Кіріспе

1975-1976 жылдар аралығында Нигерияның әскери мемлекет басшысы болған Муртала Рамат Мухаммед (; 8 қараша 1938 – 13 ақпан 1976) – Нигерия генералы, 1966 жылғы Нигериядағы қарсы төңкеріске жетекшілік етіп, Джонсон Агуийи Иронситің әскери режимін құлатқан. Ол Нигерия азамат соғысы кезінде елеулі рөл атқарды және 1975 жылдың 29 шілдесінен бастап, 1976 жылдың 13 ақпанындағы қазасына дейін Нигерияны басқарды. Нигерия тарихында солтүстік контрреволюциясының жеңісінен Мурталаның өліміне дейінгі кезең әскери саясаттың институционализациясымен байланысты. Биліктегі діни отбасында дүниеге келген Муртала Нигерия армиясында Сандхерсттегі Корольдік әскери академияның курсанты болып қызмет етті. Кейін Конгода әскери қызметін өтеді, 1971 жылы 33 жасында бригадир генерал болып көтеріліп, Нигериядағы ең жас генералдардың біріне айналды. Үш жылдан кейін Лагостағы Коммуникация жөніндегі федералды комиссар болады. Консерватор және федералист ретінде Муртала Бірінші Республиканың құлауына және 1966 жылғы Агуийи Иронсидің біріктіру туралы жарлығына өкінді. Сэр Ахмаду Беллоның қазасы оны терең қынжырға ұшыратты және ол бір кезде Солтүстік Нигерияның бөлінуін қарастырды. 1966 жылғы Нигериядағы алғашқы әскери төңкерісті ұйымдастырған Чукума Кадуна Нзеогву мен жас майорлардың әрекеттерінен кейін оның мансабы дамыды, бұл оған 1966 жылдың 29 шілдесінде Абеокутадағы бүлікке жетекшілік етуге мүмкіндік берді. Якубу Говон тағайындалғанға дейін Муртала қысқа мерзімге Жоғарғы Бас қолбасшы лауазымына үміткер болды. Ол сонымен қатар 1966 жылғы шілдедегі қарсы төңкерістің ұйымдастырушысы болды, бұл Нигерия азамат соғысының бастауы болды. Соғыс кезінде ол Нигерияның екінші жаяу әскер дивизиясын басқарды, ол азаматтардың және көтерілісшілердің өліміне жауапты болды. Үш жылдан кейін Федералды әскери үкімет жеңіске жеткенін жариялады, бұл Мурталаның Нигерияда, әсіресе солтүстікте әскери лидер ретінде беделін арттырды. Азамат соғысынан кейінгі Нигерияда Муртала Нигерияның бұрынғы және кейінгі кез келген басшысынан гөрі зор билікке ие болды және харизматикалық бедел мен жеке тұлғаға табынушылықты дамытты. Суық соғыс кезінде ол бейтараптық саясатын ұстанды, бірақ Ангола азамат соғысында Кеңес Одағын қолдады. Сонымен қатар, оның режимі авторитарлықтан келісімге негізделген шешім қабылдауға өтті, Муртала генералдар Олусегун Обасанжо мен Теофилус Данжумамен бірге әскери үштікке жетекшілік етті. Диктатура жұмсарып, Муртала саясаттан әскерилерді алып тастау жоспарларын жариялады. 1976 жылы, өзінің билігіне жеті ай болғанда, Муртала сәтсіз төңкеріс әрекеті кезінде қаза табады, оның орнына Олусегун Обасанжо мемлекет басшысы болып тағайындалады, ол Нигерияны демократияға көшіруге жетекшілік етеді, нәтижесінде Екінші Нигерия Республикасы құрылды. Мурталаның Нигерия тарихындағы мұрасы оның билігінің сипаты уақыт өте келе өзгергендіктен, әлі де даулы болып табылады. Оның билігі қатал репрессиялармен және Нигериядағы өмір сапасын жақсартқан экономикалық өркендеумен ерекшеленді. Оның диктаторлық стилі өте икемді болды, бұл кең ауқымды әлеуметтік және экономикалық реформаларға мүмкіндік берді, ал оның билігі кезіндегі тұрақты ізденістер жоғары орталықтандырылған үкіметке, авторитаризмге, федерализмге, ұлттық федерализмге және пан-африканизмге бағытталды.

