Кеңес/Ресейлік авианосецтерге арналған истребитель

Кіріспе

Кеңес/Ресейлік авиациялық тасымалдағышқа арналған истребитель.
Истребитель ресми түрде 1998 жылдың тамызында қаруға түсті, сол кезде "Су-33" таңбасы қолданыла бастады. Кеңес Одағының ыдырауынан және Ресей Әскери-теңіз күштерінің одан әрі қысқартылуынан кейін барлығы 24 ұшақ өндірілді. Қытай мен Үндістанға сатуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Су-33-ті қызмет мерзімі біткеннен кейін зейнеткерлікке шығару жоспарланғандықтан, Ресей Әскери-теңіз күштері 2009 жылы МиГ-29К-ге тапсырыс берді.

Бастапқы және шығу тегі

1970 жылдары Яковлев ЯК-38, сол кездегі Кеңес Әскери-теңіз күштерінің жалғыз операциялық авиациялық тасығышта орналасқан, тұрақты қанатты соғыс ұшағы, шектеулі қашықтығы мен жүк көтеру қабілеті салдарынан өз міндетін орындай алмады, бұл Кеңес Әскери-теңіз күштерінің 1143 жобалы авиациялық тасығыштарының мүмкіндіктерін күрт шектеді. STOL ұшақтарын пайдалануға қабілетті үлкен және күшті тасығыш әзірлеу туралы шешім қабылданды. Бағалау кезеңінде бірнеше авиациялық тасығыштар зерттелді; 1160 жобалы тасығыш МиГ-23 және Су-24 ұшақтарын пайдалануға қабілетті болған, бірақ бюджеттік шектеулерге байланысты тоқтатылды. Жұмыс 1153 жобалы тасығышқа шоғырланды, ол Су-25 және ұсынылған МиГ-23К және Су-27К ұшақтарын қабылдауға арналған еді. Жеткілікті қаржы қарастырылмады, сондықтан Әскери-теңіз күштері бесінші, ірі 1143 жобалы тасығыштың мүмкіндігін қарастырды, ол ЯК-141, МиГ-29К және Су-27К ұшақтарын пайдалануға мүмкіндік беру үшін өзгертілді. Жаңа тасығышта Су-27К және МиГ-29К ұшақтарының ұшуын дайындау үшін бу катапультісін, тоқтату құрылғысын, оптикалық және радиолық қону жүйелерін әзірлеу жұмыстары жүргізілді. Ұшқыштар Қырымдағы НИТКА аталған, авиациялық зерттеу және оқу кешеніндегі жаңа оқу орнында оқытылды. 1981 жылы Кеңес үкіметі 1143.5 жобалы тасығыштарды жалпы түрде азайту аясында катапульттік жүйенің тоқтатылуын бұйырды, бұл сондай-ақ бесінші 1143 жобалы тасығыштың және «Варягтың» тоқтатылуын қамтыды. Su-27K және MiG-29K ұшақтарының тасығыштан ұшып көтерілуін қамтамасыз ету үшін кешенге ұшып көтерілуге арналған пандус орнатылды. «Сухой» және «Микоян» ұшақтары ұшып көтерілуді тексеру үшін прототиптерін өзгертті. Үш «Сухой» Т10 (−3, −24 және −25) және бір Су-27УБ симуляциялық пандустан ұшып көтерілу үшін пайдаланылды. Осы сынақтардың алғашқысын Николай Садовников 1982 жылғы 28 тамызда жүргізді. Ұшу сынақтары пандус дизайнын өзгерту қажеттігін көрсетті, ол шаңғы секіру профиліне сәйкес өзгертілді. Су-27К толық көлемдегі дизайны Константин Марбышевтің басшылығымен «Т-10К» ретінде тез басталды. Николай Садовников жобалау бюросының бағдарлама бойынша бас сынақ ұшқышы болып тағайындалды. 1984 жылдың қарашасына қарай концептуалды дизайн сындық жобалауды сәтті өткізіп, 1986 жылы егжей-тегжейлі дизайн аяқталды. Екі прототип 1986-1987 жылдары KnAAPO компаниясымен бірлесіп салынды. Тасығыштағы жарылыс дефлекторлары 60° бұрышпен көтерілгенде қозғалтқыш соплоларына тым жақын екендігі анықталды, сондықтан дефлекторларды 45° бұрышта ұстап тұрған уақытша шешім қабылданды. Алайда, ұшақ оның алдында ең көп алты секундтан артық болған кезде қалқанның су құбырлары жарылды. Ұшқыш Пугачёв қозғалтқыштың қуатын азайтып, ұшақтың жылдамдығын шектеуге арналған тежегіштердің кері тартылуына және ұшақтың алға жылжуына себеп болды. Ұшақ тез тоқтатылды, ал Пугачёв кейін жарылыс дефлекторларын немесе тежегіштерді пайдаланбастан ұшып кетті. Осыдан кейін, апат жағдайында «Камов Ка-27ПС» іздеу-құтқару тікұшағы тасығышқа жақын ұшып келді. Келесі үш апта ішінде 227 ұшу және 35 палубаға қону жүргізілді. Су-33 ұшағына қарағанда маңызды жақсартуларға алдыңғы фюзеляж бен жетек жиегінің қайта қарастырылуы, үлкен қанаттар мен тұрақтандырғыштар жатты.

