Кіріспе

1985 жылдан 1993 жылға дейін Нигерияның әскери президенті, футболшы Ибрагим Бадамаси Бабангида (1941 жылдың 17 тамызында туған) – Нигерияның зейнеткер генерал және мемлекет қайраткері, 1985 жылдан 1993 жылы отставкаға шыққанға дейін Нигерияның әскери президенті қызметін атқарған. Ол 1984-1985 жылдары Армия штабының бастығы болып қызмет етті, содан кейін Мұхаммед Бухариге қарсы жасалған төңкеріс арқылы билікті басып алды. Нигерия Азамат соғысында күресіп, Нигерия армиясының қатарында өсіп, Нигериядағы көптеген әскери төңкерістерге қатысты, соңында генерал шеніне жетіп, Қарулы күштердің Бас қолбасшысы болды; сондай-ақ 1985 жылдан 1993 жылға дейін сайланбаған президент және әскери диктатор ретінде үздіксіз сегіз жыл бойы билік жүргізді. Оның билік жылдары, кеңінен Бабангида дәуірі деп аталады, Бабангида мен оның режимі кем дегенде 12 миллиард долларға (бүгінгі шақта 23,9 миллиард доллар) жетеді деп есептеледі. Бабангида режимі мемлекеттік қауіпсіздік аппаратын құруды қадағалады, екі төңкеріс әрекетінен және одан кейін Мамман Ватсаның (1985) және Гидеон Оркардың (1991) өлімінен, сондай-ақ жүздеген әскерилердің сот процесінен аман қалды; Лагостағы Деле Гиваның қазасы (1986). Режим сонымен қатар Бабангиданың мұсылман әлемімен ынтымақтастықты күшейту және экстремизмнің өсуіне байланысты туындаған этникалық және діни шиеленістерге тап болды. Континентте оның билігі елді өңірлік держава ретінде көрсетті, Абуджа шарты және Либерия мен Сьерра-Леонеде Нигерия әскерлерінің қатысуы сияқты дипломатиялық жетістіктерге қол жеткізді. Шетелде Бабангиданың әскери режимі АҚШ пен Ұлыбританиямен дәстүрлі қарым-қатынастарды нығайтты, сондай-ақ мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру және ұлттық жұмылдырумен қатар экономикалық либерализацияны жүзеге асырды. Бабангида мен оның режимінің құлдырауы Үшінші Нигерия Республикасына өту және 1993 жылғы президент сайлауындағы саясаттың әскериленуімен байланысты болды, оны Бабангида жойды.

Ерте өмір

Ыбырай Бабангида 1941 жылғы 17 тамызда Мина қаласында әкесі Мұхаммед Бабангида мен анасы Айша Бабангида отбасында дүниеге келді. 1950-1956 жылдар аралығында бастауыш мектепке барар алдында ислам білімін алды. 1957 жылдан 1962 жылға дейін Бабангида Абдулсалами Әбубакар, Маман Ваца, Мохаммед Магоро, Сани Белло, Гарба Дуба, Гадо Наско және Мохаммед Сани Сами сияқты сыныптастарымен бірге Бида мемлекеттік колледжінде оқыды. Бабангида 1962 жылғы 10 желтоқсанда Нигерия армиясына қосылды, онда ол Кадунадағы Нигерия әскери оқу орталығында оқыды. Бабангида 1963 жылғы 26 қыркүйекте Үндістан әскери академиясынан N/438 жеке армия нөмірімен Корольдік Нигерия армиясының (кейін Нигерия армиясы болған) тұрақты жауынгер офицері ретінде екінші лейтенант шеніне ие болды. Бабангида 1963 жылғы сәуірден қыркүйекке дейін Үндістан әскери академиясында оқыды. 1964 жылдан 1966 жылға дейін 1-ші барлау эскадрильясының командирі болды. 1966 жылғы қаңтардан сәуірге дейін Бабангида Ұлыбританиядағы Корольдік бронетандық орталығындағы Жас офицерлер курсына қатысты, онда ол артиллерия және Саладин бронемашинасын оқыды. Лейтенант Бабангида Кадунадағы 1-ші барлау эскадрильясында қызмет етті және 1966 жылғы қанды төңкеріс оқиғаларына куә болды, оның салдарынан сэр Ахмаду Белло қаза тапты. Солтүстік Нигериядан бірнеше жас офицерлермен бірге ол Муртала Мохаммед басқарған шілдедегі қарсы төңкеріске қатысты, ол генерал Агии Иронсиді генерал Якубу Говонмен алмастырды.

