Кіріспе
Хроматикалық шкала – он екі дыбыстың (немесе он екі тондық шкаланың) жиынтығы, тональды музыкада қолданылатын, жартылай тондық интервалмен бөлінген он екі дыбыс (толыққанды айтқанда, дыбыс түрлері). Фортепиано сияқты хроматикалық аспаптар хроматикалық шкаланы шығару үшін жасалған, ал тромбон мен скрипка сияқты үздіксіз өзгертілетін дыбыс биіктігіне ие аспаптар микротонды немесе фортепианодағыдан басқа дыбыстарды да шығара алады. Көптеген музыка туындылары диатоникалық шкалалар сияқты хроматикалық шкаланың ішінен таңдалған дыбыстар жиынтығын қолданады. Хроматикалық шкала батыс музыка теориясындағы маңызды ұғым болғанымен, музыкалық шығармалар мен импровизацияда оның толыққанды түрі сирек қолданылады.
The chromatic scale (or twelve tone scale) is a set of twelve pitches (more completely, pitch classes) used in tonal music, with notes separated by the interval of a semitone. Chromatic instruments, such as the piano, are made to produce the chromatic scale, while other instruments capable of continuously variable pitch, such as the trombone and violin, can also produce microtones, or notes between those available on a piano. Most music uses subsets of the chromatic scale such as diatonic scales. While the chromatic scale is fundamental in western music theory, it is seldom directly used in its entirety in musical compositions or improvisation.
Анықтама
Хроматикалық гамма – бұл он екі дыбыстан тұратын музыкалық гамма, әр дыбысы жарты тонға, сонымен қатар жарты қадам деп аталатын, көрші дыбыстан жоғары немесе төмен. Осының салдарынан, 12 тондық тең темпераментте (Батыс музыкасында ең көп қолданылатын настройка), хроматикалық гамма барлық 12 қол жетімді дыбысты қамтиды. Осылайша, тек бір ғана хроматикалық гамма бар. Гаммадағы бір нотаның жиілігінің алдыңғы нотаға қатынасы мына формуламен беріледі:
Тең темпераментте барлық жарты тонның мөлшері бірдей (100 цент), ал октавада он екі жарты тон бар (1200 цент). Соның нәтижесінде, тең темпераменттегі хроматикалық гамманың ноталары бір-бірінен тең арақашықтықта орналасқан. Көтеріліп бара жатқан және төмендеп бара жатқан хроматикалық гамма төменде көрсетілген.
In equal temperament, all the semitones have the same size (100 cents), and there are twelve semitones in an octave (1200 cents). As a result, the notes of an equal tempered chromatic scale are equally spaced. The ascending and descending chromatic scale is shown below.
Нөмірлік
Хроматикалық шкаланың әрқашан қолданылатын енгармониялық жазуы жоқ. Дегенмен, оның жазылуы көбінесе мажор немесе минор тональдықтарына, сондай-ақ шкаланың жоғары немесе төмен бағытында болуына байланысты. Жалпы алғанда, хроматикалық шкала көтерілгенде діріл белгілерімен, ал төмендегенде бемоль белгілерімен жазылады. Сондай-ақ, бір шкалалық саты екі реттен артық қатарынан қолданылмауы үшін жазылады (мысалы, G – G – G). Сол сияқты, хроматикалық шкаланың кейбір ноталарының сольфеджиода энгармониялық эквиваленттері бар. Көтерілетін шкала – До, Ди, Ре, Ри, Ми, Фа, Фи, Сол, Си, Ла, Ли, Ти, ал төмендеуі – Ти, Те/Та, Ла, Ле/Ло, Сол, Се, Фа, Ми, Ме/Ма, Ре, Ра, До. Бірақ, нотаға 0 берілгеннен кейін, октавалық теңдестікке байланысты, хроматикалық шкала 0 11 mod он екі сандары арқылы нақты көрсетілуі мүмкін. Осылайша, екі таза квинта 0 7 2 болады. Тоналдық қатарлар, он екі тондық техникада қолданылатын реттер, көбінесе осылай қарастырылады, өйткені кері интервалдар мен формаларды (кері теңдестік) салыстыру оңайлайды.
Батыс емес мәдениеттер
Қытайдың ежелгі хроматикалық шкаласы Ши эр лу деп аталады. Дегенмен, "бұл гамма ешқашан шкала ретінде қолданылмаған, және кейбір батыс авторлары сияқты, «қытайлық хроматикалық шкала» деп атау қателік болып табылады. Он екі лу деп белгілі он екі нотаның тізімі – шкалалар құруға болатын негізгі ноталардың тізімі ғана еді". Бірақ, "тональді музыка тұрғысынан қарағанда [хроматикалық шкала] дербес шкала емес, ол диатоникалық шкаладан туындайды", сондықтан батыс хроматикалық шкаласы да шкалалар құруға болатын негізгі ноталардың гаммасы болып табылады.