Кіріспе

Жазбаша ноталардың биіктігін көрсетуге арналған музыкалық символ. Кілті (француз тілінен: clef – «кілт») – музыкалық тақтадағы сызықтар мен аралықтар арқылы қандай ноталар бейнеленгенін көрсететін музыкалық символ. Тақтаға кілт қою, бес сызықтың немесе төрт аралықтың біреуіне нақты биіктік тағайындайды, соның арқасында қалған сызықтар мен аралықтардың биіктігі анықталады. Қазіргі заманғы музыка жазуда қолданылатын үш кілт символы – G, F және C кілттері. Бұл кілттерді бір сызыққа орналастыру, сол сызыққа анықтамалық нотаны бекітеді: F кілті – ортаңғы C-ден төменгі F нотасын, C кілті – ортаңғы C нотасын, ал G кілті – ортаңғы C-ден жоғарығы G нотасын анықтайды. Қазіргі заманғы музыка жазуда G кілті көбінесе жоғары кілт (G4 нотасы тақтаның екінші сызығына орналасады) ретінде, ал F кілті – бас кілт (F3 нотасы төртінші сызыққа орналасады) ретінде кездеседі. C кілті көбінесе альт кілті (үшінші сызыққа ортаңғы C нотасы орналасады) немесе тенор кілті (төртінші сызыққа ортаңғы C нотасы орналасады) түрінде кездеседі. Кілті сызық орнына аралыққа қоюға да болады, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Әртүрлі кілттерді қолдану, диапазонның айырмашылығына қарамастан, барлық аспаптар мен дауыстар үшін музыка жазуға мүмкіндік береді. Әр түрлі аспаптар мен дауыстар үшін әртүрлі кілттерді қолдану, әр бөлімді тақтаға ыңғайлы түрде, қосымша сызықтарды азайту арқылы жазуға мүмкіндік береді. Осы мақсатта G кілті жоғары бөліктер үшін, C кілті ортаңғы бөліктер үшін, ал F кілті төменгі бөліктер үшін қолданылады. Транспозициялық аспаптар үшін бұл ережеден ауытқулар болуы мүмкін, себебі олардың дыбыс биіктігіне қарамастан, бір отбасыдағы барлық аспаптар үшін бірдей кілт қолданылады. Мысалы, тіпті төменгі саксофон да жоғары кілт бойынша оқылады. F, C және G кілттеріне қатысты ортаңғы C нотасы төңірегінде симметрия бар. C кілті ортаңғы C нотасын анықтайды, ал G және F кілттері ортаңғы C нотасынан бір квинта жоғары және төмен ноталарды анықтайды. Кілті сызықтарын жаттау үшін екі кең таралған мнемоникалық тәсіл:
Good Boys Do Fine Always (бас кілт)
Every Good Boy Does Fine (жоғары кілт)

Жеке кілттер

Бұл бөлімде ноталарда қолданылатын кілттердің толық тізімі, сондай-ақ олармен жазылған аспаптар мен дауыс партияларының тізімі келтірілген. Кілт атауынан кейін келтірілген қысқаша белгі (†) – бұл кілт қазір кеңінен қолданылмайтынын білдіреді.

Үшбұрышты кілт

G кілтінің қазірге дейін қолданылып келе жатқаны тек требль кілті ғана, онда G кілті екінші сызықта орналасқан. Бұл ең көп қолданылатын кілт және әдетте музыка студенттері бірінші болып осы кілтті үйренеді. Осы себепті "G кілті" және "требль кілті" терминдері көбінесе синоним ретінде қарастырылады. Требль кілті тарихи тұрғыдан требль, яғни жасөспендемеген дауыс бөлігін белгілеу үшін қолданылған. Требль кілтін пайдаланатын аспаптарға скрипка, флейта, гобой, кор англез, барлық кларнеттер, барлық саксофондар, валторна, труба, корнет, вибрафон, ксилофон, мандолина, блокфлейта, сыбызғы және гитара жатады. Эуфониум мен баритон мүйізі кейде транспозициялық аспаптар ретінде қарастырылады, требль кілтін пайдаланып және бір толық октава төмен дыбысталады, ал кейде бас кілтін пайдаланып, концерттік питч аспаптары ретінде қарастырылады. Требль кілті сонымен қатар арфа мен пернетақы аспаптарында қолданылатын бес сызықтың жоғарғы сызығы болып табылады. Бас кілтіндегі аспаптар үшін (мысалы, виолончель, контрабас, фагот және тромбон) жоғары бөліктердің көпшілігі тенор кілтімен жазылады, бірақ өте жоғары ноталар требль кілтімен жазылуы мүмкін. Альт та өте жоғары ноталар үшін требль кілтін пайдалана алады. Требль кілті сопрано, меццо-сопрано, альт, контральто және тенор дауыстары үшін қолданылады. Тенор дауысты бөліктері октава төмен естіледі және көбінесе октавалық кілт (төменде қараңыз) немесе қос требль кілтімен жазылады.