Азаматтық соғыс

Азамат соғысы басталғаннан кейін Бабангида қайтарылып, генерал Мохаммед Шува басқаратын 1-дивизияға жіберілді. 1968 жылы ол Биафра аумағындағы қырғын шайқастарға қатысқан 44-ші жаяу әскер батальонының командирі болды. 1969 жылы Энугудан Умуахияға барлау операциясы жүргізіліп жатқанда, батальон жаудың қатты атысына түсті, нәтижесінде Бабангиданың кеудесінің оң жағына оқ тиді. Ол Лагосқа ауруханаға жатқызылды, оған оқ сынықтарын алып тастау ұсынылды, бірақ ол бас тартты және оны әлі күнге дейін өзімен бірге алып жүреді. Жазылып, жарақаттарынан айығып жатқанда Бабангида 1969 жылдың 6 қыркүйегінде Марям Кингке үйленді. 1969 жылдың желтоқсанында ол батальонға қолбасшылық ету үшін майданға қайта оралды. 1970 жылдың қаңтарында Бабангиданың бөлімше командирі генерал Теофилус Джанжума Біафра армиясының Лагостағы федералды әскери үкіметке капитуляциялағанын, соғыстың аяқталғанын хабарлады.

Соғыстан кейін

1970 жылы соғыстан кейін Бабангида екі рет қызмет бабымен жоғарылатылып, Нигерия қорғаныс академиясына нұсқаушы болып тағайындалды. 1972 жылдың тамызынан 1973 жылдың маусымына дейін ол АҚШ армиясының бронетанктік мектебіндегі Advanced Armored Officers курсына қатысты. 1973 жылы 4-ші барлау полкінің командирі болды. 1975 жылы Нигерия армиясының бронетанкті корпусының қолбасшысы болды. Бабангида бірнеше қорғаныс және стратегиялық курстарға қатысты. Полковник Бабангида Қарулы Күштердің қолбасшысы ретінде 1975 жылғы төңкерісте маңызды рөл атқарды. Кейін ол 1 тамыз 1975 жылдан 1979 жылдың қазанына дейін Жоғарғы әскери кеңестің ең жас мүшесі болып тағайындалды. Полковник Бабангида 1976 жылғы төңкерісті, оның салдарынан генерал Муртала Мохаммед қаза тауып, радиостанцияны бас қылмыскер, подполковник Бука Сука Димкадан дерлік жеке өзі қайтарып алып, тоқтатты. 1977 жылдың қаңтарынан шілдесіне дейін ол Джаджидегі Қарулы Күштер командалық және штаб колледжіндегі аға офицерлер курсына қатысты. 1979-1980 жылдары Ұлттық саясат және стратегиялық зерттеулер институтында Аға басшылар курсын бітірді. Ол өзінің жақын серіктесі және бизнесмен Мосхуд Абиоланың қаржылық қолдауымен 1983 жылғы екінші республиканы құлатып, төңкеріс ұйымдастырды. Бабангида және оның өзге де қастандықтары сол кездегі ең жоғары дәрежедегі офицер, генерал Мухаммаду Бухариді 1983 жылдан 1985 жылға дейін әскери мемлекет басшысы етіп тағайындады. Бабангида жоғарылатылып, Армия штабының бастығы және Жоғарғы әскери кеңестің мүшесі болып тағайындалды.

