Кіріспе
1966 жылдан 1975 жылға дейін Нигерияның әскери мемлекет басшысы Якубу Дэн Юмма "Джек" Говон (19 қазан 1934 жылы туған) – Нигерия армиясының отставкадағы генералы және әскери лидері. Нигерия мемлекет басшысы ретінде Говон соғыс кезінде ешқандай заңбұзушылық жасаған жоқ екенін және оның басшылығы елді сақтап қалғанын мәлімдейді. Солтүстік Нигериядағы аз саны бар Нгас отбасынан шыққан англикан дінінің өкілі Говон – нигериялық ұлтшыл және Нигерияның бірлігіне сенуші. Говон билікке 1966 жылғы шілдедегі қарсы төңкерістен кейін келді, бұл Нигериядағы әскери билікті бекітті. Осының салдарынан Говон Нигерияның ең ұзақ мерзімге үздіксіз мемлекет басшысы болып қызмет етті, 1975 жылы бригадир Муртала Мохаммед жасаған төңкеріспен құлатылуына дейін шамамен тоғыз жыл басқарды.
Yakubu Dan Yumma "Jack" Gowon (born 19 October 1934) is a retired Nigerian army general and military leader. As head of state of Nigeria, Gowon maintains that he committed no wrongdoing during the war and that his leadership saved the country. An Anglican Christian from a minority Ngas family of Northern Nigeria, Gowon is a Nigerian nationalist, and a believer in the unity and oneness of Nigeria. Gowon's rise to power followed the July 1966 counter coup and cemented military rule in Nigeria. Consequently, Gowon served for the longest continuous period as head of state of Nigeria, ruling for almost nine years until his overthrow in the coup d'état of 1975 by Brigadier Murtala Mohammed.
Ерте өмір
Говон – Плато штатының қазіргі Канке аудандық әкімшілік аймағындағы шағын Лур ауылының Нгас (Ангас) тайпасынан шыққан. Оның ата-анасы – Нде Йоханна мен Матвок Курнян, Говонның өмірінің басында Шіркеу миссионерлік қоғамының (CMS) миссионерлері ретінде Зария қаласының Вусасасына кетіп қалды. Әкесі 1923 жылдың 26 сәуірінде, принц Альберт пен леди Елизавета Боуес-Лионның (кейіннен король Георг VI және королева Елизавета – ана королева) тойымен бір күні үйленгенімен мақтанды. Говон – он бір баланың бесіншісі. Ол Зарияда өсіп, онда білім алды. Мектепте Говон өте талантты спортшы болды: ол футбол қақпашысы, таяқпен секіруші және ұзақ қашықтыққа жүгіруші болды. Ол бірінші курста мектептегі бір шақырымдық жүгіру рекордын жаңартты. Сонымен қатар, ол бокс командасының капитаны болды.
Ерте мансап
Говон 1954 жылы Нигерия армиясына қосылды және 1955 жылғы 19 қазанда, 21 жасқа толған күні екінші лейтенант рөліне ие болды. Ол Ұлыбританиядағы беделді Корольдік әскери академиясында (Сандхерст, 1955-56), Камберлидегі штаб колледжінде (1962) және Латимердегі Бірлескен штаб колледжінде (1965) оқыды. Ол 1960-61 және 1963 жылдары БҰҰ бейбітшілік сақтау күштерінің құрамында Конгодағы әрекеттерге қатысты. 1966 жылға қарай ол батальон командирі деңгейіне жетті, ол кезде ол әлі де подполковник болған.
1966 жылғы төңкеріс
1966 жылғы қаңтарда ол 31 жасында Нигерияның ең жас әскери штаб бастығы болды, себебі майор Чукума Кадуна Нзеогу бастаған кіші офицерлер тобы жасаған әскери төңкеріс Нигерияның азаматтық үкіметін құлатты. Осы төңкеріс барысында көбінесе солтүстік және батыс аймақтарының басшылары қаза тапты, олардың ішінде Нигерияның премьер-министрі сэр Абубакар Тафава Балева, Сокото сардауы және Солтүстік аймақтың премьер-министрі сэр Ахмаду Белло, Батыс аймақтың премьер-министрі Сэмюэл Акинтола, лейтенант-полковник Артур Унегбе және тағы да көптеген адамдар болды. Сол кездегі подполковник Говон төңкеріске екі күн бұрын Ұлыбританияның Латимер қаласындағы Бірлескен штаб колледжіндегі курсын аяқтап келді – бұл кешігу оны төңкерісшілердің тізімінен шығарып тастады. Кейін генерал-майор Джонсон Агии Иронсидің (Говон оның штаб бастығы болған, ол 1966 жылғы қаңтар төңкерісінен кейін мемлекет басшысы болды) төңкеріс жасаушыларды сотқа беру жөніндегі солтүстік талаптарын қанағаттандырмауы солтүстік аймақтағы наразылықты одан әрі күшейтті. Төңкерісшілерге Шығыс аймақтан да, сондай-ақ көбінесе солшыл бағытты ұстанған "Лагос-Ибадан" баспасөзінен де айтарлықтай қолдау болды.
