Бауыр майлануы және липидтік метаболизм бұзылыстары
Steatosis
Бауыр майлануы (стеатоз) – жасушаларда май жиналуы. Диабет, семіздік, артериалдық гипертензия сияқты факторлар себебі болуы мүмкін. Симптомы мен алдын алу жолдары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Стеатоз, сондай-ақ майлы өзгеріс деп те аталады, бұл жасуша немесе орган ішінде майдың (липидтердің) қалыптан тыс жиналуы. Стеатоз көбінесе бауырға әсер етеді – липид метаболизмінің басты органы – және бұл жағдай әдетте майлы бауыр ауруы деп аталады. Стеатоз бүйректер, жүрек және бұлшықеттер сияқты басқа органдарда да кездесуі мүмкін. Стеатозға байланысты тәуекел факторлары әртүрлі, олардың ішінде қант диабеті, ақуыз тапшылығы, гипертония, жасушалық уыттар, семіздік, оттегізсіздік және ұйқыдағы дем тоқтауы болуы мүмкін. Стеатоз триглицерид майының қалыпты синтезі мен жойылу процестерінің бұзылуын көрсетеді. Артық липид цитоплазманы ығыстыратын көпіршіктерде жиналады. Егер көпіршіктер жеткілікті үлкен болып, ядроның пішінін өзгертетін болса, бұл макровезикулярлық стеатоз деп аталады; әйтпесе, микровезикулярлық стеатоз деп аталады. Жеңіл жағдайларда жасушаға көп зиян келтірмесе де, үлкен жиналым жасуша құрамына нұқсан келтіруі, ал ауыр жағдайларда жасуша жарылуы мүмкін.
Steatosis, also called fatty change, is abnormal retention of fat (lipids) within a cell or organ. Steatosis most often affects the liver – the primary organ of lipid metabolism – where the condition is commonly referred to as fatty liver disease. Steatosis can also occur in other organs, including the kidneys, heart, and muscle. Risk factors associated with steatosis are varied, and may include diabetes mellitus, protein malnutrition, hypertension, cell toxins, obesity, anoxia, and sleep apnea. Steatosis reflects an impairment of the normal processes of synthesis and elimination of triglyceride fat. Excess lipid accumulates in vesicles that displace the cytoplasm. When the vesicles are large enough to distort the nucleus, the condition is known as macrovesicular steatosis; otherwise, the condition is known as microvesicular steatosis. While not particularly detrimental to the cell in mild cases, large accumulations can disrupt cell constituents, and in severe cases the cell may even burst.
Патогенез
Стеатозға соқтыратын жалғыз механизм жоқ; керісінше, түрлі патологиялар жасуша арқылы липидтердің қалыпты қозғалысын бұзып, олардың жинақталуына себеп болады. Бұл механизмдерді липидтердің жеткілікті түрде шығарылмауына (яғни, тым көп түсуіне) немесе липидтердің ыдырауының жеткіліксіздігіне (яғни, жеткілікті мөлшерде қолданылмауына) байланысты жіктеуге болады. Липид метаболизмінің бұзылуы липидтерді пайдалану немесе жоюға арналған механизмдердің жұмысын нашарлатуы мүмкін, нәтижесінде жасушада пайдаланылмаған липидтер жинақталады. Алкоголь, көміртек тетрахлориді, аспирин және дифтерия токсині сияқты белгілі бір уытты заттар липид метаболизміне қатысқан жасушалық құрылымдардың жұмысына кедеріл келтіреді. Гаушер ауруы бар адамдарда лизосомалар липидтерді ыдырата алмайды және стеатоз гликолипидтердің жинақталуынан туындайды. Квашиоркорда байқалатындай, ақуыздың жеткіліксіз тамақтануы жасушада прекурсорлық апопротеиндердің жетіспеушілігіне алып келеді, сондықтан липопротеин синтезіне қатысатын пайдаланылмаған липидтер жинақтала бастайды.