Жоспарлау

1983 жылғы төңкерістен кейін генерал Бабангида (сол кездегі Армия штабының бастығы) генерал Мухаммаду Бухариді, әскери мемлекет басшысын құлату үшін амал жасауды бастады. 1985 жылғы сарай төңкерісі төңкеріс тарихында бұрын-соңды көрілмеген әскери шеберлікпен ұйымдастырылды. Бабангиданың жетекшілік еткен бүкіл оқиға армияның жоғарғы эшелондарында жоспарланды, ол өзінің стратегиялық байланыстарын одақтастарымен – Сани Абача, Алию Гусау, Халилу Акилу, Мамман Ваца, Гадо Наско және әскери академияда оқытушы болып жұмыс істеген кезіндегі жас офицерлермен (Ұлттық Қорғаныс Академиясының 3-ші курсын бітіргендер) күшейтті және одақтастарын әскери иерархияның деңгейлерінде біртіндеп орналастырды.

Атқару

Сарай төңкерісі генерал Тунде Идиягонның, 6-шы штаб бастығы, Жоғарғы бас штаб және генерал Мухаммаду Бухаридің қатал оң қолбасшысының кесірінен бастапқыда кейінге шегерілді. 1985 жылғы 27 тамыздың түнгі жарымында төрт майор – Самбо Дасуки, Абубакар Дангуа Умар, Лаван Гвадабе және Абдулмумини Амину – мемлекет басшысын қамауға жіберілді. Таңға дейін заговоршылар үкіметті басып алып, Бабангида Миннадан Лагосқа ұшып келді, онда генерал Сани Абача радио арқылы оны жаңа бас қолбасшы деп жариялады. Бабангида генерал Мухаммаду Бухаридің әскери режимін "тынышсыздыққа ұшырататын" деп сипаттап, төңкерістің себебін түсіндірді.

Жарлық шығару

Бабангида жарлық арқылы билік жүргізіп, Нигерия Федеративтік Республикасының Президенті және Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы деген ресми атағын бекітті, ал Мухаммаду Бухариді 1988 жылға дейін Бенинде үй қамауына алды. Ол Қарулы Күштердің Басқарушы Кеңесін (AFRC) ең жоғары заң шығарушы орган ретінде құрды және оның төрағасы болды; сондай-ақ, ұлттық қауіпсіздік жүйесін қайта құрылымдап, генерал Алию Гусауды Ұлттық қауіпсіздік координаторы етіп тағайындады, ол тікелей президент кеңсесінде оған есеп берді. Ол Мемлекеттік қауіпсіздік қызметін (SSS), Ұлттық барлау агенттігін (NIA) және Қорғаныс барлау агенттігін (DIA) құрды.

