Кіріспе
Музыкалық нотацияда дыбық биіктігін көрсету үшін Батыс музыкалық нотациясында бес көлденең сызықтан және төрт аралықтан тұратын нота таяғы (Ұлыбританияда сонымен қатар stave; көпше түрі: нота таяқтары немесе таяқтар) қолданылады. Әр сызық пен аралық әртүрлі музыкалық дыбық биіктігін, ал соққы аспаптарының нота таяғы болған жағдайда – әртүрлі соққы аспаптарын көрсетеді. Музыкалық белгілер, күтілетін эффектке қарай, олардың тиісті биіктігіне немесе функциясына сәйкес таяққа орналастырылады. Музыкалық ноталар биіктігі бойынша, соққы ноталары аспаптар бойынша орналасады, ал үзілістер мен басқа да белгілер белгілі бір конвенция бойынша орналастырылады. Нота таяғындағы әр сызықтың абсолютті биіктігі сол жағындағы кілт таңбасының орналасуымен көрсетіледі (нақты аспаптар үшін қабылданған конвенцияларға сәйкес өзгертілуі мүмкін). Мысалы, G кілті деп те аталатын үшқыр кілт екінші сызыққа (төменнен санағанда) орналастырылады, бұл сызық "ортаңғы C" жоғарысындағы бірінші G дыбығын анықтайды. Сызықтар мен аралықтар төменнен жоғарыға қарай нөмірленеді; төменгі сызық – бірінші сызық, ал жоғарғы сызық – бесінші сызық. Музыкалық нота таяғы уақытқа қатысты дыбық биіктігінің математикалық графигіне ұқсас. Ноталардың биіктігі таяқтағы тік орналасуымен анықталады және ноталар солдан оңға қарай орындалады. Дегенмен, графиктерден айырмашылығы, сызықтан көршілес аралыққа тік қадаммен көрсетілген жарты тон саны кілтке байланысты, ал әр нотаның басталу уақыты оның көлденең орнына тікелей пропорционал емес; керісінше, нақты уақыт әр нота үшін таңдалған музыкалық белгімен және темппен бірге кодталады. Кілттің оң жағындағы уақыт өлшемі уақыт санағы мен нота белгілері арасындағы қатынасты көрсетеді, ал таяқ сызықтары нота таяғындағы ноталарды өлшемдерге біріктіреді.
In Western musical notation, the staff (UK also stave; plural: staffs or staves), is a set of five horizontal lines and four spaces that each represent a different musical pitch or in the case of a percussion staff, different percussion instruments. Appropriate music symbols, depending on the intended effect, are placed on the staff according to their corresponding pitch or function. Musical notes are placed by pitch, percussion notes are placed by instrument, and rests and other symbols are placed by convention. The absolute pitch of each line of a non percussive staff is indicated by the placement of a clef symbol at the appropriate vertical position on the left hand side of the staff (possibly modified by conventions for specific instruments). For example, the treble clef, also known as the G clef, is placed on the second line (counting upward), fixing that line as the pitch first G above "middle C". The lines and spaces are numbered from bottom to top; the bottom line is the first line and the top line is the fifth line. The musical staff is analogous to a mathematical graph of pitch with respect to time. Pitches of notes are given by their vertical position on the staff and notes are played from left to right. Unlike a graph, however, the number of semitones represented by a vertical step from a line to an adjacent space depends on the key, and the exact timing of the beginning of each note is not directly proportional to its horizontal position; rather, exact timing is encoded by the musical symbol chosen for each note in addition to the tempo. A time signature to the right of the clef indicates the relationship between timing counts and note symbols, while bar lines group notes on the staff into measures.