No single mechanism leading to steatosis exists; rather, a varied multitude of pathologies disrupt normal lipid movement through the cell and cause accumulation. These mechanisms can be separated based on whether they ultimately cause an oversupply of lipid which can not be removed quickly enough (i. e., too much in), or whether they cause a failure in lipid breakdown (i. e., not enough used). Failure of lipid metabolism can also lead to the mechanisms which would normally utilise or remove lipids becoming impaired, resulting in the accumulation of unused lipids in the cell. Certain toxins, such as alcohols, carbon tetrachloride, aspirin, and diphtheria toxin, interfere with cellular machinery involved in lipid metabolism. In those with Gaucher's disease, the lysosomes fail to degrade lipids and steatosis arises from the accumulation of glycolipids. Protein malnutrition, such as that seen in kwashiorkor, results in a lack of precursor apoproteins within the cell, therefore unused lipids which would normally participate in lipoprotein synthesis begin to accumulate.
Макровескулярлы стеатоз
Макровезикулярлы стеатоз – майлы дегенерацияның ең көп кездесетін түрі және ол семіздік, обструктивті ұйқы апноэсі (ОСА), инсулинге қарсылық немесе алкоголизмге байланысты липидтердің артық түсуінен туындауы мүмкін. Қоршаған ортаның жетіспеуі майлы жасушалардан майдың мобилизациясына әкелуі және липидтер метаболизмі жүретін бауырда майдың жергілікті артық өндірілуіне себеп болуы мүмкін. Ұзақ мерзім бойы алкогольді шамадан тыс ішу стеатозға алып келуі мүмкін. Алкогольді ішімдіктердегі этанолдың көп мөлшерде ыдырауы NADH түрінде көп мөлшерде химиялық энергияны құрайды, бұл жасушаға май қышқылдарының ыдырауын тежеуге (ол да энергия өндіреді) және бір мезгілде май қышқылдарының синтезін күшейтуге сигнал береді. Бұл "энергияның жалған сезімі" нәтижесінде қажетті мөлшерден артық липидтер пайда болады.
Macrovesicular steatosis is the more common form of fatty degeneration and may be caused by oversupply of lipids due to obesity, obstructive sleep apnea (OSA), insulin resistance, or alcoholism. Nutrient malnutrition may also cause the mobilisation of fat from adipocytes and create a local oversupply in the liver where lipid metabolism occurs. Excess alcohol over a long period of time can induce steatosis. The breakdown of large amounts of ethanol in alcoholic drinks produces large amounts of chemical energy in the form of NADH, signalling to the cell to inhibit the breakdown of fatty acids (which also produces energy) and simultaneously increase the synthesis of fatty acids. This "false sense of energy" results in more lipid being created than is needed.
Микровезикулярлы стеатоз
Микровезикулярлы стеатоз гепатоциттердің ішінде жиналатын кішкентай цитоплазмалық май тамшыларымен (липосомалар) сипатталады. Ол алкоголизм, бірнеше дәрілердің уытты әсері, дельта гепатиті (Оңтүстік Америка және Орталық Африкада), балалардың күрт қазасы, май қышқылдарының бета-тотығуының туа біткен кемістіктері, холестерин эфирлерін жинақтау ауруы, Вулман ауруы және Альперс синдромы сияқты көптеген жағдайлармен байланысты.
Microvesicular steatosis is characterized by small intracytoplasmic fat vacuoles (liposomes) which accumulate within hepatocytes. It is associated with a wide variety of conditions, including alcoholism, drug toxicity of several medications, delta hepatitis (in South America and Central Africa), sudden childhood death, congenital defects of fatty acid beta oxidation, cholesterol ester storage disease, Wolman disease and Alpers syndrome.