Шілдедегі қарсы төңкеріс
Содан кейін Агуи Иронсидің №34 Жарлығы шықты, ол федералдық үкімет жүйесін жоюды ұсынды, бірыңғай мемлекет құруға бағытталды. Бұл ұстанымды кейбір оңтүстік азаматтар, әсіресе Игбо халқы басымдық ететін Нигерия мен Камерунның Ұлттық кеңесінің (NCNC) ірі бөлігі ұзақ уақыт бойы қолдады. Бұл, мүмкін, солтүстік азаматтар тарапынан оңтүстік (әсіресе Игболар) елдегі барлық билік тетіктерін басып алуға жасаған әрекет деп қате түсінілді. Солтүстік аймақ білім беру саласында Батыс және Шығыс аймақтарынан қалып қойды (мұның бір себебі ислам дінінің Батыс мәдени және әлеуметтік құндылықтарына қарсылығы болды), ал көбінесе Игболардан құралған Шығыс азаматтары федералдық мемлекеттік қызметте кеңінен өкіл болды. Муртала Мохаммед пен оның төңкерісші әріптестерінің бастапқы ниеті, Нигерияның құрамынан солтүстік аймақты бөліп шығару болған секілді, бірақ олар кейіннен бірнеше кеңесшілердің ықпалымен бұл жоспарларынан бас тартты. Олардың арасында жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер мен судьялар, сондай-ақ Нигерия саясатына мүдделі британдық және американдық үкіметтердің өкілдері болды. Жас офицерлер сол уақытқа дейін оқиғаларға тікелей қатыспаған подполковник Говонды Нигерияның мемлекет басшысы етіп тағайындауға шешім қабылдады. Билікке келгеннен кейін Говон Иронсидің федеративтік принципті жою туралы шешімін кері қайтарды.
Мемлекет басшысы
1966 жылы Говон мемлекет басшысы болып тағайындалды. Осыған дейін Говон саясатқа қатысы жоқ, әскери мансапты қызметкер болып қана қалды. Бірақ, сол жылғы аласапыран оқиғалар оны күтпеген жағдайда көшбасшылыққа итермеледі. Оның Солтүстік Нигериядан шыққан, бірақ Хауса, Фулани тайпаларына жатпайтын және Ислам дінін ұстанбайтындығы оны этникалық шиеленістерге толы елді басқаруға өте қолайлы кандидат етті. Говон Нигерияның мемлекет басшысы қызметін екі рет өзіне тағайындады. 1966 жылдың 1 тамызында Нигерияның жаңа Федералды әскери үкіметінің төбесіне көтерілгенде Говон лейтенант-полковник болды, алайда коммодор Джозеф Вей, бригадир Бабафеми Огундипе және полковник Роберт Адебайо сияқты жоғары әскери шенділер де үкімет құрамында болды, олардың Говоннан жоғары әскери дәрежеде болуы оған қиындық тудырды. Мемлекет басшысы лауазымын нығайту үшін Говон 1967 жылы азамат соғысы басталар алдында генерал-майор, ал 1970 жылы азамат соғысы аяқталғаннан кейін толық генерал атағын алды.