Пайдалануы мен этимологиясы
Америкалық және британдық ағылшын тілдерінде staff, stave-дан көбірек қолданылады, ал соңғысы, шындығында, көпше түрі staves-тан кері жасалған сөз. Көпше түрі staffs американдық және британдық ағылшын тілдерінде дәстүрлі көпше түрі staves-пен бірге қолданылады. Кейбір жағдайларда, мұны көрсету үшін тірек пайдаланылады. Егер бір бетке бірнеше жүйе орналасса, оларды бөлу үшін сол жаққа екі параллельді диагональ сызық салынады. Әсіресе ән жинақтарындағы төрт дауысты SATB вокалдық шығармалары екі штабтан тұратын жүйеде дивизи белгілерін пайдаланады, онда сопрано және альт дауыстары жоғарғы штабты бөліседі, ал тенор мен бас дауыстары төменгі штабта орналасады. Неміс жүйесі (көбінесе біріктірілген формаларда Liniensystem немесе Notensystem) бір штабты да, Akkolade (француз тілінен алынған) немесе ағылшын тіліндегі жүйе мағынасын да білдіре алады; итальян тіліндегі сөзі – accollatura.
Үлкен штаб
Екі таяқшадағы музыканы тірекпен біріктіргенде немесе бір орындаушы (әдетте, клавиатуралық аспап немесе арфа) бір уақытта ойнауы тиіс болса, үлкен таяқша (американдық ағылшын тілінде) немесе үлкен таяқ (британдық ағылшын тілінде) құрылады. Әдетте, жоғарғы таяқшада скрипка кілті, ал төменгі таяқшада бас кілт қолданылады. Мұндай жағдайда, ортаңғы До әуені екі таяқшаның арасында орналасады және оны жоғарғы таяқшаның астындағы бірінші қосымша сызыққа немесе төменгі таяқшаның үстіндегі бірінші қосымша сызыққа жазуға болады. Көбінесе, ортаға орналасқан сызыққа кішкентай До кілтімен жазылады, бұл сызықтағы Си, До немесе Ре ноталарын екі қолмен де ойнауға болатынын көрсетеді (орталық альттан қосымша сызықтар қолданылмайды, себебі бұл шатасуға әкелуі мүмкін). Фортепиано немесе арфада ойнағанда, жоғарғы таяқшаны әдетте оң қолмен, ал төменгі таяқшаны сол қолмен ойнайды. Педальды тақтасы бар органға арналған музыкада, үлкен таяқша әдетте үш таяқшадан тұрады: екі қолға арналған және педальды тақтадағы аяқтарға арналған бір таяқшадан.
Тарих
Батыс Ортағасырлық жазудың алғашқы кезеңінде әуендерді көрсету үшін неумалар қолданылды, олар нақты нота биіктігін емес, әуеннің өрнегін ғана көрсететін, яғни музыкалық сызық жоғары немесе төмен қозғалғандағы бағытын анықтайтын. Бұл жазбалар әуендерді жатқа айту арқылы үйренуге көмектесетін есте сақтау құралы ретінде қарастырылды. 9-11 ғасырларда нота биіктігін дәлірек көрсету үшін бірнеше жүйелер жасалды, соның ішінде диастемалық неумалар да болды, олардың беттегі орналасуы абсолютті биіктік деңгейімен сәйкес келетін (1000 жыл шамасында Италиядан шыққан Лонгобард және Беневентан қолжазбаларында осы техника қолданылған). Кейбір қолжазбаларда қазіргі нота атауларына ұқсас әріптерді қолданатын диграфикалық жазу қысқа ғана уақытқа пайда болды, бірақ көптеген қолжазбаларда нақты ноталарды көрсету үшін бір немесе бірнеше көлденең сызықтар қолданылды. "Музика энкириадис" трактаты (шамамен 900 жыл) белгілі бір ноталарды көрсету үшін Дасейлік нотацияны пайдаланса, ал ноталық сызықтарды қолдану Гвидо д'Ареццоға (990-1050) тиесілі, оның төрт сызықты ноталық таяқшасы бүгінге дейін Грегориан әндерін жариялауда қолданылады (оның ұсынған қызыл және сары түстерінсіз). Бес сызықты ноталық таяқшалар 13 ғасырда Италияда пайда болды және оны Уголино да Форли қолдады; төрт, бес және алты сызықты таяқшалар 1600 жылға дейін қолданылып келді.