Медициналық бейнелеу
Рентгендік компьютерлік томографияда (КТ) майдың мөлшері артуы бауыр тінінің тығыздығын төмендетеді, бұл суретті азайтады. Әдетте, көкбауыр мен бауырдың тығыздығы шамамен бірдей болады. Стеатоз кезінде екі органның тығыздығы мен жарықтығы арасында айырмашылық пайда болады, бауыр қараңғырақ көрінеді. Ультрадыбыста май көбірек эхогенді (дыбыс толқындарын шағылыстыру қабілетіне ие). Бауыр стеатозының КТ-да қараңғы, ал УЗИ-де ақшыл көрінуінің үйлесімі кейде «флип-флоп» белгісі деп аталады. Магниттік-резонанстық томографияда (МРТ) бауырдың майлылығын анықтау үшін көп эхолы градиенттік эхосуреттер қолданылуы мүмкін. Су мен майдың әртүрлі резонанстық жиіліктері осы техниканы өте сезімтал және дәл етеді. «Фазадағы» және «фазадан тыс» жағдайларда эхоларды алу (май және су протондық құрамының салыстырмалы фазаларына қатысты) су мен май құрамына пропорционалды сигналды немесе май құрамын алып тастаған суға пропорционалды сигналды алуға мүмкіндік береді. Бұл сигналдардың қарқындылығы алгебралық түрде біріктіріліп, майдың проценттік үлесіне айналады. Жаңа технологиялар тәжірибелік шуды, сигналдың әлсіреуін және майдың спектроскопиялық қасиеттерін ескереді. Көптеген растау зерттеулері МРТ-да өлшенген стеатоз деңгейі мен бауыр биопсиясында (эталондық әдістер) жартылай сандық және сандық түрде анықталған стеатоз деңгейі арасындағы жоғары корреляцияны көрсетті. Бірнеше МРТ өндірушілері майдың проценттік мөлшерін автоматты түрде есептеуді, бір демді ұстаудан аспайтын алу тізбектерімен ұсынады. Асқазанның ультрадыбыстық зерттеуінде стеатоз қалыпты бүйрекке қарағанда жарықтанатын бауыр ретінде көрінеді.
On X ray computed tomography (CT), the increased fat component will decrease the density of the liver tissue, making the image less bright. Typically the density of the spleen and liver are roughly equivalent. In steatosis, there is a difference between the density and brightness of the two organs, with the liver appearing darker. On ultrasound, fat is more echogenic (capable of reflecting sound waves). The combination of liver steatosis being dark on CT and bright on ultrasound is sometimes known as the flip flop sign. On magnetic resonance imaging, multiecho gradient echo images can be used to determine the percent fat fraction of the liver. The different resonance frequencies between water and fat make this technique very sensitive and accurate. Acquisition of echoes in "in phase" and "out phase" conditions (pertaining to the relative phases of the fat and water proton contingents) enables to obtain a signal proportional to the water and fat contingent, or a signal proportional to the water minus the fat contingent. These signal intensities are then algebraically combined into a percent fat. More recent techniques take into account experimental noise, signal decay and spectroscopic properties of fat. Numerous validation studies have demonstrated excellent correlations between the steatosis level quantified at MRI and the steatosis levels semi quantitatively and quantitatively determined on liver biopsies (reference methods). Several MRI vendors offer automated calculation of percent fat with acquisition sequences no longer than a single breath hold. On abdominal ultrasonography, steatosis is seen as a hyperechoic liver as compared to the normal kidney.
Өрлеу
Бристоль университетінің «90-шы жылдардағы балалар» зерттеуінде 1991 және 1992 жылдары туылған 4000 адамның 2,5%-ы 18 жасында ультрадыбыстық сканерлеу арқылы алкогольдік емес майлы бауыр ауруымен ауырғаны анықталды; бес жыл өткен соң өтпелі эластография (фибросканерлеу) нәтижесінде 20%-дан астам адамда бауырда май жинақталғандығы, яғни стеатоз анықталды, бұл алкогольдік емес майлы бауыр ауруын көрсетеді; олардың жартысы ауыр саналады. Сканерлеу сондай-ақ 2,4%-да бауырдың фиброзы анықталды, ол циррозға алып келуі мүмкін. Эластография.
In Bristol University's study Children of the 90s, 2.5% of 4,000 people born in 1991 and 1992 were found by ultrasound scanning at the age of 18 to have non alcoholic fatty liver disease; five years later transient elastography (fibroscan) found over 20% to have the fatty deposits on the liver of steatosis, indicating non alcoholic fatty liver disease; half of those were classified as severe. The scans also found that 2.4% had the liver scarring of fibrosis, which can lead to cirrhosis. Elastography