Азамат соғысының жетекшісі
Шығыс бөлінісін күтіп, Говон төрт аймақты алмастыру үшін он екі жаңа штат құру туралы жарлық шығарып, аймақтың қолдау базасын әлсірету үшін жылдам әрекет етті. Олардың алтауында 1950 жылдан бері штат құруды талап еткен азшылық топтары бар. Говон шығыстағы азшылықтар егер оқшаулануға тырысу сәтсіз аяқталса, өз штаттарын құру мүмкіндігін ескере отырып, игболарды белсенді түрде қолдамайтынын дұрыс есептеді. Нигерия азамат соғысында, сондай-ақ Биафра соғысында, шығыс аймағын федерацияға қайтару үшін күрескен федералды әскерлердің көп бөлігі азшылық топтарының мүшелері болды. Соғыс отыз айға созылып, 1970 жылдың қаңтарында аяқталды. Биафраның шартсыз атысты тоқтатуын қабылдаған Говон жеңімпаз да, жеңілген де болмайды деп мәлімдеді. Осыған орай, кейінгі жылдар оңалту, қайта құру және келісім кезеңі деп жарияланды. 1973 жылы әлемдік нарықтағы шикі мұнайдың (елдің негізгі кіріс көзі) бағасының өсуі федералды үкіметтің осы міндеттерді орындау мүмкіндігін арттырды. Осы саммит нәтижесінде Абури келісімі жасалды. Абури келісімі күшіне енбеді, себебі Говон басқаратын үкімет мүмкін болатын кірістерге, әсіресе 1960 жылдардың ортасында аймақта ашылған қорларды ескере отырып, күтілетін мұнай табыстарына үлкен мән берді. Расталмаған мәліметтер бойынша, Говон мен Оджукву Нигер дельтасындағы мұнай қоры туралы білген, ол қазір Нигерия экономикасының негізгі тірегі болып табылады. Бұл қадамның даулы аспектісі – Говонның Нигерияның оңтүстігіндегі Нигер дельтасындағы ірі қала Порт-Харкортты (Икверре және Ижау халқы қоныстанған) жаңа Риверс штатына қосып, ондағы игбо саудагерлерін әлсіздетуі болды. Олардың көпшілігі өздерін қауіпсіз сезінген Шығыс Нигериядағы "Игболардың отанына" қайтып оралуы Говонның "жеңімпаз да, жеңілген де болмайды" саясатына қайшы келді, өйткені соғыс аяқталғаннан кейін олар қалдырған мүліктер Риверс штатының жергілікті тұрғындарына тиесілі болды. 1967 жылдың шілде айының соңында Нигерияның федералды әскерлері мен теңізшілері Нигер дельтасындағы Бонни аралын басып алып, Shell BP нысандарын бақылауға алды. Операциялар 1968 жылдың мамыр айында Нигерия Порт-Харкортты басып алғаннан кейін қайта басталды. Оның нысандары зақымдалғандықтан жөндеуді қажет етті. Мұнай өндірісі мен экспорт жалғасты, бірақ бұрынғыдан төмен деңгейде. 1969 жылы Форсадоста жаңа терминалдың құрылысы аяқталып, өндіріс 1958 жылы 142 000 баррельден 1969 жылы 540 000 баррельге дейін өсті. 1970 жылы бұл көрсеткіш 1,08 миллион баррельге дейін екі есе өсті. Шығыс аймақтың азшылық этностары оқшаулану перспективасына құлшынбады, себебі бұл олардың игболар басымдығы бар елде өмір сүруі дегенді білдіретін. Шығыс аймақта тұратын кейбір игбо емес адамдар Биафра күресіне белсенді қолдау көрсетуден бас тартты немесе Нигерия армиясына қосылып, Биафраның әскери қызметі туралы ақпарат беріп, федералды тарапқа көмектесті. Алайда, кейбір адамдар Биафра үкіметінде белсенді рөл атқарды, мысалы, Н.У. Акпан – Үкімет хатшысы, лейтенант-полковник (кейін генерал-майор) Филип Эффионг – Биафраның Қорғаныс штабының бастығы, сондай-ақ Басшылар Бассей және Грэм Дуглас сияқтылар маңызды лауазымдарда қызмет етті. 1967 жылдың 30 мамырында Оджукву Говонның хабарламасына жауап ретінде Шығыс аймақтың ресми түрде оқшаулануын жариялады, ол енді Биафра Республикасы деп аталады. Бұл 30 айға созылған соғыстың бастамасы болды, нәтижесінде 100 мыңнан астам сарбаз және миллионнан астам бейбіт тұрғын қаза тапты, олардың көпшілігі Нигерия сақтандыруымен салдарынан аштықтан қайтыс болды. Соғыс Нигерия армиясының санын және оның доктриналық және техникалық жетістіктерін едәуір арттырды, ал Нигерия әуе күштері осы қақтығыс барысында құрылды. Алайда, Нигерия күштерінің әуе операцияларына қатысты көптеген даулар туды, себебі Биафраның бірнеше тұрғындары, соның ішінде Қызыл Крест қызметкерлері, шетелдік миссионерлер және журналистер Нигерия әуе күштерін азаматтық халықты, көмек орталықтарын және базарларды нысанаға алуда айыптады. Говон бұл айыптамаларды, сондай-ақ оның әскері зорлау, бейбіт тұрғындарды жаппай өлімге ұшырату және басып алынған аумақтарда кең ауқымды тонау сияқты қылмыстар жасады деген мәлімдемелерді жоққа шығарды; алайда, оның соғыс уақытындағы қолбасшыларының бірі Бенджамин Адекунле өзінің кітабында осы мәлімдемелерге сенімділікпен қарады, оларды соғыстың өкінішті салдары деп ақтады.