During the 1970s, the Yakovlev Yak 38, then the Soviet Navy's only operational carrier based fixed wing combat aircraft, was found to be unable to undertake its role due to limited range and payload, which severely hampered the capability of the Soviet Navy's Project 1143 carriers. It was decided to develop a bigger and more potent carrier capable of operating STOL aircraft. During the assessment period, a number of aircraft carriers were studied; the Project 1160 carrier would have been able to operate the MiG 23s and Su 24s, but was abandoned due to budget constraints. Design efforts were then concentrated on the Project 1153 carrier, which would have accommodated the Su 25s and the proposed MiG 23Ks and Su 27Ks. Sufficient funding was not secured, and the Navy looked at the possibility of a fifth, and larger, Project 1143 carrier, modified to allow for Yak 141, MiG 29K and Su 27K operations. To prepare for the operations of the Su 27K and the rival MiG 29K on board the new carrier, work proceeded on the development of the steam catapult, arresting gear, optical and radio landing systems. The pilots were trained at a new establishment in Crimea, named NITKA, for Aviation Research and Training Complex. In 1981, the Soviet government ordered the abandonment of the catapult system as part of an overall downsize of Project 1143.5 carriers, which also included cancelling the fifth Project 1143 carrier and Varyag. A takeoff ramp was installed at the complex, where takeoffs would be executed to ensure that the Su 27Ks and MiG 29Ks would be able to operate from carriers. Both Sukhoi and Mikoyan modified their prototypes to validate the takeoff ramp. Three Sukhoi T10s (−3, −24 and −25), along with an Su 27UB, were used for takeoffs from the simulated ramp. The first of these tests were undertaken by Nikolai Sadovnikov on 28 August 1982. Flight tests indicated the need for a change in ramp design, and it was modified to a ski jump profile. Full scale design of the Su 27K soon started as the "T 10K" under the guidance of Konstantin Marbyshev. Nikolai Sadovnikov was appointed the design bureau's Chief Test Pilot for the programme. By November 1984, conceptual design had passed its critical design review, with the detailed design finalised in 1986. The two prototypes were constructed in conjunction with KnAAPO in 1986–1987. It was found that the carrier's jet blast deflectors were too close to the engine nozzles when raised at an angle of 60°; thus an improvised solution held the deflectors at 45°. However, when the aircraft was in front of it for longer than the maximum six seconds, the shield's water pipes exploded. The pilot, Pugachyov, reduced engine throttle, accidentally causing the detents (blocks used to restrain aircraft from accelerating) to retract and the fighter to move forwards. The aircraft was quickly stopped; Pugachyov later took off without the use of blast deflectors or detents. Since then, a Kamov Ka 27PS search and rescue helicopter was flown close to the carrier in case of an accident. During the following three week period, 227 sorties were amassed, along with 35 deck landings. Notable improvements over the Su 33 included a revised forward fuselage and leading edge slats, bigger wings and stabilators.