Ерте өмір

Муртала Мұхаммед 1938 жылғы 8 қарашада Кано қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Мұхаммед Рискуа, Фулани Генуа руынан шыққан, оның әкесінің атасы Сүлеймен және әкесінің арғы атасы да ислам құқық ғылымымен айналысқан. Мұхаммед Занги Кано әмірлігінде бас судья болып қызмет етті және Каноның бас алкалы атағын алды. Оның әкесі Каноның жергілікті басқару органында жұмыс істеді және Амину Кано, Инува Вада және Амину Валимен туыс болды. Ол 1953 жылы қайтыс болды, ал анасы Увани Рахамату Канури және Фулани Жобава руынан шыққан. Жобава руының мүшелеріне Каноның Макамасы және Абдуллахи Алию Сумайла кіреді. Оның анасының әкесі Якубу Сожа, Бірінші дүниежүзілік соғысының қатысушысы, Давакин Тофадан болса, анасының шешесі Хаджия Хауау (Ая) Гезавадан шыққан. Ол эмир сарайының ішінде орналасқан Цикин Гида бастауыш мектебінде білім алды. Кейін ол сарайдың сыртындағы Канодағы Гидан Макама бастауыш мектебіне ауысты. 1949 жылы Кано орта мектебіне (қазіргі Румфа колледжі, Кано) оқуға түсті, содан кейін Зариядағы танымал Үкіметтік колледжге (қазіргі Барева колледжі) оқуға қабылданды және 1957 жылы мектеп аяқтағандығы туралы куәлік алды. Барева колледжінде Мұхаммед кадет корпусының мүшесі болды және соңғы курста ату секциясының капитаны болды. 1957 жылы ол мектеп бітіргендігі туралы сертификат алды және сол жылдың соңында Нигерия армиясына қосылуға өтініш берді.

Ерте мансап

Муртала Мұхаммед 1958 жылы Нигерия армиясына қосылды. Ол Нигерия мен Ганада қысқа оқу курстарында болды, содан кейін Англиядағы Сандхерст Корольдік әскери академиясында офицер курсанты ретінде оқытылды. Оқуын аяқтағаннан кейін 1961 жылы екінші лейтенант болып тағайындалды және сол жылы Нигерия армиясының байланыс бөліміне жіберілді, кейін Конгодағы №3 бригаданың байланыс взводында қысқа мерзім қызмет етті. Говонды мемлекет басшысы ретінде қабылдауға барлық маңызды әскери жетекшілер, әсіресе Шығыс аймақтың әскери губернаторы Одумегву Оджукву қолдау көрсетпеді.

Азаматтық соғыс

Нигериялық азамат соғысының басында Мұхаммед жаңадан құрылған 2-ші жаяу әскер дивизиясының командирі болды. 1968 жылдың маусым айында ол командирлік лауазымынан бас тартып, Лагосқа жіберілді және байланыс инспекторы болып тағайындалды. 1968 жылдың сәуір айында полковник шеніне көтерілді. Осы кезеңде дивизияның іс-қимылдары, көбінесе Асабада болған оқиғалар, күмәндік тудырды. 2017 жылы жарық көрген кітапта С. Элизабет Бёрд пен Фрейзер Оттанелли генерал Мұхаммедтің басшылығымен 2-дивизия әскерлері жасаған 1967 жылғы азаматтарды жаппай өлтіруді құжаттаған. Олар сондай-ақ осы қырғынға дейін болған оқиғаларды, оның Асабаға және соғыстың барысына, сондай-ақ Онитша мен Ишеагуда 2-дивизия сарбаздары жасаған басқа да азаматтарды жаппай өлтіруге тигізген әсерін де талқылайды.

Әскери қызмет

1970-1971 жылдары ол Англиядағы Бірлескен әскери штаб колледжінде оқыды. Оның басшысының баяндамасында ол «шапшаң, епті ойға, айтарлықтай қабілетке және салауаттылыққа ие» болғандығы айтылған. Ол өз пікірін тікелей білдіреді. Ол – күшті және нық қадамды адам. Дегенмен, ол өз пікірін жұмсартуда қиналады және көзқарастары бөліспейтін адамдармен пікір таластыруға ұмтылмайды. 1974 жылдың 7 тамызында генерал Якубу Говон Мұхаммедті мұнай өрбу кезеңінде елдің тиімді коммуникациялық инфрақұрылымын дамытуды бақылау және жеңілдету үшін байланыс министрі (бұрынғы федералды комиссар лауазымы) етіп тағайындады. Соғыстан кейін және мемлекет басшысы болып тағайындалғаннан кейін Мұхаммед қарулы күштерден 100 мың саяқты демобилизациялау және қайта ұйымдастыруды бастады. Қарулы күштердегі әскер саны 250 мыңнан 150 мыңға дейін азайды.

Үкіметте

1975 жылдың 29 шілдесінде генерал Якубу Говон Уганданың Кампала қаласында Африка Бірлігі Ұйымының (АБҰ) 12-ші саммитіне қатысып жатқанда төңкерілді. Мұхаммед жаңа Әскери Мемлекет Басшысы болып билікке келді. Бригадирлер Обасанжо (кейін генерал-лейтенант) және Данжума (кейін генерал-лейтенант) сәйкесінше Бас штабтың бастығы және Армия Бас штабының бастығы болып тағайындалды.

Каризмалық

Билікке келген төңкеріс кезінде ол "Құрметті нигериялықтар" және "дер кезінде" деген тіркестерді ұлттық тілге енгізді. Ұзақ уақыт өтпей, Муртала Мұхаммедтің саясатына кең қолдау көрсетілді, ал оның шешім қабылдау қабілеті оны халық батыры деңгейіне көтерді. Дегенмен, оның өте танымал, көбінесе телеарнада көрсетілетін "дер кезінде" басқару стилі елдің жоғары шенеуніктерінің арасында да сынау тудырды, олардың кейбіреулері Нигерияның көрнекті зиялылары еді. Оның президенттік жарлықтары мемлекеттік аппаратты көбінесе дайынсыз күйде қалдырды, идеяларын іске асыру үшін қажетті мәліметтер мен қаржы жетіспеді, соның салдарынан оның басшылығымен мыңдаған мемлекеттік қызметкер жұмыстан босатылды.

Ұлттық федерализм

Мұхаммед елдің ең ірі екі газетін – Daily Times және New Nigerian – федералдық бақылауға алды; Нигериядағы барлық бұқаралық ақпарат құралдары федералдық бақылауға көшті. Ол сондай-ақ қалған мемлекеттік университеттерді де федералдық бақылауға алды. 1976 жылдың 3 ақпанында Муртала Мухаммедтің әскери үкіметі жаңа штаттар құрып, басқаларын қайта атады. Оның құрамына Баучи, Бенуэ, Борно, Имо, Нигер, Огун және Ондо штаттары кірді. Осылайша 1976 жылы Нигериядағы штаттардың жалпы саны он тоғызға жетті. Мемлекет басшысы ретінде Мұхаммед Лагостың тым халыққа толы болуына байланысты жаңа Федералды астаналық аумақ салу жоспарларын жүзеге асырды. Ол Акинола Агуда төрағалық еткен комиссия құрды, ол басқа ұсынылған орындардан бұрын Абуджа аймағын жаңа астана ретінде таңдады. 1976 жылдың 3 ақпанында Мұхаммед Федералды астананың болашақта елдің орталық бөлігіндегі 8000 шаршы километрге жуық федералдық аумаққа көшетінін жариялады.

Құрлық

1976 жылғы 13 ақпанда генерал Мұхаммед Джордж көшесінде әдеттегі маршрутымен жұмысына бет түзеді. Сағат 8-ден кейін оның "Мерседес Бенц" машинасы Лагостағы Федералдық хатшылық жанындағы Икойидегі қалыпты қозғалыста баяу жылды. Сол кезде подполковник Бука Сука Димка басқарған сәтсіз төңкеріс жасауға тырысқан әскерилер тобы жақын маңдағы жанармай құю стансасынан шығып, көлікке шабуыл жасап, Мұхаммедті өлтірді. Мұртала Мұхаммед 37 жасында 1976 жылғы 13 ақпанда қара "Мерседес Бенц" көлігінде өзінің көмекшісі, лейтенант Акинтунде Акинсейуинамен бірге қаза тапты. Ол Додан казармасына, Лагосқа кеңсесіне бара жатқанда шабуылға ұшырады. Қорғанудың жалғыз белгісі – оның жеке күзетшісімен бірге болған тапанша болды, бұл оның өлтірілуін жеңілдетті. Бұл кісі өлтіру Димка басқарған төңкеріс әрекетінің бөлігі болды, ол 1976 жылғы 15 мамырда Лагостағы Кирикири қамалында мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін атқыланды. Оның орнын штаб бастығы Олусегун Обасанжо басты, ол 1979 жылғы 1 қазанда Шеху Шагариге билікті тапсырып, азаматтық үкіметке біртіндеп өту жоспарын аяқтады. Бүгінде Мұхаммедтің суреті 20 найралық банкнотада бейнеленген, ал Лагостағы Муртала Мұхаммед атындағы халықаралық әуежай оның құрметіне аталды.

Неке

Мұртала Мұхаммед өзінің жалғыз әйелі Ажокеге үйленген. Олардың алты баласы болды. Абба Мұхаммед президент Олусегун Обасанжоның жекешелендіру жөніндегі арнайы кеңесшісі болды.