Кіріспе
Корпоративтік тұлға немесе заңды тұлға – корпорация сияқты заңды тұлғаның, оған байланысты адамдардан (иелері, басқарушылары немесе қызметкерлері сияқты) бөлек, кем дегенде жеке тұлғаларға берілгендей кейбір заңдық құқықтар мен жауапкершіліктерге ие болуы деген заңдық ұғым. Көптеген елдерде корпорация жеке тұлғалармен бірдей мүлікті иеленуге, шарттар жасасуға, сотқа жүгінуге немесе сотталуға құқылы. Адам емес ұйымдарға тұлғалық мәртебе беру – корпорацияларға қатысты қолданылатын батыстық концепция.
Corporate personhood or juridical personality is the legal notion that a juridical person such as a corporation, separately from its associated human beings (like owners, managers, or employees), has at least some of the legal rights and responsibilities enjoyed by natural persons. In most countries, a corporation has the same rights as a natural person to hold property, enter into contracts, and to sue or be sued. Granting non human entities personhood is a Western concept applied to corporations.
Ерте тарих
Көне үнді қоғамы заңды тұлғаны саяси, әлеуметтік және экономикалық мақсаттарда пайдаланған. Б.з.д. 800 жылдан бастап, қоғамдық мүддеге қызмет ететін шрени сияқты гильдияларға заңды тұлға мәртебесі берілді. Рим республикасының соңғы кезеңінде муниципалитеттерге, қоғамдық қызметтерді басқаратын қоғамдық жұмыстар компанияларына және ерікті бірлестіктерге (коллегия) заңды тұлға мәртебесі берілді. Коллегияның әр түрлі мүшелері жеке мүшелерден тәуелсіз түрлі құқықтар мен міндеттерге ие болды. Кейбір коллегиялар кейінгі ортағасырлық гильдияларға ұқсады және оларға сауданың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге рұқсат берілді, бірақ коллегияларға өз мүшелерін байытуға тыйым салынды. Орта ғасырларда заңды тұлғалар, құрылтайшылардың өмірінен тыс активтерге ұжымдық, мәңгілік меншік құруды жеңілдету және жеке меншік мұрагерлік заңдарынан туындайтын бөліну мен ыдыраудан сақтану үшін корпорация немесе қор ретінде шартты түрде құрылды. Кейіннен корпорация экономикалық дамудың тиімді және қауіпсіз жолы ретінде жақталып, қолданыстағы серіктестік құрылымдарына қарағанда бірнеше артықшылықтар ұсынылды: мүше қайтыс болған жағдайда корпорацияның қызметін жалғастыру мүмкіндігі, бірауыздан келісімсіз әрекет етуге және жауапкершіліктің шектелуі. "Корпорация" сөзі латын тіліндегі corpus ("дене") сөзінен шыққан, ал заңды тұлға ортағасырлық жазбаларда жиі кездеседі. Ренессанс кезеңінде еуропалық заңгерлер үкіметтен жарғы алған шіркеулер мен университеттердің мүшелеріне тәуелсіз мүлікті иеленуге, келісімшарттар жасасуға, сотқа жүгінуге және сотталуға құқығы бар екенін тұрақты түрде мойындады. Үкімет (немесе Папа) діни ұйымдарға "мәңгілік мұрагерлік құқығын" берді: шіркеу мүліктері жергілікті билеушілерге тимейтін, ал шіркеу мүшелері қайтыс болғанда салық салынатын емес. Кейбір қалалық жарғылар ортағасырлық қалаларға өзін-өзі басқару құқығын берді. Орта ғасырларда коммерциялық кәсіпорындар корпорация ретінде құрылмады, тіпті тәуекелді сауда компаниялары да бастапқыда корпорациялардың орнына ортақ құқық серіктестіктері ретінде жұмыс істеді. 1600 жылы Шығыс Үндістан компаниясының монополиясы жаңа мүмкіндіктер ашты, ғасыр соңына қарай коммерциялық кәсіпорындар Еуропа мен Америка құрлығында корпорация құруға жиі тырысты. 19 ғасырда британдық және американдық корпоративтік құқық бағыттары айырмашылыққа ұшырады. Осы кезеңдегі британдық заң (мысалы, 1856 жылғы Акционерлік компаниялар туралы заң) дәстүрлі бірлескен кәсіпорындарға ұқсас корпорацияларға көбірек назар аударды, ал американдық заң корпоративтік кеңістікті басқару қажеттілігімен жетектелді.