Француз скрипкасының кілті†

Бірінші жолға қойылған G кілті француз кілті немесе француз скрипка кілті деп аталады. Ол Францияда он жетінші және он сегізінші ғасырларда скрипка және флейта музыкасы үшін қолданылған. Бұл кілт ноталарды бас кілтімен бірдей қатарға орналастырады, бірақ екі октава жоғарырақ.

Баритондық кілт†

F кілті үшінші сызыққа орналастырылғанда, ол баритон кілті деп аталады. Баритон кілті клавишті музыканың сол қолы үшін (әсіресе Францияда; Бауйннің қолжазбасына қараңыз) және вокалдық музыкадағы баритон партиялары үшін қолданылған. Бесінші сызықтағы C кілті баритон кілтімен бірдей ноталардан тұратын нота тақтасын құрайды, бірақ бұл түр нөсқасы сирек кездеседі.

Бас кілті

F кілтінің қазіргі қолданыстағы жалғыз түрі – бас кілті, ол төртінші сызыққа орналастырылады. Ол ғана кеңінен таралғандықтан, "F кілті" және "бас кілті" терминдері көбінесе бір-бірімен мағыс жағынан үйлесетін сөздер ретінде қарастырылады. Бас кілті виолончель, контрабас және бас-гитара, фагот және контрафагот, бас-блокфлейта, тромбон, туба және литавралар үшін қолданылады. Ол бартонды мүйіз немесе эвфониумның партиялары концерттік питчте жазылғанда, сондай-ақ мүйіздің ең төменгі ноталары үшін де қолданылады. Баритон және бас дауыстары бас кілтін пайдаланады, ал тенор мен бас бір нота тақтасына жазылғанда тенор дауысы бас кілтімен жазылады. Бас кілті – арфа мен клавишті аспаптардағы бес сызықты нота тақтасының төменгі кілті. Контрабас, бас-гитара және контрафагот жазылған нотадан октава төмен дыбысталады; кейбір ноталар осы аспаптарды жазылған нотаға сәйкес дыбысталатын аспаптардан ажырату үшін кілт астында "8" санымен көрсетеді. (төмендегі "Октавалық кілттер" бөлімін қараңыз).

Бас кілті

F бас кілті бесінші сызыққа орналастырылғанда, ол суббас кілті деп аталады. Оны Иоганн Окегем және Генрих Шюц төменгі бас партияларын жазу үшін, Месье де Сент-Коломб бас виоланың төменгі ноталары үшін, ал И.С. Бах өзінің «Музыкалық құрбандық» атты шығармасында қолданған. Бұл кілт скрипка кілтімен бірдей, бірақ екі октава төмен.

Альто кілті

Баспаның үшінші жолында орналасқан C кілті альт немесе виола кілті деп аталады. Қазіргі кезде ол виола, виола-д'аморе, альт тромбоны, виола-да-гамба және мандола үшін қолданылады. Ол сондай-ақ контратенор дауысымен байланысты және кейде контратенор кілті деп те аталады. Сергей Прокофьев симфонияларында cor anglais аспабы үшін осы кілті қолдануы – осының қалдығы. Ол кейде клавишті аспаптарға арналған музыкада да кездеседі (мысалы, Брамстың орган хоралдарында және Джон Кейдждің фортепианоға арналған «Арманында»). Бұл кілт бастапқыда хор музыкасындағы альт партияларын жазу үшін қолданылған, себебі альт диапазонының көп бөлігі скрипка және бас кілттерінің арасында жатады, бұл қосымша сызықтарды азайтуға мүмкіндік берді. Бүгінде альт партиялары көбінесе скрипка кілтімен жазылады.