"Жеңімпаз да, жеңімпаз да жоқ"
Соғыс 1970 жылғы 13 қаңтарда аяқталды, полковник Олусегун Обасанжо Биафра күштерінің капитуляциясын қабылдады. Келесі күні Обасанжо бұрынғы көтерілісшілер радиостанциясы Радио Биафра Энугу арқылы жағдайды хабарлады. Содан кейін Говон өзінің танымал "жеңілген де, жеңімпаз да жоқ" деген сөзін айтты және Биафра көтерілісіне қатысқан көптеген адамдарға кешірім жасады, сондай-ақ соғыс жылдарында Шығыс аймағының экономикасы мен инфрақұрылымына келтірілген ауқымды зиянды жою мақсатында "Кешірім, қайта құру және жаңғырту" бағдарламасын іске қосты. Аталған бағдарламалардың кейбіреуі қағаз жүзінде қалып қойды. Бұдан өзге, генерал Говонның соғысқа дейін Нигерияда банк шоты болған Биафра азаматтарына, олардың шоттарында қанша ақша болғанына қарамастан, 20 фунт стерлингтен беру саясаты, отандық және шетелдік көмек ұйымдары тарапынан сынға ұшырады, себебі бұл соғыстан кейін бұрынғы Биафра аймақтарында бесұрыс сұрау, тонау және қарақорлықтың күшеюіне әкеп соқты. Мұнай өнімінің өсуі кезінде Говон қабылдаған тағы бір шешім, кейбір сарапшылар пікірінше, Нигерия экономикасына кейінірек кері әсерін тигізді, бірақ оның дереу салдары айқын болған жоқ – ол 1972 жылғы индустриализация туралы жарлығы, ол Нигерия экономикасының көптеген салаларын шетелдік инвестициялар үшін жабық деп жариялады, ал шетелдіктердің басқа да бірнеше салалардағы қатысуын шектеді. Бұл жарлық жақсы байланыстары бар бірнеше Нигериялықтарға үлкен пайда әкелді, бірақ Нигерия экономикасындағы мұнай емес инвестицияларға зиян келтірді. Азамат соғысынан кейінгі жылдары Нигерия мұнайға негізделген тез экономикалық өрлеуді бастан кешірді, оның барысында Нигерия Федералдық үкіметінің әрекеттері бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті, мұнайдан түсетін табыс артты. Алайда, осы кезеңде федералдық үкімет шенеуніктерінің пара алуы, көбінесе парақорлық, күрт өсті; және мемлекет басшысы генерал Говонның өзі сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығы дәлелденбесе де, ол жиі өзінің қызметкерлері мен жақындарының іс-әрекеттерін көз жұмып отыр деп айыпталды. 1974 жылғы 1 қазанда Говон бұрынғы уәделеріне қайшы келіп, Нигерияның 1976 жылға дейін азаматтық үкіметке дайын болмайтынын мәлімдеді және билікті тапсыру күнінің мерзімі белгісіз мерзімге шегерілетінін хабарлады. Сонымен қатар, бюрократияның өсуіне байланысты сыбайлас жемқорлықтың күшеюі туралы да айыптаулар болды. Елдің байлығының артуы нәтижесінде жалған импорт лицензиялары шығарылды. Елге тонналармен тас пен құм әкелінгендігі туралы әңгімелер тарады, тіпті генерал Говон бір шетелдік тілшіге "Нигерияның жалғыз мәселесі – олардың ақшаны қалай жұмсау керектігін білуде" дегенін айтқан екен.
