Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ливия провинциясы Фезан (/UK/f/ɛ/'/z/ɑː/n/ fezAHN, /US/f/ɛ/'/z/æ/n/, /f/ə/'/z/æ/n/ fezAN, fəZAN; ; ; Phazania) – қазіргі Ливияның оңтүстік-батыс аймағы. Оның көп бөлігі шөлді, бірақ солтүстікте таулар, жоталар және құрғақ өзен аңғарлары (вадилер) бар, олардың ішіндегі оазистер ежелгі қалалар мен ауылдарға басқаша жарамсыз Сахара шөлінің тереңдігінде өмір сүруге мүмкіндік береді. Бұл термин бастапқыда Африка проконсулының жағалау аймағынан тыс жерлерге, соның ішінде Нафусаға және қазіргі Ливияның батысынан Уаргла мен Иллизиге дейінгі аймақтарға қатысты қолданылған. Осы бербер аймақтары Триполи, Цирта немесе Алжир аймақтарымен байланысты болғандықтан, бұл атау көбінесе Триполитанияның оңтүстігіндегі шөлді аймақтарға қолданылатын болды. 1934 жылы Ливия құрылғаннан кейін Фезан провинциясы елдің үш негізгі провинциясының бірі ретінде белгіленді, солтүстікте Триполитания провинциясымен және солтүстік-шығыста Киренаика провинциясымен бірге.
Province of Libya
Fezzan (/UK//f//ɛ/'/z//ɑː//n/ fezAHN, /US//f//ɛ/'/z//æ//n//, //f//ə/'/z//æ//n/ fezAN, fəZAN; ; ; Phazania) is the southwestern region of modern Libya. It is largely desert, but broken by mountains, uplands, and dry river valleys (wadis) in the north, where oases enable ancient towns and villages to survive deep in the otherwise inhospitable Sahara Desert. The term originally applied to the land beyond the coastal strip of Africa proconsularis, including the Nafusa and extending west of modern Libya over Ouargla and Illizi. As these Berber areas came to be associated with the regions of Tripoli, Cirta or Algiers, the name was increasingly applied to the arid areas south of Tripolitania. After the 1934 formation of Libya, the Fezzan province was designated as one of the three primary provinces of the country, alongside Tripolitania province to the north and Cyrenaica province to the northeast.
Этимология
Бербер тілдерінде Феззан (немесе Ифезан) "қатаң тастар" деген мағына береді. Феззан аймағының грекше атауы – Фазания немесе Фазания сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "фазандар мекені" дегенді білдіреді.
In Berber languages, Fezzan (or ifezzan) means "rough rocks". Fezzan could also be a derivation from the region's Greek name Phasania or Phazania, which may mean "the country of the pheasants".
География
Феззанның солтүстігінен Шати аңғары (Уади Әш-Шати) және батысынан Уади Ираван өтеді. Бұл екі аймақ, Тибести тауларының Чад шекарасын кесіп өтетін бөліктері, сондай-ақ шалғай орналасқан оазистер мен шекаралық бекеттер – Фезанның тұрақты тұруға бейімделген халықты қамтамасыз ете алатын жалғыз жерлері. Фезанның қалған бөлігін Идехан Убари мен Идехан Мурзуқ ергтері деп аталатын үлкен құм теңіздері жабады.
Fezzan is crossed in the north by the ash Shati Valley (Wadi Al Shatii) and in the west by the Wadi Irawan. These two areas, along with portions of the Tibesti Mountains crossing the Chadian border and a sprinkling of remote oases and border posts, are the only parts of the Fezzan able to support settled populations. The large dune seas known as ergs of the Idehan Ubari and the Idehan Murzuq cover much of the remaining land of Fezzan.
