Кіріспе

Стеатоз, сондай-ақ майлы өзгеріс деп те аталады, бұл жасуша немесе орган ішінде майдың (липидтердің) қалыптан тыс жиналуы. Стеатоз көбінесе бауырға әсер етеді – липид метаболизмінің басты органы – және бұл жағдай әдетте майлы бауыр ауруы деп аталады. Стеатоз бүйректер, жүрек және бұлшықеттер сияқты басқа органдарда да кездесуі мүмкін. Стеатозға байланысты тәуекел факторлары әртүрлі, олардың ішінде қант диабеті, ақуыз тапшылығы, гипертония, жасушалық уыттар, семіздік, оттегізсіздік және ұйқыдағы дем тоқтауы болуы мүмкін. Стеатоз триглицерид майының қалыпты синтезі мен жойылу процестерінің бұзылуын көрсетеді. Артық липид цитоплазманы ығыстыратын көпіршіктерде жиналады. Егер көпіршіктер жеткілікті үлкен болып, ядроның пішінін өзгертетін болса, бұл макровезикулярлық стеатоз деп аталады; әйтпесе, микровезикулярлық стеатоз деп аталады. Жеңіл жағдайларда жасушаға көп зиян келтірмесе де, үлкен жиналым жасуша құрамына нұқсан келтіруі, ал ауыр жағдайларда жасуша жарылуы мүмкін.

Патогенез

Стеатозға соқтыратын жалғыз механизм жоқ; керісінше, түрлі патологиялар жасуша арқылы липидтердің қалыпты қозғалысын бұзып, олардың жинақталуына себеп болады. Бұл механизмдерді липидтердің жеткілікті түрде шығарылмауына (яғни, тым көп түсуіне) немесе липидтердің ыдырауының жеткіліксіздігіне (яғни, жеткілікті мөлшерде қолданылмауына) байланысты жіктеуге болады. Липид метаболизмінің бұзылуы липидтерді пайдалану немесе жоюға арналған механизмдердің жұмысын нашарлатуы мүмкін, нәтижесінде жасушада пайдаланылмаған липидтер жинақталады. Алкоголь, көміртек тетрахлориді, аспирин және дифтерия токсині сияқты белгілі бір уытты заттар липид метаболизміне қатысқан жасушалық құрылымдардың жұмысына кедеріл келтіреді. Гаушер ауруы бар адамдарда лизосомалар липидтерді ыдырата алмайды және стеатоз гликолипидтердің жинақталуынан туындайды. Квашиоркорда байқалатындай, ақуыздың жеткіліксіз тамақтануы жасушада прекурсорлық апопротеиндердің жетіспеушілігіне алып келеді, сондықтан липопротеин синтезіне қатысатын пайдаланылмаған липидтер жинақтала бастайды.

Макровескулярлы стеатоз

Макровезикулярлы стеатоз – майлы дегенерацияның ең көп кездесетін түрі және ол семіздік, обструктивті ұйқы апноэсі (ОСА), инсулинге қарсылық немесе алкоголизмге байланысты липидтердің артық түсуінен туындауы мүмкін. Қоршаған ортаның жетіспеуі майлы жасушалардан майдың мобилизациясына әкелуі және липидтер метаболизмі жүретін бауырда майдың жергілікті артық өндірілуіне себеп болуы мүмкін. Ұзақ мерзім бойы алкогольді шамадан тыс ішу стеатозға алып келуі мүмкін. Алкогольді ішімдіктердегі этанолдың көп мөлшерде ыдырауы NADH түрінде көп мөлшерде химиялық энергияны құрайды, бұл жасушаға май қышқылдарының ыдырауын тежеуге (ол да энергия өндіреді) және бір мезгілде май қышқылдарының синтезін күшейтуге сигнал береді. Бұл "энергияның жалған сезімі" нәтижесінде қажетті мөлшерден артық липидтер пайда болады.

Микровезикулярлы стеатоз

Микровезикулярлы стеатоз гепатоциттердің ішінде жиналатын кішкентай цитоплазмалық май тамшыларымен (липосомалар) сипатталады. Ол алкоголизм, бірнеше дәрілердің уытты әсері, дельта гепатиті (Оңтүстік Америка және Орталық Африкада), балалардың күрт қазасы, май қышқылдарының бета-тотығуының туа біткен кемістіктері, холестерин эфирлерін жинақтау ауруы, Вулман ауруы және Альперс синдромы сияқты көптеген жағдайлармен байланысты.

Медициналық бейнелеу

Рентгендік компьютерлік томографияда (КТ) майдың мөлшері артуы бауыр тінінің тығыздығын төмендетеді, бұл суретті азайтады. Әдетте, көкбауыр мен бауырдың тығыздығы шамамен бірдей болады. Стеатоз кезінде екі органның тығыздығы мен жарықтығы арасында айырмашылық пайда болады, бауыр қараңғырақ көрінеді. Ультрадыбыста май көбірек эхогенді (дыбыс толқындарын шағылыстыру қабілетіне ие). Бауыр стеатозының КТ-да қараңғы, ал УЗИ-де ақшыл көрінуінің үйлесімі кейде «флип-флоп» белгісі деп аталады. Магниттік-резонанстық томографияда (МРТ) бауырдың майлылығын анықтау үшін көп эхолы градиенттік эхосуреттер қолданылуы мүмкін. Су мен майдың әртүрлі резонанстық жиіліктері осы техниканы өте сезімтал және дәл етеді. «Фазадағы» және «фазадан тыс» жағдайларда эхоларды алу (май және су протондық құрамының салыстырмалы фазаларына қатысты) су мен май құрамына пропорционалды сигналды немесе май құрамын алып тастаған суға пропорционалды сигналды алуға мүмкіндік береді. Бұл сигналдардың қарқындылығы алгебралық түрде біріктіріліп, майдың проценттік үлесіне айналады. Жаңа технологиялар тәжірибелік шуды, сигналдың әлсіреуін және майдың спектроскопиялық қасиеттерін ескереді. Көптеген растау зерттеулері МРТ-да өлшенген стеатоз деңгейі мен бауыр биопсиясында (эталондық әдістер) жартылай сандық және сандық түрде анықталған стеатоз деңгейі арасындағы жоғары корреляцияны көрсетті. Бірнеше МРТ өндірушілері майдың проценттік мөлшерін автоматты түрде есептеуді, бір демді ұстаудан аспайтын алу тізбектерімен ұсынады. Асқазанның ультрадыбыстық зерттеуінде стеатоз қалыпты бүйрекке қарағанда жарықтанатын бауыр ретінде көрінеді.

Өрлеу

Бристоль университетінің «90-шы жылдардағы балалар» зерттеуінде 1991 және 1992 жылдары туылған 4000 адамның 2,5%-ы 18 жасында ультрадыбыстық сканерлеу арқылы алкогольдік емес майлы бауыр ауруымен ауырғаны анықталды; бес жыл өткен соң өтпелі эластография (фибросканерлеу) нәтижесінде 20%-дан астам адамда бауырда май жинақталғандығы, яғни стеатоз анықталды, бұл алкогольдік емес майлы бауыр ауруын көрсетеді; олардың жартысы ауыр саналады. Сканерлеу сондай-ақ 2,4%-да бауырдың фиброзы анықталды, ол циррозға алып келуі мүмкін. Эластография.