Тенорлық кілт

Төртінші жолдағы C кілті тенорлық кілт деп аталады. Ол viola da gamba үшін (сирек кездеседі, көбінесе неміс ноталарында; әйтпесе альт кілті қолданылады) және бас кілт аспаптарының жоғарғы регистрлері үшін, мысалы, фагот, виолончель, эвфоний, контрабас және тенор тромбоны үшін қолданылады. Бас кілт аспаптарының ең жоғары шектері үшін де үстем кілт қолданылуы мүмкін. Тенор скрипка партиялары да осы кілтпен жазылған (мысалы, Джованни Баттиста Виталидің Op. 11). Бұл кілт вокалдық музыкада тенор партиясы үшін де қолданылған, бірақ қазіргі кезде оның орнына көбінесе үстем кілтінің октавалық түрі немесе тенор мен бас партиялары бір таяқта жазылған жағдайда бас кілті қолданылады. Бұрын ерлер хорының музыкасында қолданылған тенорлық кілтінің тағы бір түрі саты сияқты пішінге ие. Бұл C кілті C нотасын таяқтың үшінші бос орнына орналастырады және субоктавалық үстем кілтпен тең. Тарих бөлімін де қараңыз.

Мецзо-сопранолық кілт†

Екінші сызықта орналасқан До клавишасы меццо-сопрано клавишасы деп аталады, ол қазіргі батыс классикалық музыкасында сирек қолданылады. Ол 17 ғасырдағы француз оркестрлік музыкасында Лулли сияқты композиторлар екінші виола немесе бірінші тенорлық партиясы ('taille') үшін, сондай-ақ опералық рөлдерде меццо-сопрано дауыстары үшін, әсіресе Клаудио Монтеверди қолданған. Меццо-сопрано клавишасы Ренессанс дәуіріндегі кейбір флейта партиялары үшін де қолданылған, әсіресе дауыстық партияларды екілеген кезде. Әзірбайжан музыкасында тар осы клавишаны қолданады.

Сопранолық кілт†

Персоналдың бірінші жолындағы C кілті сопрано кілті деп аталады. Ол клавишті аспаптар музыкасының оң қолы үшін (әсіресе Францияда – Бауин қолжазбасын қараңыз), сопраноға арналған вокалдық музыкада және кейде альт кілтімен бірге жоғары виола да гамба партиялары үшін қолданылған. Ол 17 ғасырдағы француз музыкасында екінші скрипка партиясы ('haute contre') үшін де пайдаланылған.

Сегіздік кілттер

XVIII ғасырдан бастап кейбір аспаптар (мысалы, гитара) мен тенор дауысына арналған музыкада үшеулік кілт қолданылды, бірақ олар бір октава төмен естіледі. Сандардың шатасуын болдырмау үшін кейде, әсіресе хорлық жазбада, өзгертілген кілттер қолданылады. Үшінші сызықта C кілтін қолдану ноталарды бірдей орналастырады, бірақ бұл жазба альт және тенор кілттерімен оңай шатастырылатындықтан, бұл әлдеқайда сирек кездеседі. Мұндай өзгертілген үшеулік кілт көбінесе SATB құрамындағы тенор бөлімдерінде қолданылады, кілттің астында 8 санымен. Бұл ноталардың бір октава төмен естілетінін көрсетеді. Нақты тенор кілті дауыстық жазбаларда қолданылмай қалғандықтан, бұл "октавасы төмендетілген" үшеулік кілт көбінесе тенор кілті деп аталады. Осы кілт кейде октава мандолинасы үшін де қолданылады. Бұл екі бітісіп жатқан G кілтімен де көрсетілуі мүмкін. Тенор банжо әдетте үшеулік кілтпен жазылады. Алайда, жазбалардың нотасы бір октава төмен естілетін биіктікте (гитара музыкасында және көптеген тенор банжо оқулықтарында "октавалық биіктік" деп аталады) немесе жазылған биіктікте естілетін музыка арасында өзгереді ("нақты биіктік" деп аталады). Үшеулік кілттің жоғарғы жартысынан диагональ сызық жүргізу арқылы октавалық биіктікті көрсетуге тырысылған, бірақ бұл әрқашан қолданылмайды. Пенни дудкасы, сопрано және сопранино блокфлейтасы және басқа да жоғары дыбысты ағаш үрлемелі аспаптар үшін кілттің үстіне 8 саны қойылған үшеулік кілт қолданылуы мүмкін, бұл ноталар жазылғаннан бір октава жоғары естілетінін көрсетеді. Гарклейн (сопраниссимо) блокфлейтасы үшін кілттің үстіне 15 саны қойылған үшеулік кілт (стандартты үшеулік кілттен екі октава жоғары) қолданылады. F кілтін де октава белгісімен жазуға болады. F кілті контрабас сияқты аспаптар үшін (мысалы, контрабас және контрабассон) бір октава төмен естілетіндей жазылуы мүмкін, ал F кілті бас блокфлейтасы үшін бір октава жоғары естілетіндей жазылуы мүмкін, бірақ мұндай жағдайлар өте сирек. Джоахино Россинидің "Уильям Телл" увертюрасына дейінгі итальяндық партитураларда кор англез бас кілтімен жазылған, бір октава төмен естілетіндей. Бас кілті соншалықты кең таралғандықтан, диапазондық қатары нота тақтасының астында жатқан аспаптардың орындаушылары жай ғана қосымша сызықтарды оқуға үйренеді.