Цемент армадасы ісі
Говон әкімшілігіндегі сыбайлас жемқорлық 1975 жылдың жазында "цемент армадасы" деп аталатын жағдайға ұласты, осы кезде Лагос порты жүздеген кемелерге толып, цемент түсіруге тырысты. Нигерия үкіметінің өкілдері Лагосқа жылына бір миллион тонна жүк қабылдай алатын портына қарамастан, бір жыл ішінде 20 миллион тонна цемент жеткізу үшін 68 түрлі халықаралық жеткізушімен келісімшартқа қол қойды. Жағдайды одан да нашар еткені, нашар жазылған цемент келісімшарттары жеткізушілерге өте тиімді талаптарды қамтыды, яғни кемелер портта жүк түсіруді күтіп тұрса (тіпті өз портында Нигерияға баруға рұқсат күтіп тұрса да) төлемдер күрт өсе бастады. Нигерия үкіметі өз қателігінің масштабын Лагос порты тығырыққа толып, қажетті тауарлардың кіруіне кедергі келтіргенде ғана толыққанды түсінді. Сол кезде бәрі тым кеш болды. Цемент келісімшарттарын жоққа шығаруға және барлық кемелерге төтенше эмбарго салуға жасаған әрекеттері елді көп жылдар бойы әлемдік сот процестеріне тартты, соның ішінде 1983 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының шешімі де болды.
Ауыстыру
Бұл дау-дамаздар әскер қатарындағы үлкен наразылықты тудырды. 1975 жылғы 29 шілдеде Говон Кампаладағы ҰАҰ саммитіне қатысып жатқанда, полковник Джо Нанвен Гарба бастаған офицерлер тобы оны құлатып тастағанын жариялады. Төңкеріс жасаушылар жаңа үкімет басшысы етіп бригадир Муртала Мухаммедті, ал оның орынбасары етіп бригадир Олусегун Обасанжоны тағайындады. Ол Лондонға барып Говонмен кездесіп, төңкеріске оның қолдауын алды. Сонымен қатар, Димка өлім алдында мемлекеттік төңкерістің мақсаты Говонды қайтадан мемлекет басшысы қылып орнату екенін айтты. Төңкеріс сотының шешімімен Говон Нигерия үкіметімен іздестіріліп, шенден айырылып, зейнетақысы тоқтатылды. Говон президент Шеху Шагари басқарған Екінші Республика кезінде Биафраның бұрынғы президенті Эмека Оджукумен бірге кешірілді. Дегенмен, Говонға генерал шені 1987 жылы генерал Ибрагим Бабангида ғана қайта қосылды.
Кейінгі өмірі
Уорвик университетінде докторлық дәрежесін алғаннан кейін Говон 1980 жылдардың ортасында Жос университетінде саяси ғылымдар профессоры болды. 2020 жылдың қарашасында депутат Том Тугендхат Нигерия үкіметінің 2020 жылғы #EndSARS жаппай наразылықтарын басуына қарсы сөйлеген кезде Говонды 1975 жылғы төңкерістен кейін құлатылғаннан соң "Нигерия Орталық банкінің жартысын тонаған" деп айыптады. Говонды сыбайлас жемқорлықпен байланыстырған бұл алғашқы мәлімдеме Нигерияда кеңінен сынға ұшырады. Епископ Мэтью Кука ұлттық Daily Trust газетінде жазғандай, бұл сөзді "Британдық парламенттің құрметті мүшесінің мұндай негізсіз, ақылға сыймас және таңғажайып айыптауларын тарататынына түсіну қиын. Бұл генерал Якубу Говонға, біздің бұрынғы мемлекет басшысына және қоғамдық өмірде адалдықтың символына қарапайым қорлық" деп сипаттады. Нигерия үкіметінің ресми сұрауынан кейін Сыртқы істер министрлігі "Парламент мүшесінің бұл пікірі Ұлыбритания үкіметінің көзқарасын білдірмейді және британ үкіметі парламент мүшелерінің іс-әрекеттерін және сөздерін бақылауға құқығы жоқ" деп мәлімдеді. 2024 жылдың ақпан айында Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының (ЭКОАС) соңғы тірі қазақтарының бірі Говон Мали, Буркина-Фасо және Нигерге қарсы санкцияларды алып тастауға шақырды, олардың әскери үкіметтері санкцияларға жауап ретінде елдерінің ұйымнан шығуын жариялаған еді.
Жеке өмір
Говон 1969 жылы Лагостағы Христос кафедральдік шіркеуінде Сет Ирунсеве Кале басқарған тойда медбике Виктория Закариге үйленді.