Үшінші республикадағы дағдарыс

1989 жылы Бабангида Үшінші Нигерия Республикасына өтуді жоспарлай бастады. Ол саяси партияларды заңды түрде құруға рұқсат берді және 1992 жылғы жалпы сайлау алдында Социал-демократиялық партия (СДП) және Ұлттық республикалық конвенция (НРК) арқылы екі партиялық жүйені құрды. Ол барлық нигериялықтарды қайтыс болған бас әмірші Бола Иге есімді тұлғаның "екі арасызданған қол" деп атаған екі партияның біріне қосылуға шақырды. Екі партиялық мемлекет құру саяси бюроның ұсынысы болған. 1991 жылдың қарашасында халық санағы жүргізілгеннен кейін Ұлттық сайлау комиссиясы (ҰСК) 1992 жылдың 24 қаңтарында екі палаталы Ұлттық жиналысқа депутаттар сайлауы және президенттік сайлау сол жылдың соңында өтетінін жариялады. Дауыс беру процесі "A4 нұсқасы" деп аталды. Бұл процесте кез келген үміткердің жергілікті, штаттық және федералдық деңгейдегі барлық сайланатын лауазымдарға қабылдануы қажет болды. 1992 жылғы парламент сайлауы жоспарланғандай өтті, Социал-демократиялық партия (СДП) Ұлттық жиналыстың екі палатасында да көпшілік орындарды жеңіп алды. Бірақ 1992 жылдың 7 тамызында ҰСК 1992 жылғы президенттік праймериздің бірінші кезеңін күштен жойды. Бабангида Шеху Яр'Адуаның СДП президенттік кандидаттығына және Адам Чироманың НРК кандидаттығына қолдау көрсеткен 7 тамыздағы президенттік праймеризді жойды, екі партиядағы ескі қатардан құтылу мақсатында. 1993 жылдың қаңтарында Бабангида биліктегі әскери хунтаны – AFRC-ны – Ұлттық қорғаныс және қауіпсіздік кеңесімен алмастырды, осы кеңес режимнің жоғарғы шешім қабылдау органы болды. Ол сондай-ақ Эрнест Шонеканды Өтпелі кеңес басшысы және де-юре үкімет басшысы етіп тағайындады. Ол кезде өтпелі кеңес 1993 жылғы президенттік сайлауда демократиялық жолмен сайланған басшыға билікті тапсыруды жоспарлаған соңғы кезең ретінде қарастырылды. 1993 жылдың 12 маусымында президенттік сайлау өтті. Ұлттық сайлау комиссиясы ресми түрде жарияламаса да, нәтижелер Социал-демократиялық партияның (СДП) Мосуд Абиола мен Бабагана Кингибе дуэтінің Ұлттық республикалық конвенцияның (НРК) Башир Тофа мен Слайвестер Угохты 2,3 миллионнан астам дауыспен жеңгенін көрсетті. Бірақ сайлауды әскери басшы генерал Бабангида сайлаудың бұзылуына байланысты күштен жойды. Бұл шешім Абиоланың күшті бекінісі болған Оңтүстік-Батыста кеңінен наразылық пен саяси тәртіпсіздікке әкелді, көптеген адамдар Бабангиданың жасырын мақсаты бар екенін және билікті йоруба кәсіпкері Мосуд Абиолаға беруге ниеті жоқ екенін сезінді. Бабангида кейіннен сайлаудың ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан тоқтатылғанын мойындады, бірақ нақты себептерін атамады. 12 маусымдағы дағдарыс 1993 жылдың тамызында генерал Бабангиданың отставкаға кетуіне әкелді. Бабангида Эрнест Шонекан басқаратын Уақытша Ұлттық үкімет құру туралы жарлыққа қол қойды. Уақытша президент ретінде Шонекан бастапқыда Абиоланы өзінің вице-президенті етіп тағайындады, бірақ Абиола уақытша үкіметті мойындаудан бас тартты. Дағдарыс бірнеше ай бойы жалғасып, генерал Сани Абачаның билікті басып алуымен аяқталды. Бабангида дағдарыстың ең қызып тұрған кезеңінде: "Егер мен ұйықтап жатсам және йорубалардың соғыс барабандарын соғуын естісем, мен қайтадан ұйықтап кетер едім" деді.