Бейтарап кілт

Нейтральді немесе соққылы аспаптар кілті, F, C және G кілттері сияқты нақты кілт емес. Оның орнына, ол әртүрлі дыбыссыз соққылы аспаптарды нота тақтасының сызықтары мен аралықтарына тағайындайды. Көпте қолданылатын барабан жиынтығы мен шерулі соққылы аспаптардың орналасуларын қоспағанда, аспаптарға сызықтар мен аралықтарды тағайындау стандартталмаған, сондықтан әрбір сызық немесе аралық қай аспапты білдіретінін көрсету үшін түсіндірме қажет. Дыбысты соққылы аспаптар бұл кілтті қолданбайды – тимпандар бас кілтінде, ал соққылы аспаптар үшқыр кілтінде немесе үлкен нота тақтасында жазылады. Егер нейтральді кілт бір соққылы аспап үшін қолданылса, нота тақтасында тек бір ғана сызық болуы мүмкін, бірақ басқа да конфигурациялар қолданылады. Нейтральді кілт кейде соққылы емес аспаптар аспаптың корпусын соғу сияқты, немесе вокалдық хордың қол соғу, таптап басу немесе ілеспе беру сияқты кеңейтілген техникаларды орындағанда қолданылады. Дегенмен, ырғақтарды аспаптың әдеттегі нота тақтасында × белгісі бар ноталар арқылы жазып, тиісті ырғақтық амалды көрсету үшін түсініктеме қосу жиі кездеседі.

Таблатура

Гитаралар және басқа да табақшалы аспаптар үшін, әдеттегі ноталардың орнына табылатура жазу мүмкін. Бұл ТАБ белгісі – кілт емес, ол ноталардың нота тақтасындағы орналасуын көрсетпейді. Көрсетілген сызықтар – музыкалық тақта емес, керісінше аспаптың ішектерін көрсетеді (гитара үшін алты сызық, бас гитара үшін төрт сызық, т.б.), ал сызықтарда қай табақшаны қолдану керектігін көрсететін сандар бар.

Басқа қолданыстар

Кілт комбинациялары 16-шы ғасырдың соңында модальдық жүйеде маңызды рөл атқарды, және 16-шы ғасыр вокалды полифониясының полифониялық музыкасындағы белгілі бір кілт комбинациялары нақты (тақ нөмірлі) ладтар үшін, ал басқалары плагальдық (жұп нөмірлі) ладтар үшін арналған деп ұсынылған, бірақ бұл туралы нақты мағынасы көптеген ғылыми талқылаулардың нысаны болды. Музыканы көрсетілгеннен өзге кілт бойынша оқығандай оқу, музыканы көзімен оқу кезінде транспозицияға көмектеседі, себебі бұл ноталарды жазылған ноталармен шамамен параллель жылжитады. Мұндай жағдайда, кілт таңбалары мен акциденттерді ескеру қажет.

Юникодпен

Компьютерлік жүйелерде пайдалану үшін Юникод консорциумы "Музыкалық символдар" блогы деп аталатын жиынтықтың құрамында он екі түрлі нотаның кілт белгілері үшін кодтық нүктелер жасады. Тізімнің көп бөлігі 1999 жылға дейін қалыптасқанмен, осы белгілердің көптеген компьютерлік шрифттерде қолжетімділігі әлі де шектеулі. Берілген кілт белгілері: