Кіріспе

Сани Абача (20 қыркүйек 1943 – 8 маусым 1998) – Нигерияның әскери шенеунігі және саясаткері, 1993 жылы билікті басып алып, 1998 жылы қайтыс болғанға дейін елдің әскери басшысы болды. Абачаның билікті басып алуы Нигерияның әскери тарихындағы соңғы сәтті төңкеріс саналады. Абача 1985 жылдан 1990 жылға дейін Армия штабының бастығы, 1990 жылдан 1993 жылға дейін Қорғаныс штабының бастығы, ал содан кейін Қорғаныс министрі болып қызмет етті. Абача Нигерия армиясында бірде-бір шенді өткірмей, толыққанды әскери генерал шеніне жеткен алғашқы офицер атанды. Оның басшылығымен бірнеше экономикалық табыстарға қол жеткізілді, бірақ адам құқықтарының бұзылуы мен бірнеше саяси қастандықтар да тіркелді. Көптеген заманауи сарапшылар оны жемқор және диктатор деп сипаттайды. Оның орнын генерал Абдулсалами Абубакар басты.

Ерте өмір

Абача Кано қаласында дүниеге келіп, қазіргі Борно штатынан шыққан канури отбасында тәрбиеленді. Ол Кадунадағы Нигерия әскери оқу колледжіне қабылданды және 1963 жылы Англияның Альдершот қаласындағы Монс офицерлік кадет мектебін бітіргеннен кейін офицерлік шенге кірді.

Әскери мансап

Абача әскери мансабында Нигериядағы барлық әскери төңкерістерге қатысқан. 1966 жылы Кадунадағы 3-ші батальонның екінші лейтенанты болған кезде, ол 1966 жылғы шілде төңкерісінің бастапқы кезеңдерінен қатысты. Алдыңғы қаңтарда Лагоста немесе Абеокутада болған төңкеріске де қатысқан болуы мүмкін. 1969 жылы Нигерия азамат соғысында взвод және батальон командирі ретінде шайқасты. Кейін 1975 жылы 2-ші жаяу әскер дивизиясының командирі болды. 1983 жылы Абача 2-ші механикаландырылған дивизияның бас офицері болып тағайындалды және Жоғарғы әскери кеңестің мүшесі болды. 1983 жылы Абача генерал Мухаммаду Бухари билікке келген 1983 жылғы Нигерия төңкерісінде маңызды рөл атқарды, сондай-ақ Бухариді қызметтен алып, генерал Ибрагим Бабангида билікке келген 1985 жылғы Нигерия төңкерісінде де белсенділік танытты. 1985 жылы генерал Ибрагим Бабангида Нигерия Федеративтік Республикасының Қарулы Күштерінің Президенті және Бас қолбасшысы болып тағайындалғанда, Абача Армия штабының бастығы болып тағайындалды. Кейін 1990 жылы Қорғаныс министрі болып тағайындалды.

Билікті басып алу

Абача Үшінші республикадағы дағдарыс кезінде қорғаныс министрі және әскери иерархиядағы ең жоғары лауазымды адам болды. Ол 1993 жылы Эрнест Шонеканның Уақытша Ұлттық Үкіметін құлатқан мемлекеттік төңкерісті ұйымдастырды. Бүкіл елге жолдаған сөйлесінде Абача төңкерілгендікті 1993 жылғы президенттік сайлаудың салдарынан туған әлеуметтік-саяси жағдайдың белгісіздігін жою арқылы қол жеткізілген тұрақтылық актісі деп көрсетті.

Мемлекет басшысы

Абача 1993 жылдан 1998 жылға дейін Нигерия Федеративтік Республикасының Мемлекет басшысы және Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болды. 1994 жылдың қыркүйегінде ол жариялаған жарлық арқылы үкіметін соттардың қарауынан тыс қалдырып, дербес билікке ие болды. Тағы бір жарлық оған кез келген адамды сот отырмасынсыз үш айға дейін қамауға алу құқығын берді. Ол сондай-ақ 1993 жылғы 691-ші жарлықты күштен шығарды.

Режимді сақтау

Абача Солтүстік Кореяда оқытылған 3000 адамнан тұратын жеке қауіпсіздік күшін құрды. Абашаның бас қауіпсіздік офицері Хамза әл-Мустафа әскери қауіпсіздік аппаратын темірдей ұстады. Нигерия полиция күштері кең ауқымды қайта даярлаудан өтті. Мемлекет қылмыскерлер мен диссиденттерді аяусыз жазалады, Ұлттық демократиялық коалиция ел бойынша бірнеше жарылысқа қатысты деп айыпталды, және бірнеше мүшесі тұтқындалды. Мосхуд Абиола өзін президент деп жариялағаннан кейін, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен түрмеге қамалды, кейін қамауда қайтыс болды. Бұрынғы әскери билеуші Олусегун Обасанжо да мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, генерал Оладипо Диямен бірге төңкеріс жоспарлағаны үшін түрмеге жабылды. 1997 жылы қамауда отырған генерал Шеху Яр'Адуа қайтыс болды. Абача режимі адам құқықтарын бұзуда айыпталды, әсіресе огони белсендісі Кен Саро Виуаның асылуынан кейін (Огоний белсенділерінің көптегенінің бірі, Нигерия ресурстарын Royal Dutch Shell мұнай компаниясының пайдалануына қарсы болған), оның өлімі кейін Нигерияның Ұлттар Достастығынан шығарылуына әкелді. Воле Сойенкаға қалыс күйде мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылды. Абача сондай-ақ Кано, Гусау, Бенин, Фунтуа, Зария, Энугу, Кадуна, Аба, Лагос, Локоджа және Порт-Харкорт сияқты ірі қалаларда 25-тен 100 шақырымға дейін қалалық жолдар салды. Абача Ибрагим Бабангида әкімшілігінің жекешелендіру бағдарламаларын тоқтатты, Э.Шонеканнан мұра еткен 54% инфляция деңгейін 1993-1998 жылдар аралығында 8,5%-ға дейін төмендетті, осы уақытта елдің негізгі тауары – мұнайдың бір баррелінің орташа бағасы 15 доллар болды.

Мемлекеттік қаражатты талан-таражға салу

Бұрын-соңды болмаған экономикалық жетістіктер Нигерияның жемқорлық тарихында көрілмеген алаяқтықтың қарқынды өсуімен бірге жүрді, бұл "Абашаның олжасы" деп аталатын даулы оқиғада айқын көрінді. Абашаның ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі, Алхажи Исмаила Гварзо, президент Олусегун Обасанжоның үкіметі тарапынан тонау мен ақшаны шетелдегі шоттарға аударуда басты рөл атқарды деп айыпталды. Абашаның ұлы Мохаммед Абача және жақын досы Алхажи Мохаммед М. Сада да бұл іске қатысты. 1998 жылдың қараша айында Абдулсалам Абубакардың өтпелі үкіметі жариялаған алдын ала есеп бұл процесті сипаттады. Есепте Сани Абача Исмаила Гварзоға жалған ұлттық қауіпсіздікке қаржыландыру туралы өтініштерді дайындауды тапсырғаны, ал Абача оларды мақұлдағаны айтылды. Ақша Нигерияның Орталық банкінен Гварзоға көбінесе қолма-қол ақша немесе саяхатшылар чектері түрінде жіберілетін. Гварзо оларды Абашаның үйіне жеткізетін. Ал Мохаммед Сада ақшаны офшорлық шоттарға жылыстатуды ұйымдастырды. Осылайша шамамен 1,4 миллиард доллар қолма-қол ақша жеткізілді. 2004 жылы соңғы екі онжылдықтағы ең көп байыған он көшбасшының тізімі жарияланды. Ұрланған сома бойынша төртінші орында Абача мен оның отбасы болды, олар 1 миллиардтан 5 миллиард долларға дейін ақшаны жымқырды деген айып тағылды. 2002 жылы Абачаның отбасы 1,2 миллиард долларды қайтаруға келіскен деген жалған ақпарат тарады. Обасанжо әкімшілігінің деректері Абашаның барлық олжасы оның қайта сайлану науқаны үшін саяси құралға айналдырылғанын көрсетті. 2014 жылдың 7 тамызында АҚШ Әділет министрлігі Нигерия үкіметіне тарихындағы ең ірі тәркілеу – 480 миллион долларды тәркілегенін жариялады. Джерси АҚШ банк жүйесі арқылы жылыстатылған және Джерсидегі шотқа (210 миллион фунт стерлинг) салынған 267 миллион доллардан астам қаражатты анықтады. АҚШ Әділет министрлігі, Джерси соттары және Нигерия үкіметі ақшаны азаматтық активтерге тәркілеуді аяқтады, олар осы елдер арасында бөліседі.

Сыртқы саясат

1995 жылы Кен Саро Виваның өлім жазасына кесілгеннен кейін Нигерия Ұлттар Достастығынан шеттетілді. Нельсон Манделаны қабылдаған кезде Абача, Саро Виваның ісіне араласпау туралы кеңес алғанын мойындады, бірақ егер өлім жазасы шығарылса, үкімді жеңілдету үшін өкіметіндегі лауазымын қолданатынын уәделеді. Іс бойынша төрелік жасаған судья Ибрагим Аута, Саро Виваны асып өлтіруге үкім шығарды. Абача үкімді жеңілдетпеді. 1997 жылы Муаммар Каддафидің Сани Абашаға Батыс Африкаға жасаған сапары, жаңа ислам жылын мерекелеу аясында, Ливияға қатысты Біріккен Ұлттар Ұйымының санкцияларын тікелей бұзды. Бірақ оны Кано қаласында Абашаның мыңдаған жақтастары қарсы алып, оған адалдықтарын көрсетті. Ливия басшысы елмен қарым-қатынасты нығайтуға тырысты, бұл оның жалпыафрикалық идеологиясын күшейтудің бір жолы болды. Абача Либериядағы азамат соғысына араласты. Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының бақылау тобы арқылы Абача Либерияға елдегі өрбушілік және саяси шиеленіске қарсы күресу үшін әскер жіберді. 1989 жылы басталған азамат соғысы кезінде Нигерия әскерлері 1990 жылдан бастап, Абача қорғаныс министрі болғанда, елге келіп толықты. АҚШ Мемлекеттік департаменті Абашаны бірнеше рет айыптағанына қарамастан, оның американдық саясатпен байланыстары болды. 1997 жылы сенатор Джеймс Инхоф (Оклахома штаты) Нигерияға барып, "Отбасы" деп аталатын евангелистік христиан саясаткерлері мен қоғамдық қайраткерлер тобының өкілі ретінде Абашамен кездесті. Абача мен "Отбасы" сол кезден бастап оның қайтысына дейін іскерлік және саяси қарым-қатынаста болды. Абача сонымен қатар сенатор Кэрол Мозли Браун (Иллинойс штаты), пастор Джесси Джексон және министр Луис Фаррахан сияқты басқа да американдық саяси тұлғалармен байланыс орнатты. Оның билігі кезінде бірнеше афроамерикандық саяси көшбасшылар Нигерияға сапар шекті, ал Фаррахан оның үкіметін қолдады.

Өлім

1998 жылғы 8 маусымда Абача Абуджадағы Асо Рок президенттік резиденциясында қайтыс болды. Ол мұсылман дәстүрі бойынша сол күні жерленді, тірі кезде өлтірілген болуы мүмкін деген күмәндіктер тудырды. Үкімет өлімнің себебі кенеттен болған жүрек талмасы екенін мәлімдеді. АҚШ барлау қызметінің талдаушылары сияқты шетелдік дипломаттар оның уланғанын болжамдайды. Оның бас күзетшісі Хамза әл-Мустафа оны Ясир Арафаттың қатысуымен израильдік агенттер уладырды деп сенді. Ол қайтыс болған кезде 1998 жылдың қазан айында билікті азаматтық үкіметке беруге дайындалып жатқан еді, бұл процесс 1995 жылдың қазан айында басталған. Абачаның қайтысынан кейін генерал Абдулсалами Абубакар мемлекет басшысы болды, оның қысқа мерзімі Төртінші Нигерия Республикасының құрылуына жол ашты.

Жеке өмір

Абача Мәриям Абачаға үйленген және жеті ұлы мен үш қызы болған. 2018 жылға қарай, оның отыз үш немересі болды. Оның бетіндегі іздер – тайпалық таңбалар еді.