Төралқадан кейінгі кезең

Бабангида Минадағы төбедегі резиденциясынан бүкіл елге тараған патронат жүйесін қалыптастырды. 1998 жылы Бабангида демократияға өтуде маңызды рөл атқарды. Бабангида – Әлиу Мохаммед Гусау сияқты басқа да көрнекті әскери генералдармен бірге Халықтық демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі. Олар 1999 жылғы Нигерия президенттік сайлауында генерал Олусегун Обасанжоны қолдап, осы арқылы өзінің билікке оралуына жол ашты. 2006 жылдың тамызында Бабангида 2007 жылғы Нигерия президенттік сайлауына қатысатынын жариялады. Ол бұл қадамды «Нигерия халқының атынан» жасап отырғанын айтты және елдің саяси элитасын Нигериядағы қазіргі этникалық және діни шиеленістерді қоздырды деп айыптады. 2006 жылдың 8 қарашасында генерал Бабангида Абужадағы Халықтық демократиялық партия штаб-пәтерінен өтініш нысанын алды. Бұл оның президенттікке үміткер болу ниетіне қатысты барлық күмәндіктерді сейілтіп жіберді. Нысанды оған жеке ПДП төрағасы Ахмаду Али табыс етті. Бұл әрекет оңтүстік-батыстан күшті қолдау немесе қарсылық реакциясын тудырды. Желтоқсан айында, президенттік праймеризден бұрын, Нигерия газеттері Бабангиданың өтінішін кері тартып алғаны туралы кеңінен хабарлады. БАҚ-та жарияланған IBB-нің хатында, ол марқұм генерал Шеху Яр’Адуадың інісі Умару Яр’Адуаға және генерал Әлиу Мохаммед Гусауға қарсы сайлауға түсудің «адамгершілік дилеммасы» туралы айтқан. Оның жеңіске жету мүмкіндігінің төмен екеніне көптерім сенді. 2010 жылдың қыркүйегінде Бабангида Нигерияның Абужа қаласында 2011 жылғы президенттік сайлауда президенттікке кандидат болатынын ресми түрде жариялады. Кейіннен Бабангиданың әскери жақын шеңбері 2010 жылдың қазан айында Абужадағы жарылыстан кейін оған кандидаттығын қайтарып алуға кеңес берді. Президент Гудлак Джонатан кейіннен ПДП президенттік кандидаттығына ие болды және өкіметтік қызметінің барысында Бабангидадан және оның әскери жақын шеңберінен жиі кеңес алды. 2015 жылы оның көп жылдық қарсыласы генерал Мухаммаду Бухари президент болып сайланғаннан кейін Бабангида жайлы жаңалықтар аясында көрінбеді. 2017 жылы Бабангида емделу үшін операция жасады. Ол көрнекті мемлекет қайраткері саналады және басшылықтың жаңа буынға өтуін қалайды, бұл 1966 жылғы әскери топты жаңа лидерлер алмастыруға мүмкіндік береді.

Жеке өмір

Бадамаси: Генерал портреті атты көркем фильм, оның жас кезі, Нигерия азамат соғысы кезіндегі өмірі және әскери басшы ретіндегі қызметі туралы баяндайды. Бұл фильмді Оби Эмелоне түсірді және 2020 жылдың 12 маусымында кинотеатрларда көрсетілді.

Отбасы

Бабангида 1969 жылдан Мәриям Бабангидамен үйленген, ол 2009 жылы қайтыс болды. Олардың төрт баласы бар: Айша, Мұхаммед, Амину және Халима. 2009 жылдың 27 желтоқсанында Мәриям Бабангида жұмыр жолдың қатерлі ісігінен туған асқынулар салдарынан қайтыс болды.

Жеке байлық

Бабангиданың байлығы 5 миллиард доллардан асып түседі деп естілген. Ол Нигерияның бірқатар компанияларындағы үлестерді кезек-кезек сатып алып, миллиардтаған долларлық қорды жасырын түрде жинаған деген сенім бар. Forbes журналы 2011 жылы Екінші шығанақ соғысына дейін Бабангиданың жоспарланбаған табыс ("мұнайдан түскен қосымша пайда") есебінен 12 миллиард АҚШ долларын өз қалтасына салғанын болжады (1990 жылы мұнай бағасы бірнеше апта ішінде барреліне 15 доллардан 41,15 долларға дейін өсті, бірақ содан кейін шамалы уақыттан соң бұрынғы деңгейге түсті). Forbes есептеген 12 миллиард долларлық қосымша пайданы алу үшін Нигерия 630 миллион баррельдік жылдық өндіріс көлемін 1990 жылдың 27 қыркүйегінде ресми түрде жарияланған жылдық орташа баға 22 доллар емес, 41 доллардан сатуы керек еді. Бірақ мұнай бизнесіндегі ұзақ мерзімді шарттар мен мемлекеттік мұнай компаниясы NNPC-нің жайлап жұмыс ілеуін ескерсек, мұндай жағдайдың болуы күмәнді. Бабангида 2022 жылы бұл айыптауларға жауап беріп, өзінің және қызметкерлерінің "әулие" болғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдемеге Forbes-тің есебіне қарағандай күдіспен қарау керек.