Кіріспе

Қалқан (лат. bilis) немесе өт – көптеген омыртқалы жануарлардың бауыры өндіретін қою жасыл-қоңыр түсті сұйықтық, ол майларды қорытуға көмектеседі. Адамда қалқан негізінен судан тұрады, бауыр үздіксіз өндіреді, ал өт қабығында жиналады және қоюланады. Адам тамақтанғаннан кейін, жиналған өт жұқа ішектің алғашқы бөлігіне бөлінеді.

Құрамы

Адамның бауырында өт 97–98% судан, 0,7% өт тұздарынан, 0,2% билирубиннен, 0,51% майлардан (холестерин, май қышқылдары және лецитин) және 200 мэкв/л бейорганикалық тұздардан тұрады. Өттің негізгі екі пигменті – сары түсті билирубин және оның тотыққан түрі – жасыл түсті биливердин. Олар қосылғанда нәжістің қоңыр түсіне себеп болады. Ересек адамдарда күніне шамамен 500-1000 мл өт өндіріледі.

Функция

Қалқанша немесе өт, белгілі бір дәрежеде, беттік белсенді зат ретінде әрекет етеді, бұл тамақтағы липидтерді эмульгациялауға көмектеседі. Қалқан тұзының аниондары бір жағынан гидрофильді, екінші жағынан гидрофобты; нәтижесінде, олар липидтердің тамшыларының (триглицеридтер мен фосфолипидтер) айналасында жиналып, мицеллаларды құрайды, гидрофобты жақтары майға қарай, ал гидрофильді жақтары сыртқа қарай бағытталған. Гидрофильді жақтары теріс зарядталған, және бұл заряд өтпен қапталған май тамшыларының ірі май бөлшектеріне қайта жиналуына кедері келтіреді. Әдетте, он екі елі ішектегі мицеллалардың диаметрі адамдарда 1–50 мкм шамасында болады. Тамақ майларының мицеллаларға таралуы, триглицеридтерді қорытатын және өт тұздары арасындағы кеңістіктер арқылы майлы ядроға жете алатын панкреатикалық липаза ферментінің әрекеті үшін үлкен беттік ауданды қамтамасыз етеді. Триглицерид бір молекулалық май қышқылына және моноглицеридке ыдырайды, олар ішек қабырғасындағы қабықшалар арқылы сіңіріледі. Ішек мембранасы арқылы өткеннен кейін, май қышқылылары триглицеридтерге (қайта этерификацияланады) қайта құрылады, содан кейін лимфа жүйесіне лимфа тамырлары арқылы сіңіріледі. Егер өт тұздары болмаса, тамақтағы липидтердің көп бөлігі асқазан-ішек жолынан өңделмеген күйінде нәжіспен шығарылады. Өт майдың сіңуін арттыратындықтан, ол майда еритін А, Д, Е және К витаминдері сияқты заттардың сіңуінде маңызды рөл атқарады.

Өт, ас қорыту функциясынан басқа, қанды жаңару кезінде бауырмен қайта өңделген эритроциттердің қосалқы өнімі – билирубиннің шығарылу жолы болып та қызмет етеді. Билирубин гемоглобиннен глюкуронидтеу процесі арқылы түзіледі. Өт, әдетте, сілтілік болады. Бас өт жолындағы өт pH-ы (7.50–8.05) өт қабындағы өт pH-ынан (6.80–7.65) жоғары. Адам ұзақ уақыт бойы тамақтанбаса, өт қабындағы өт қышқылданады, бірақ демалыс бұл pH төмендеуін баяулатады. Сілтілік зат ретінде, ол он екі елі ішектің бірінші бөліміне түсетін алдында асқазан қышқылын бейтараптандыру функциясын да атқарады. Өт тұздары сонымен қатар бактерицидтік қасиеттеріне ие, тамақта болуы мүмкін көптеген микроорганизмдерді жояды.

Клиникалық маңызы

Өт болмаған жағдайда майлар қорытылмайды және нәжіспен бірге шығарылады, бұл жағдай стеаторея деп аталады. Нәжіс әдеттегі қоңыр түсін жоғалтады және ақ немесе сұр, майлы болып келеді. Стеаторея маңызды май қышқылдары мен майда еритін витаминдердің жетіспеушілігіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, жұқа ішек (әдетте тамақтан майды сіңіруге жауапты) ішек-қарын жолы мен ішек флорасы майларды өңдеуге бейімделмеген, бұл ірі ішектегі проблемаларға әкеледі. Өттегі холестерин кейде өт қабығында түйіршік болып жиналып, өт тастарын құрайды. Холестериндік өт тастары әдетте өт қабығын хирургиялық жолмен алып тастау арқылы емделеді. Алайда, кейде олар табиғи түрде кездесетін кейбір өт қышқылдарының концентрациясын арттыру арқылы, мысалы, хенодеоксихоль қышқылы мен урсодеоксихоль қышқылы сияқты ерітілуі мүмкін. Аш қарында – мысалы, қайта-қайта құсудан кейін адамның құсуы жасыл немесе қою сары, және өте ащы болуы мүмкін. Ащы және жасыл түсті компонент өт немесе асқазаннан шығатын қалыпты ас қорыту шырындары болуы мүмкін. Өт әлсіреген клапанға (пилорус) байланысты, алкогольді қоса алғанда, кейбір дәрілердің болуы немесе күшті бұлшықет жиырылулары мен он екі елі ішектің спазмдарынан асқазанға түсуі мүмкін. Бұл өт рефлюксі деп аталады.

Қаттылық

Өт жолдарының бітелуі – өт қабынан немесе бауырдан он екі елі ішекке өт жеткізетін өт жолдарының бітелуі. Өт жолының бітелуі қанда билирубиннің жиналуына алып келуі мүмкін, бұл сарғаюға себеп болуы мүмкін. Өт жолдарының бітелуіне бірнеше себеп болуы мүмкін, оның ішінде өт тастары, қатерлі ісік, жарақат, холедохальдық кисталар немесе өт жолының тарылуының басқа да жақсы ұсынылған себептері бар. Өт жолының бітелуінің ең көп кездесетін себебі – өт қабынан өт тастарының кістік жолға немесе жалпы өт жолына түсіп, бітелу тудыруы. Өт қабының немесе кістік жолдың бітелуі холецистит тудыруы мүмкін. Егер бітелу бүйрек безі жолдарының қосылысынан тыс жерде болса, бұл өт тасты панкреатитіне әкелуі мүмкін. Өт жолдарының бітелуінің кейбір жағдайларында өт бактериялармен зарарланып, өрмелеуші холангит тудыруы мүмкін.

Қоғам және мәдениет

Батыста ежелгі дәуірден орта ғасырға дейін кең таралған медициналық теорияларда дене саулығы төрт "гумордың" немесе маңызды сұйықтықтардың тепе-теңдігіне байланысты болды, олардың екеуі өтпен қатысты: қан, флегма, "сары өт" (холера), және "қара өт". Осы "гуморлардың" пайда болуы ашық ауада жасалған қан тұндыру тестісімен байланысты деп есептеледі, онда төменде қара түсті ұю ("қара өт"), ұюсыз эритроциттердің қабаты ("қан"), ақ қан жасушаларының қабаты ("флегма") және ашық сары сары сары сары сары ("сары өт") байқалады. "Қара өт" пен "сары өт" артық болса, депрессия мен агрессия туындайды деп саналды, ал олардың грекше атаулары ағылшын тіліндегі холера (грекше χολή kholē, "өт") және меланхолия сөздерін тудырды. Бұл теориялар ағылшын тіліндегі "bilious" сөзінің "өттен" шығуын, "gall" сөзінің "ашулану" немесе "әдепсіздік" мағынасын, сондай-ақ латын тіліндегі "cholera" сөзінің грекше "kholē" сөзінен шыққандығын түсіндіреді, ол кейбір роман тілдеріне "ашу" сезімін білдіретін сөздер ретінде өтті, мысалы, француз тіліндегі colère және испан тіліндегі cólera.

Самын

Сабынды сүтқоректілердің, мысалы, сиырдың өт қабығымен араластыруға болады. Бұл қоспа, өт сабыны немесе өт сабыны деп аталады, түрлі қиын дақтарды кетіру үшін дәстүрлі және тиімді әдіс ретінде жуудан бірнеше сағат бұрын матаға жағылуы мүмкін.

Тағам

Пинапаитан – филиппин асүйінде өттен дәм беру үшін қолданылатын тағам. Лаос және Таиландтың солтүстік бөлігінде де өт тамақ дайындауда жиі қолданылады. Бошин соғысы кезінде Жапон императорлық армиясының сацума сарбаздары адам бауырларын өтте қайнатып жеген деген хабар бар. Өлтірілген жаудың бауырларын жеу әдеті, хиемондори (冷え物取り) деп белгілі, сацума халқының дәстүрі болған.

Аюлар

Сарысу өнімдері дәстүрлі медицинада танымал аймақтарда аюларды сарысу шаруашылығында пайдалану кеңінен таралған. Бұл практика белсенділер тарапынан айыпталып, кейбір фармацевтикалық компаниялар синтетикалық (аюдан алынбаған) баламаларды жасап шығарды.