Жаңғырту

2010 жылы "Сухой" Су-33 ұшағының жаңартылған нұсқасын әзірледі. Ұшу сынақтары 2010 жылдың қазан айында басталды. Бұл жаңартылған Су-33 бастапқы Су-33-тің қытайлық өндірістің потенциалды нұсқасы – Шэньян J-15-пен бәсекелесуге және Ресей Әскери-теңіз күштерінен тапсырыс алуға бағытталған. Ұшақтың негізгі жаңартуларына қуаттырақ (132 кН, 29 800 фунт) AL-31F M1 қозғалтқыштары және қару-жарақ тасымалдау көлемінің ұлғаюы кірді. Қаржыландыру шектеулеріне байланысты сол кезде радар мен қару-жарақ жаңартулары мүмкін болмады. Әскери сарапшы Ричард Фишердің сөзіне қарағанда, жаңа өндіріс партиясына фазалық антенналық радар, итеру векторын басқару сораптары және ұзақ қашықтықтағы кемеге қарсы зымырандар енгізілуі мүмкін деген болжам бар. Заманауи нысанаға алу жүйелерін орнату Су-33 истребительдерінің мүмкіндіктерін Су-30СМ деңгейіне жақындастырады деп есептеледі. Әскери-теңіз авиациясының бастығы генерал-майор Игорь Кожиннің мәлімдемесіне сәйкес, жаңғыртудың екінші кезеңіне қуаттырақ қозғалтқыштар мен анықтау жүйелерін орнату кіреді.

Дизайн

Су-27 ұшағын теңіз операцияларына бейімдеу үшін, Сухой алдымен қону кезінде, әсіресе жылдам түсу және жарық шығармайтын қонулар (ұшақ «көтерілмей» және қону алдында төмен түсу жылдамдығын баяулатпайтын қонулар) кезінде туындайтын үлкен жүктемеге төтеп беру үшін күшейтілген конструкция мен шассиді енгізді. Қанаттар мен тұрақтандырғыштар авианосаттағы ұшақтардың санын арттыру және палубада оңай қозғалу үшін бүктелетіндей етіп өзгертілді. Артқы радиолокациялық дөңгелек жоғары шабуыл бұрышында (альфа) қону кезінде палубаға тиюіне жол бермес үшін қысқартылып, қайта жасалды. МиГ-29К-мен салыстырғанда, Су-33 ұшағының ұшуға дейінгі максималды салмағы 50% артық; жанармай сыйымдылығы екі еседен астам, бұл оған биіктікте 80% (немесе теңіз деңгейінде 33%) ұзаққа ұшуға мүмкіндік береді. МиГ-29К сыртқы жанармай бактарын пайдалану арқылы Су-33 сияқты ұзақ уақытқа орнында тұра алады, бірақ бұл оның қару-жарақты тасымалдау мүмкіндігін шектейді. Су-33 өте төмен жылдамдықпен ұша алады, ал МиГ-29К тиімді басқару үшін ең төменгі жылдамдықты сақтауға қажетті. Дегенмен, кейбір сарапшылар МиГ-29К Су-33 авианосаттық операциялар үшін тым ауыр болып шыққан жағдайда ғана резервтік нұсқа болды деп санайды; және Кеңес теңіз күштері флоттың әуе қорғанысына ғана қызығушылық танытты, соққы беру немесе шабуылдау қабілеттеріне емес. Су-33 он екі бекіткіште Р-73 (төрт) және Р-27Е (алты) басқарылатын зымырандарын, сондай-ақ 150 оқты 30 мм GSh-30-1 зеңбірегін тасымалдайды. Ол қосымша миссиялар үшін басқарылмайтын зымырандар, бомбалар және кассеттік бомбаларды да тасымалдай алады.

