Рика армиясының бас қолбасшысы, президент Хуан Рафаэль Мора Поррас басшылығымен филибүстерлер жеңіліп, елден қуылды. Коста-Рика әскерлері филибүстерлерді Никарагуадағы Ривас қаласына дейін қуды, онда соңғы шайқаста Уильям Уокер мен оның әскерлері кері шегінді. Осы соңғы шайқаста Алахуэладан келген барабаншы Хуан Сантамария филибүстерлердің бекінісін өртеп, қаза тапты. Бүгінде ол ұлттық батыр ретінде еске алынады.
In 1823, a revolution in Mexico ousted Emperor Agustín de Iturbide. A new Mexican congress voted to allow the Central American Intendancies to decide their own fate. That year, the United Provinces of Central America was formed of the five Central American Intendancies under General Manuel José Arce. The Intendancies took the new name of States. The United Provinces federation, not strongly united to begin with, rapidly disintegrated under the pressures of intra provincial rivalries. Following full independence in 1838, Costa Rica had no regular trade routes established to export their coffee to European markets. Lack of infrastructure caused problems in transportation: the coffee growing areas were mainly in the Central Valley and had access only to the port of Puntarenas on the Pacific coast. Before the Panama Canal opened, ships from Europe had to sail around Cape Horn in order to get to the Pacific Coast. In 1843, the country established a trade route to Europe with the help of William Le Lacheur, a Guernsey merchant and shipowner. In 1856, William Walker, an American filibuster, began incursions into Central America. After landing in Nicaragua, he proclaimed himself as president of Nicaragua and re instated slavery, which had been abolished. He intended to expand into Costa Rica and after he entered that territory, the country declared war against his forces. Led by Commander in Chief of the Army of Costa Rica, President Juan Rafael Mora Porras, the filibusters were defeated and forced out of the country. Costa Rican forces followed the filibusters into Rivas, Nicaragua, where in a final battle, William Walker and his forces were finally pushed back. In this final battle, Juan Santamaría, a drummer boy from Alajuela, lost his life torching the filibusters' stronghold. He is today remembered as a national hero.
Республика
Коста-Рикада бейбіт демократия дәуірі 1869 жылы сайлаумен басталды. Коста-Рика Орталық Американы мазалаған зорлық-зомбылықтың көп бөлігінен аулақ болды. XIX ғасырдың соңынан бері, оның республикалық дамуына екі ғана қысқа мерзімді зорлық-зомбылық нұқсан келтірді. 1917–1919 жылдары Федерико Тиноко Гранадос диктатор ретінде билік жүргізді. 1948 жылы Хосе Фигерес Феррер даулы президенттік сайлаудан кейін қарулы көтеріліс ұйымдастырды. "Осы көтерілістен туындаған 44 күндік Коста-Рика азамат соғысы, 2000-ға жуық адамның қаза болуымен, XX ғасыр Коста-Рика тарихындағы ең қанды оқиға болды." Жеңіске жеткен хунта жалпыға бірдей сайлау құқығымен еркін сайлауды және әскерді таратуды қамтамасыз ететін конституцияны әзірледі. Фигерес 1953 жылы жаңа конституция бойынша өткен алғашқы сайлауда жеңіске жетіп, ұлттық батыр атанды. Содан бері Коста-Рика тұрақты армиясыз жұмыс істейтін азақматтық демократиялардың санатында. Елде 17 рет қатарынан президенттік сайлау өтті, барлығы бейбіт аяқталды, соңғысы 2022 жылы болды. 2022 жылдың мамыр айында Коста-Риканың жаңа президенті, оңшыл саясаткер және бұрынғы қаржы министрі Родриго Чавес төрт жылдық президенттік мерзімге ант берді. Ол бұрынғы президент Хосе Мария Фигереске қарсы өткен сайлаудың екінші турында жеңіске жетті. Коста-Рика экономикасы 1978 жылы өзгеруге ұшырады. Ел "экономикалық дамудың сәтті мысалынан" ауыр әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа түсті. Коста-Рика банан мен кофе экспортына тәуелді болды. 1978 жылы кофе бағасы төмендеп, кірістері азайды. 1979 жылы мұнай бағасы, негізгі импорттық тауар, күрт өсіп, елді дағдарысқа итерді. Экономиканы жақсарту мақсатында президент Родриго Каразо халықаралық қарыз алуды жалғастырды, бұл елді одан әрі қарызға батырды. Көптеген жылдар бойы ауыл шаруашылығымен айналысқан Коста-Рика қазір технология және қызмет көрсету саласына, сондай-ақ экотуризмге тәуелді. Коста-Риканың экспорттық кірісінің басты көзі – технологиялар. Microsoft, Motorola, Intel және басқа да технологиялық компаниялар Коста-Рикада өкілдіктерін ашты. Жергілікті компаниялар бағдарламалық жасақтама және компьютерлік өнімдерді жасап, экспорттайды. Туризм қарқынды дамып келеді, көптеген сарапшылар осы саланы елдің ЖІӨ-сіне үлкен үлес қосатынын болжайды. Дәстүрлі ауыл шаруашылығы, әсіресе кофе және банан өндірісі, Коста-Рика экспорттық тауарларының маңызды бөлігі болып табылады.
An era of peaceful democracy in Costa Rica began in 1869 with elections. Costa Rica has avoided much of the violence that has plagued Central America. Since the late nineteenth century, only two brief periods of violence have marred its republican development. In 1917–19, Federico Tinoco Granados ruled as a dictator. In 1948, José Figueres Ferrer led an armed uprising in the wake of a disputed presidential election. "With more than 2,000 dead, the 44 day Costa Rican Civil War resulting from this uprising was the bloodiest event in twentieth century Costa Rican history." The victorious junta drafted a constitution guaranteeing free elections with universal suffrage and the abolition of the military. Figueres became a national hero, winning the first election under the new constitution in 1953. Since then Costa Rica has been one of the few democracies to operate without a standing army. The nation has held 17 successive presidential elections, all peaceful, the latest being in 2022. In May 2022, Costa Rica's new president Rodrigo Chaves, right wing former finance minister, was sworn in for a four year presidential term. He had won the election runoff against former president Jose María Figueres. Costa Rica's economy went under a transformation in 1978. The country went from being "an economic development success story" to entering a severe socio economic crisis. Costa Rica relied on the exportation of bananas and coffee. In 1978, coffee prices dropped, and its revenues declined. In 1979, the price of oil, a main imported item, increased sharply and rapidly, plunging the country into crisis. In order to help improve the economy, President Rodrigo Carazo continued to borrow money internationally. This led the country into further debt. Once a largely agricultural country, Costa Rica has transformed to relying on technology industry and services, and eco tourism. Costa Rica's major source of export income is technology based. Microsoft, Motorola, Intel and other technology related firms have established operations in Costa Rica. Local companies create and export software as well as other computer related products. Tourism is growing at an accelerated pace, and many believe that income from this tourism may soon become the major contributor to the nation's GDP. Traditional agriculture, particularly coffee and bananas, continues to be an important part of Costa Rica's exports.