Кіріспе

Ливия провинциясы Фезан (/UK/f/ɛ/'/z/ɑː/n/ fezAHN, /US/f/ɛ/'/z/æ/n/, /f/ə/'/z/æ/n/ fezAN, fəZAN; ; ; Phazania) – қазіргі Ливияның оңтүстік-батыс аймағы. Оның көп бөлігі шөлді, бірақ солтүстікте таулар, жоталар және құрғақ өзен аңғарлары (вадилер) бар, олардың ішіндегі оазистер ежелгі қалалар мен ауылдарға басқаша жарамсыз Сахара шөлінің тереңдігінде өмір сүруге мүмкіндік береді. Бұл термин бастапқыда Африка проконсулының жағалау аймағынан тыс жерлерге, соның ішінде Нафусаға және қазіргі Ливияның батысынан Уаргла мен Иллизиге дейінгі аймақтарға қатысты қолданылған. Осы бербер аймақтары Триполи, Цирта немесе Алжир аймақтарымен байланысты болғандықтан, бұл атау көбінесе Триполитанияның оңтүстігіндегі шөлді аймақтарға қолданылатын болды. 1934 жылы Ливия құрылғаннан кейін Фезан провинциясы елдің үш негізгі провинциясының бірі ретінде белгіленді, солтүстікте Триполитания провинциясымен және солтүстік-шығыста Киренаика провинциясымен бірге.

Этимология

Бербер тілдерінде Феззан (немесе Ифезан) "қатаң тастар" деген мағына береді. Феззан аймағының грекше атауы – Фазания немесе Фазания сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "фазандар мекені" дегенді білдіреді.

География

Феззанның солтүстігінен Шати аңғары (Уади Әш-Шати) және батысынан Уади Ираван өтеді. Бұл екі аймақ, Тибести тауларының Чад шекарасын кесіп өтетін бөліктері, сондай-ақ шалғай орналасқан оазистер мен шекаралық бекеттер – Фезанның тұрақты тұруға бейімделген халықты қамтамасыз ете алатын жалғыз жерлері. Фезанның қалған бөлігін Идехан Убари мен Идехан Мурзуқ ергтері деп аталатын үлкен құм теңіздері жабады.

Тарих

Б.з.д. V ғасырдан б.з. V ғасырына дейін Феззанды Гарамэнттер мекендеген. Олар Карфаген мен Солтүстік Африкадағы Рим империясы және Батыс және Орталық Африканың Сахель мемлекеттері арасындағы Транс-Сахара сауда жолдарымен үздіксіз айналысты. Б.з.д. 19 жылы римдік генералдар Септимус Флакк және б.з. 50 жылы Паулин Фезанға жетіп, оңтүстікке қарай жылжиды. Рим империясының құлдырауымен және одан кейінгі сауда дағдарысымен Феззан маңыздылығын жоғалта бастады. Ерте орта ғасырларда Сахараның шөлге айналуы салдарынан халық саны күрт азайды. 13 және 14 ғасырларда Феззан Канем империясының құрамына кірді, ол Ливиядағы Зеллаға дейін созылды. XVI ғасырдың басында Канем-Борну империясына қарсы соғыстар нәтижесінде Аулад Мұхаммед әулеті құрылды, ал Мурзук Феззанның астанасы болды. Шамамен 1565 жылы Мұхаммед ибн әл-Мунтасир билікке келді. Солтүстік Африканың Осман билеушілері 17 ғасырда аймаққа бақылауын орнатты. Абдулхамид II (1876–1909) тұсында Феззан жас түркілердің саяси жер аударылу орны ретінде пайдаланылды, себебі ол Стамбулдан ең алыс провинция болды. 1911 жылдан бастап Феззанды Италия басып алды. Алайда, Италияның аймаққа бақылауы Бенито Муссолини билікке келгенге дейін, кем дегенде 1923 жылға дейін тұрақсыз болды. Италиялықтардың жаулап алу әрекеттеріне аймақтың араб тайпалары, жауынгерлік Санусия тәріқатының жақтастары қарсылық көрсетті. Аймақтағы туарег тайпалары Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Еуропаның кеңеюінен кейін ғана бағындырылды, ал кейбіреулері Солтүстік Африка кампаниясында итальян армиясымен ынтымақтасты. 1943 жылдың 16 қаңтарында еркін француз әскерлері Феззанның маңызды қаласы Мурзукты басып алды және Сабада штаб-пәтермен Феззанды басқаруға кірісті, осылайша Феззан-Гадамес әскери аумағы құрылды. Француз әкімшілігі негізінен Сайф әл-Наср әулетінен шыққан Феззандық беделді тұлғалар арқылы жүзеге асырылды. Батыс Феззандағы тайпаларды Гат пен оның айналасындағы аймақтың француз Алжиріне әкімшілік қосылуы алаңдатты. 2011 жылғы Ливия азаматтық соғысының көп бөлігінде Феззан Ливия жетекшісі Муаммар Каддафидің бекінісі болды, бірақ шілде айынан бастап Каддафиге қарсы күштер аймақты басып ала бастады, қыркүйек айының ортасы мен соңында аймақтың ең ірі қаласы Сабаны бақылауға алды. Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) Ливия Феззаны үшін (.lf) ел коды "белгісіз мерзімге" резервтелді. Феззанда тәулігіне 400 мың баррельге дейін өндіруге қабілетті мұнай ұңғымалары бар, бірақ мұнай компаниялары қызметкерлерін Солтүстік Ливиядан жеткізіп әкеледі. Жергілікті тайпалар мұнай саудасынан ешқандай пайда көре алмайды, сондықтан Африканың басқа аймақтарынан мигранттарды контрабандалық жолмен тасымалдауға көшті, бұл Еуропаның мигранттық дағдарысын күшейтеді және жылына 1 миллиард долларлық өнеркәсіп құрайды.