To adapt the original Su 27 for naval operations, Sukhoi first incorporated a reinforced structure and undercarriage to withstand the great stress experienced upon landing, particularly quick descents and non flare landings (landings where the aircraft does not 'float' and slow its descent rate just prior to touchdown). The wings and stabilators are modified for folding to maximise the number of aircraft the carrier can accommodate and to allow ease of movement on deck. The rear radome is shortened and reshaped to prevent its striking the deck during high Alpha (angle of attack) landings. Compared with the rival MiG 29K, the Su 33's maximum takeoff weight (MTOW) is 50% higher; fuel capacity is more than double, allowing it to fly 80% further at altitude (or 33% at sea level). The MiG 29K can spend as much time as the Su 33 on station by using external fuel tanks, but this limits its ordnance capacity. The Su 33 can fly at speeds as low as , in comparison the MiG 29K needs to maintain a minimum of for effective control. However, some analysts stated the view that the MiG 29K was only a fall back option if the Su 33 had proven to be too heavy for carrier operations; and that the Soviet Navy was only interested in fleet air defence, not strike or attack capabilities.|group=N

The Su 33 carries guided missiles such as the R 73 (four) and R 27E (six) on twelve hardpoints, supplemented by the 150 round 30 mm GSh 30 1. It can carry an assortment of unguided rockets, bombs and cluster bombs for secondary air to ground missions.|alt=Aqua and blue jet aircraft on aircraft carrier deck, with a group of men standing close by. Behind the jet is the ship's island]]

With the break up of the Soviet Union, the Russian Navy was dramatically downsized, with many shipbuilding programmes stopped. If the Varyag, Oryol and Soviet aircraft carrier Ulyanovsk had been commissioned, a total of 72 production airframes would have been built; the early airborne warning and MiG 29K would also have proceeded, instead of being abandoned. The aircraft officially entered service on 31 August 1998 under new designation "Su 33". The 279th independent Shipborne Assault Aviation Regiment based at Severomorsk 3 air base became the first unit operating the variant. In 2009, it was announced the Russian Navy will procure 24 MiG 29Ks to replace its fleet of about 19 Su 33s in service, with deliveries to be completed by 2015. However, in 2015, Chief of the Naval Aviation General Major Igor Kozhin, announced that a second fighter regiment would be formed to augment the current force, with the MiG 29Ks to be used by the new unit. The existing 19 Su 33s were to be refurbished for further use. In September 2016, at least six Su 33s were upgraded with the SVP 24 targeting system as the aircraft were preparing for their combat deployment to Syria. In 2017, the United Engine Corporation announced it has resumed the production of upgraded AL 31F series 3 engines for all remaining 18 Su 33 fighters. The first batch of engines was delivered to the customer the same year.

Совет Одағының тарауына байланысты Ресей теңіз күштері күрт қысқартылды және көптеген кеме құрылысы бағдарламалары тоқтатылды. Егер «Варяг», «Орел» және «Ульяновск» совет авианосаттары пайдалануға берілгенде, барлығы 72 жаңадан құрылған ұшақ салынған болар еді; ерте авиациялық ескерту және МиГ-29К ұшақтары да тоқтатылмай, дамытыла берген болар еді. Ұшақ 1998 жылдың 31 тамызында «Су-33» деген жаңа атаумен ресми түрде пайдалануға берілді. Североморск-3 әуе базасында орналасқан 279-шы тәуелсіз кемелік шабуылдық авиация полкі осы нұсқаны пайдаланған алғашқы бөлімше болды. 2009 жылы Ресей теңіз күштері 24 МиГ-29К ұшағын сатып алатыны хабарланды, ол қызметтегі шамамен 19 Су-33 ұшағын алмастыруы тиіс еді, жеткізілім 2015 жылға дейін аяқталуы жоспарланған. Алайда, 2015 жылы Теңіз авиациясының бастығы генерал-майор Игорь Кожин қазіргі күштерді күшейту үшін жаңа бөлімше МиГ-29К ұшақтарымен жабдықталады, ал бар болған 19 Су-33 ұшағы одан әрі пайдалану үшін жаңартылатынын мәлімдеді. 2016 жылдың қыркүйегінде кем дегенде алты Су-33 ұшағы Сирияға жауынгерлік тапсырмаларға дайындалып жатқанда SVP-24 нысана алу жүйесімен жаңартылды. 2017 жылы United Engine Corporation барлық қалған 18 Су-33 истребителі үшін жаңартылған AL-31F сериялы 3 қозғалтқыштарын қайта өндіруді бастағанын хабарлады. Осы жылы клиентке қозғалтқыштардың алғашқы партиясы жеткізілді.