Тарих
Б.з.д. V ғасырдан б.з. V ғасырына дейін Феззанды Гарамэнттер мекендеген. Олар Карфаген мен Солтүстік Африкадағы Рим империясы және Батыс және Орталық Африканың Сахель мемлекеттері арасындағы Транс-Сахара сауда жолдарымен үздіксіз айналысты. Б.з.д. 19 жылы римдік генералдар Септимус Флакк және б.з. 50 жылы Паулин Фезанға жетіп, оңтүстікке қарай жылжиды. Рим империясының құлдырауымен және одан кейінгі сауда дағдарысымен Феззан маңыздылығын жоғалта бастады. Ерте орта ғасырларда Сахараның шөлге айналуы салдарынан халық саны күрт азайды. 13 және 14 ғасырларда Феззан Канем империясының құрамына кірді, ол Ливиядағы Зеллаға дейін созылды. XVI ғасырдың басында Канем-Борну империясына қарсы соғыстар нәтижесінде Аулад Мұхаммед әулеті құрылды, ал Мурзук Феззанның астанасы болды. Шамамен 1565 жылы Мұхаммед ибн әл-Мунтасир билікке келді. Солтүстік Африканың Осман билеушілері 17 ғасырда аймаққа бақылауын орнатты. Абдулхамид II (1876–1909) тұсында Феззан жас түркілердің саяси жер аударылу орны ретінде пайдаланылды, себебі ол Стамбулдан ең алыс провинция болды. 1911 жылдан бастап Феззанды Италия басып алды. Алайда, Италияның аймаққа бақылауы Бенито Муссолини билікке келгенге дейін, кем дегенде 1923 жылға дейін тұрақсыз болды. Италиялықтардың жаулап алу әрекеттеріне аймақтың араб тайпалары, жауынгерлік Санусия тәріқатының жақтастары қарсылық көрсетті. Аймақтағы туарег тайпалары Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Еуропаның кеңеюінен кейін ғана бағындырылды, ал кейбіреулері Солтүстік Африка кампаниясында итальян армиясымен ынтымақтасты. 1943 жылдың 16 қаңтарында еркін француз әскерлері Феззанның маңызды қаласы Мурзукты басып алды және Сабада штаб-пәтермен Феззанды басқаруға кірісті, осылайша Феззан-Гадамес әскери аумағы құрылды. Француз әкімшілігі негізінен Сайф әл-Наср әулетінен шыққан Феззандық беделді тұлғалар арқылы жүзеге асырылды. Батыс Феззандағы тайпаларды Гат пен оның айналасындағы аймақтың француз Алжиріне әкімшілік қосылуы алаңдатты. 2011 жылғы Ливия азаматтық соғысының көп бөлігінде Феззан Ливия жетекшісі Муаммар Каддафидің бекінісі болды, бірақ шілде айынан бастап Каддафиге қарсы күштер аймақты басып ала бастады, қыркүйек айының ортасы мен соңында аймақтың ең ірі қаласы Сабаны бақылауға алды. Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) Ливия Феззаны үшін (.lf) ел коды "белгісіз мерзімге" резервтелді. Феззанда тәулігіне 400 мың баррельге дейін өндіруге қабілетті мұнай ұңғымалары бар, бірақ мұнай компаниялары қызметкерлерін Солтүстік Ливиядан жеткізіп әкеледі. Жергілікті тайпалар мұнай саудасынан ешқандай пайда көре алмайды, сондықтан Африканың басқа аймақтарынан мигранттарды контрабандалық жолмен тасымалдауға көшті, бұл Еуропаның мигранттық дағдарысын күшейтеді және жылына 1 миллиард долларлық өнеркәсіп құрайды.
From the 5th century BCE to the 5th century CE, Fezzan was home to the Garamantes, who operated the Trans Saharan trade routes successively between Carthage and the Roman Empire in North Africa and Sahelian states of west and central Africa. The Roman generals Septimus Flaccus in 19 BCE and Suetonius Paulinus in 50 CE led small scale military expeditions into the northern reaches of the Sahara, and the Roman explorer Julius Maternus traveled there in early 1st century CE. Paulinus reached Fezzan and went further south. With the end of the Roman Empire and the following commercial crisis, Fezzan began to lose importance. The population was greatly reduced due to the desertification process of the Sahara during the early Middle Ages. During the 13th and 14th centuries, the Fezzan became a part of the Kanem Empire, which extended as far as Zella, Libya. Wars against the Kanem–Bornu Empire in the early sixteenth century led to the founding of the Awlad Muhammad dynasty, with Murzuk becoming the capital of Fezzan. Around 1565 it was ruled by Muhammad ibn al Muntasir. The Ottoman rulers of North Africa asserted their control over the region in the 17th century. In the reign of Abdulhamid II (1876–1909) Fezzan was used as a place of political exile for Young Turks because it was the most remote province from Istanbul. Beginning in 1911, Fezzan was occupied by Italy. However, Italy's control of the region was precarious until at least 1923, with the rise of Benito Mussolini. The Italians were resisted in their early attempts at conquest by tribal Arab adherents to the militant Sanusiya Sufi religious order. The Tuareg clans of the region were only pacified by European expansion shortly before the Second World War, and some of them collaborated with the Italian Army in the North African Campaign. Free French troops occupied Murzuk, a chief town of Fezzan, on 16 January 1943, and proceeded to administer Fezzan with a staff stationed in Sabha, forming the Military Territory of Fezzan Ghadames. French administration was largely exercised through Fezzan notables of the family of Sayf Al Nasr. Disquieting to the tribes in western Fezzan was the administrative attachment of Ghat, and its surrounding area, to French ruled Algeria. Fezzan was a stronghold for Libyan leader Muammar Gaddafi through much of the 2011 Libyan Civil War, though starting in July, anti Gaddafi forces began to gain ground, taking control of the region's largest city of Sabha in mid to late September. The LF country code (. lf) was reserved "on behalf" of Libya Fezzan (for an "indeterminate period of time") by the International Organization for Standardization (ISO). There are oil wells in Fezzan capable of 400,000 barrels per day, but oil companies fly in staff from northern Libya. The local tribes are not getting any money from the oil trade, and so have turned to smuggling migrants from other parts of Africa, which is feeding the European migrant crisis and is a $1 billion per year industry.