Үндістан
Үндістан заңына сәйкес корпорациялар, басқарушы органдар және тағы да басқа адам емес ұйымдарға "заңды тұлға" мәртебесі берілген. Корпоративтік мәселелер бойынша сот істерінде акционерлер компанияның қарыздары үшін жауапты емес, бірақ компанияның өзі – "заңды тұлға" ретінде, осы қарыздарды өтеуге немесе қарызды өтемегені үшін сотқа берілуге жауапты. Заң бойынша "заңды тұлға" мәртебесі алған адам емес ұйымдардың "құқықтары мен оған сәйкес міндеттері бар; олар сотқа шағымдануға және сотқа шағым түсуіне, мүлікке ие болуға және оны беруге құқылы". Осы адам емес ұйымдар "дауыссыз" болғандықтан, олар өздерінің заңды құқықтарын талап ету және заңды міндеттерін орындау үшін заңды түрде "қамқорлар мен өкілдер арқылы" өкілдік етеді. "Заңды тұлға" мәртебесі берілген нақты адам емес субъектілерге "корпоративтік тұлға, мемлекеттік орган, қайырымдылық қоғамдар және т.б." жатады, сондай-ақ сенімдік меншіктер, құдайлар, ғибадатханалар, шіркеулер, мешіттер, ауруханалар, университеттер, колледждер, банктер, теміржолдар, муниципалитеттер және ауылдық кеңестер (грампанчаяттар), өзендер, барлық жануарлар мен құстар кіреді.
АҚШ-та
АҚШ тарихында "корпоративтік тұлға" термині корпорацияларды қоса алғанда, заңды тұлғаларға дәстүрлі түрде жеке тұлғаларға берілетін құқықтардың қаншалықты мөлшерде берілуіне қатысты заңдық пікірталасқа сілтеме жасайды. 1886 жылғы Жоғарғы Соттың "Санта-Клара округіне қарсы Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы компаниясы" ісі бойынша сот хатшысы шығарған бас жазбада, Соттың он төртінші түзетудегі тең қорғаныс ережесіне қатысты корпорацияларға қатысты шешім қабылдамай, жазбаша пікір бермей, Соттың ұстанымын білдірген. Бұл Жоғарғы Соттың он төртінші түзетудің тең қорғаныс ережесі корпорацияларға жеке тұлғалар сияқты конституциялық қорғауды бергенін хабарлаған алғашқы жағдай болды, бірақ 1819 жылғы "Дартмут колледжіне қарсы Вудворд" ісінен бері көптеген басқа да істер корпорациялардың Конституцияның кейбір қорғау құқықтарына ие екенін мойындады. "Burwell v. Hobby Lobby Stores, Inc." (2014) ісінде Сот 1993 жылғы Діни бостандықты қалпына келтіру туралы заңның "Hobby Lobby" компаниясын "Науқастарды қорғау және қолжетімді күтім туралы" заңның кейбір аспектілерінен босатқанын, себебі бұл аспектілер компания иелерінің шын ниетімен ұстаған діни сенімдерін жүзеге асыруға елеулі кедергі келтіргенін анықтады. АҚШ соттары әртүрлі негіздермен корпорацияларға белгілі бір конституциялық қорғауды берді. "Келісімшарттық", "қарымталас" немесе "жинақтамалық" теория деп аталатын ертедегі көзқарас, меншік иелерінің меншігі корпорация арқылы ұсталған жағдайда да, тікелей иесінің атымен емес, белгілі бір конституциялық қорғау құқығы бар екенін айтады. Корпоративтік адвокат Джон Нортон Померой 1880 жылдары "Корпорациялармен жұмыс істеудегі тыйымдарды бұзатын заңдар міндетті түрде жеке тұлғалардың құқықтарын бұзуы керек. Осы конституциялық кепілдіктерді қолдану және күшіне енгізу кезінде корпорацияларды оларды құрайтын жеке тұлғалардан ажыратуға болмайды" деді. Сол сияқты, жақтастары заңды тұлғаны акционерлердің сөз бостандығы құқығын жүзеге асыру құралы ретінде қарастыруы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, мұндай