2015 жылы Сирияға Ресейдің әскери араласуы

2016 жылдың 15 қарашасында Сириядағы террористік топтарға қарсы Ресейдің кең ауқымды әскери операциялары кезінде Су-33 ұшақтары "Адмирал Кузнецов" әуе кемесінен алғаш рет жауынгерлік тапсырма орындады, Сирияның Идлиб және Хомс провинцияларындағы ИДИЛ және "Жәбхәт ән-Нусра" террористік объектілеріне 500 кг-лық қанатты бомбалармен соққы берді. Негізгі нысандар оқ-дәрі қоймалары, жиналу және оқу орталықтары, сондай-ақ қару-жарақ өндіріс орналасқан жерлер болды. Ресей Қорғаныс министрлігінің мәліметінше, шабуыл нәтижесінде кем дегенде 30 экстремист, оның ішінде үш жетекші қолбасшы қаза тапты. 2016 жылдың 5 желтоқсанында Су-33 ұшағы әуе кемесіне екінші рет қонған кезде тоқтату сымы жыртылып, Жерорта теңізіне құлады. Ұшқыш катапульданып, жарақатсыз аман қалды.

Ұсынылған бағалар

Халықаралық деңгейде Қытай Халық Республикасы экспорттық тұтынушы ретінде қарастырылды. Ресейдің мемлекеттік қару-жарақ экспортері "Рособоронэкспорт" бұрын 2,5 миллиард АҚШ долларына бағаланған 50 ұшақтың тапсырысын келісімге келтіруге тырысқан. Қытай бастапқыда сынақтар үшін 100 миллион долларлық екі ұшаққа ие болып, содан кейін тағы 12-48 ұшаққа қосымша опция алатын болды. Бұл жолданбалар Қытайдың жаңа ұшақ тасымалдаушы бағдарламасымен байланысты болды, ал бұрынғы кеңестік тасымалдаушы "Варяг" осы бағдарламаның негізгі бөлігі болуға тиіс еді. 2006 жылдың соңында Чжухай авиашоуында лейтенант-генерал Александр Денисов баспасөз мәслихатында Қытайдың Ресейден Su-33 ұшақтарын сатып алу мүмкіндігін сұрағанын және келіссөздердің 2007 жылы басталатынын мәлімдеді. 2006 жылдың 1 қарашасында Синьхуа ақпарат агенттігі әскери сайтында Қытайдың Su-33 ұшағын енгізуді жоспарлап отырғаны туралы хабарлады. Қытай бұрын Su-27 өндірісіне лицензия алған еді. "Сухой" Su-33K ұшағының жаңартылған нұсқасын жасап жатыр, ол Su-35 жолданбаларының озық технологияларын ескі Su-33 конструкциясына енгізуге бағытталған. Әртүрлі ұшақтардың Su-33 негізінде жасалғаны айтылады, мысалы, Шэньян J-15. Шэньян ұшақ конструкторларының T-10K ұшақ тасымалдаушысының прототипі алдында түскен суреттері J-15 пен T-10K арасындағы тікелей байланысты көрсетеді. Сенімсіз дерек көзі: сәуір 2013 жыл. Келіссөздер тоқтап қалды, себебі Шэньян Aircraft компаниясы ұшақтағы ресейлік компоненттердің үлесін азайтуға тырысты, ал "Сухой" J-11 жолданбасына болашақ жаңартулар мен өзгерістерден табыс табуды қалады. Нәтижесінде, бәсекелес МиГ-29К ұшағы таңдалды, себебі Su-33-тің электроникасы ескірген. Su-33-тің үлкен өлшемдері Үндістанның ұшақ тасымалдаушыларында оны пайдалану қиындықтарын тудыруы мүмкін деген алаңдаушылыққа себеп болды, бұл кіші МиГ-29К үшін маңызды емес.

