Кіріспе

Май қышқылдарының эфирлері немесе триглицеридтер – тағамдағы қоректік заттардың бір түрі. Тамақтану, биология және химия салаларында май дегеніміз – май қышқылдарының кез келген эфирі немесе мұндай қосылыстардың қоспасы, көбінесе тірі организмдерде немесе тағамда кездесетін. Ол маңызды органдарды қорғауға көмектеседі, зиянды заттар метаболизмделгенге немесе ағзадан шығарылғанға дейін, мысалы, нәжіс арқылы, зәр шығару, қасақана немесе кездейсоқ қан кету, тері майының бөлінуі және шаштың өсуі сияқты жолдармен.

Майлы тін

Малдарда майлы тін, немесе майлы ұлпа – организмнің метаболикалық энергияны ұзақ мерзімге сақтау тәсілі. Адипоциттер (май жасушалары) диетадан және бауыр метаболизмінен алынған майларды жинақтайды. Энергия жетіспеушілігі кезінде бұл жасушалар сақталған майларын майлы қышқылдар мен глицеринге ыдыратып, оларды қан айналымына жібереді. Бұл метаболикалық процестер бірнеше гормондармен (мысалы, инсулин, глюкагон және адреналин) реттеледі. Майлы тін лептин гормонын да бөліп шығарады. Триглицеридтердің глицерин бөлігі глюконеогенез арқылы дигидроксиацетон фосфатына, содан кейін глицеральдегид-3-фосфатына айналып, миға отын ретінде пайдаланылуы мүмкін. Егер мидың қажеттілігі организмнің қажеттілігінен басым болса, май жасушалары да осы себепті ыдырайды. Триглицеридтер жасуша мембраналары арқылы еркін өте алмайды. Қан тамырлары қабырғасындағы липопротеин липазалары деп аталатын арнайы ферменттер триглицеридтерді бос май қышқылдары мен глицеринге ыдыратуы керек. Содан кейін май қышқылдары май қышқылдарын тасымалдаушы ақуыздар (ФАТП) арқылы жасушаларға сіңіріледі. Триглицеридтер өте төмен тығыздықты липопротеин (VLDL) және хиломикронның маңызды құрамы болып табылады, олар энергия көздері және диеталық майларды тасымалдаушылар ретінде метаболизмде маңызды рөл атқарады. Олардың құрамындағы энергия көмірсуларға қарағанда екі еседен астам (шамамен 9 ккал/г немесе 38 кДж/г), ал көмірсуларда шамамен 4 ккал/г немесе 17 кДж/г.

Тамақ және денсаулық аспектілері

Адам рационында және көптеген тірі организмдерде ең көп кездесетін май түрі – триглицеридтер, үш спиртті глицериннің H(–CHOH–)3H эфирі және үш май қышқылы. Триглицерид молекуласы глицериннің –OH топтарының әрқайсысы мен май қышқылының карбоксил тобының HO бөлігі арасындағы конденсациялық реакция (эстерификация) нәтижесінде пайда болады, бұл эстери байланысын |\sO\s(O\d)C\s құрады және H2O су молекуласы бөлінеді. Басқа, сирек кездесетін май түрлеріне диглицеридтер мен моноглицеридтер жатады, онда эстерификация глицериннің екі немесе бір ғана –OH тобымен шектеледі. Глицериннің орнына басқа спирттер, мысалы, цетил спирті (спермацетте көптеп кездеседі) қолданылуы мүмкін. Фосфолипидтерде бір май қышқылы фосфор қышқылымен немесе оның моноэстерімен алмастырылады. Әртүрлі мөлшердегі және түрдегі диеталық майлардың пайдасы мен зияны көптеп зерттелген және әлі де қызу талқылаулар тудыратын мәселе болып табылады. Диабет, немесе өлімге әкелуі мүмкін. Сиыр майы (түйе майы) шамамен 50% моноқанықпаған майдан тұрады. Басқа көздеріне фундук, авокадо майы, макадамия жаңғағы майы, жүзім тұқымы майы, жер жаңғағы майы, кунжут майы, жүгері майы, попкорн, толық дәнді бидай, жарма, сұлы, бадам майы, зығыр майы және камелия шай майы жатады, бұл жалпы майдың 2–5% құрайды. Транс майларды тұтыну коронарлық артерия ауруының қаупін арттырады, себебі ол төмен тығыздықты липопротеин (ТТЛ, көбінесе «жаман холестерин» деп аталады) деңгейін көтереді, жоғары тығыздықты липопротеин (ЖТЛ, көбінесе «жақсы холестерин» деп аталады) деңгейін төмендетеді, қандағы триглицеридтердің деңгейін арттырады және жүйелік қабынуды күшейтеді. Транс май қышқылдарының коронарлық артерия ауруына қалай әсер ететінінің механизмдері жақсы түсінілсе де, олардың диабетке әсер ету механизмі әлі зерттелуде. Олар ұзын тізбекті көп қанықпаған май қышқылдарының (ҰҚМҚ) метаболизмін бұзуы мүмкін. Олардың ұсыныстары екі маңызды фактіге негізделген. Біріншіден, «транс май қышқылдары қажет емес және адам денсаулығына ешқандай пайдасы жоқ», және инсульт.