Нұсқалар

Су-27К – 1143.5 және 1160 жобалары бойынша жобаланған, авианосец негізіндегі Су-27 ұшағы (кеңес классификациясындағы ауыр авиациялық крейсерлер). Су-27КИ – 1143.5 және 1153 жобалары бойынша жобаланған, авианосец негізіндегі Су-27 ұшағының жобасы (кеңес классификациясындағы ауыр авиациялық крейсерлер). Su-27KPP – екі орындық, авианосец негізіндегі электрондық соғыс ұшағының жобасы. Су-27КРС – екі орындық, авианосец негізіндегі барлау және нысананы белгілеу ұшағының жобасы. Су-27КТ/Су-27КТЗ – авианосец негізіндегі жанармай құю ұшағының жобасы. Су-27КУ – екі орындық, авианосец негізіндегі оқу-жаттығу ұшағының жобасы. Су-27КШ – авианосец негізіндегі шабуылдық ұшақтың жобасы. Су-28К – екі орындық, авианосец негізіндегі шабуылдық ұшақтың жобасы. Су-28КРС – Су-28К негізіндегі, авианосец негізіндегі барлау және нысананы белгілеу ұшағының жобасы. Su-29K – ұзақ қашықтықтағы R-33 зымырандарын тасымалдау мүмкіндігі бар, авианосец негізіндегі жойғыш ұшақтың жобасы. Su-33 – 1998 жылдың 31 тамызында Ресей Теңіз-әскери авиациясына қабылдағаннан кейін Су-27К атауы. Su-27KUB/Su-33UB/Su-33D – Су-27K және Су-27KU негізіндегі, экипажы екі адамнан тұратын, қатар отыратын екі орындық оқу-жауынгерлік нұсқасы. Бір прототип салынды.

Ерекше оқиғалар

2001 жылдың 17 шілдесі: Ресейдің Псков облысындағы әуе шоуы кезінде Ресей Теңіз-әскери күштерінің Су-33 ұшағы апатқа ұшырады. Ұшқыш, генерал-майор Тимур Апакидзе, апаттан қаза тапты. 2005 жылдың 5 қыркүйегі: Ресей Теңіз-әскери күштерінің Су-33 ұшағы Солтүстік Атлантикада Адмирал Кузнецовқа жоғары жылдамдықпен қонған кезде тоқтату арқаны жыртылды. Ұшқыш катапульданып, құтқарылды. Ұшақтың құпия жабдықтарын алуға жол бермеу үшін оны тереңдегі зарядтармен жою жоспарланған. Бірақ, ұшақта құпия жабдық болмағандықтан, бұл жоспар іске аспады. Апат видеоға түсірілді. 2016 жылдың 3 желтоқсаны: Сириядағы жауынгерлік тапсырмадан оралғаннан кейін екінші рет қонуға тырысқанда Адмирал Кузнецовтағы Су-33 ұшағы апатқа ұшырады. Ұшқыш жарақатсыз аман қалды және іздеу-құтқару тобы тарапынан дереу құтқарылды. Осыдан кейін Ресей Теңіз-әскери күштері әуе кемесінің қалған ұшақтарын операцияларды жалғастыру үшін Сириядағы әуе базасына аударды, әуе кемесінің мәселесі шешілгенге дейін.

Көрмеге қойылған ұшақтар

Су-33 "70 қызыл" Амур облысы Комсомольск-на-Амуре қаласындағы Амур авиациялық өндіріс бірлестігінде көрсетілді. Су-33 Мәскеудегі Сухой конструкторлық бюросында көрсетілді.