конституциялық құқықтар адамдардың басқа да бірлестіктеріне де қолданылуы мүмкін, тіпті бірлестік корпорацияның ресми құқықтық нысанын қабылдамаса да. Екінші көзқарас, "нақты тұлға" немесе "табиғи тұлға" деп аталады, корпоративтік реттеудің мемлекетке қарсы болжамдарын өзгертеді. Философ Джон Дьюи қолдауымен 1920-1980 жылдардағы басым көзқарас мұндай көзқарастар көбінесе тым жалпылау болып табылады және белгілі бір сала бойынша корпоративтік құқықтарды беру шешімі соған байланысты салдарымен реттелуі керек деп мәлімдеді. 1980-ші жылдары экономикалық талдаулардың өркендеуі болды, онда корпорация көбінесе келісімшарттардың торабы және өз акционерлерінің атынан әрекет етуге тағайындалған экономикалық агент ретінде қарастырылды. Кейбір шешімдер бірнеше көзқарасты біріктіреді; "Citizens United" ісіндегі көпшілік пікір "қауымдастық" көзқарасынан ("егер бұрмалауға қарсы негіздеме қабылданса, үкіметке саяси сөйлеуге тыйым салуға мүмкіндік береді, өйткені сөйлеуші корпоративтік нысанға ие болған қауымдастық") және "табиғи тұлға" көзқарасынан ("сөздің құны оның көзінің жекелігіне байланысты емес, корпорация, қауымдастық, одақ немесе жеке адам") аргументтер келтірді. Сол сияқты, корпорациялар мен ұйымдар 1974 жылғы Құпиялылық туралы заң бойынша құпиялылық құқығына ие емес, өйткені заң кез келген "жеке тұлғаны" білдіреді, оны "Америка Құрама Штаттарының азаматы немесе тұрақты тұруға заңды түрде қабылданған шетелдік" деп анықтайды. 2010 жылы "Азаматтар біріктірілген Федералды сайлау комиссиясына қарсы" ісі бойынша Жоғарғы Соттың шешімі корпорациялардың Бірінші түзету бойынша шектеусіз саяси шығындар жасау құқығын қолдағаннан бері корпоративтік тұлғалықты жою үшін Конституцияға түзету енгізу туралы бірнеше шақырулар болды. "Citizens United" ісіндегі көпшілік пікірі корпоративтік тұлғаға немесе он төртінші түзетуге сілтеме жасамайды, керісінше саяси сөз құқығы сөйлеушінің жеке басына байланысты емес деп санайды, ол адам немесе адамдар бірлестігі болуы мүмкін. Жеке акционерлер, әдетте, корпорацияның құқықтарынан айырылуы туралы сотқа шағымдана алмайды; тек директорлар кеңесі ғана корпорацияның конституциялық құқықтарын сот алдында қорғауға құқылы. Дартмут колледжінің пікірінен жеті жыл өткен соң, Жоғарғы Сот "Шетелдердегі жақсы хабар тарату қоғамы" Паулет қаласына қарсы (1823) шешім қабылдады, онда АҚШ-та жері бар миссионерлік жұмыспен айналысатын ағылшын корпорациясы, колониялық кезеңдегі гранттар бойынша жерге құқығын қорғауға тырысты, Вермонт штаты бұл гранттарды жоюға тырысқанда. Соттан жазған әділет министрі Джозеф Стори корпорацияға тиесілі мүлікке жеке тұлғаларға тиесілі мүлік сияқты бірдей қорғауды берді. Жеті жылдан кейін Бас сот судьясы Маршалл былай деді: "Инкорпорацияның басты мақсаты - ұжымдық және өзгеріп отыратын адамдар тобына жеке тұлғаның сипаттамасы мен қасиеттерін беру". 1886 жылғы "Санта-Клара округіне қарсы Оңтүстік Тынық мұхиты" ісі – 118 АҚШ 394 (1886) ісінде Жоғарғы Сот судьясы Уэйт адвокаттарға он төртінші түзетудегі тең қорғаныс ережесі корпорацияларға жеке тұлғалармен қатар конституциялық қорғауды кепілдік беретінін және соттың бас аргументі басқа мәселелерге қатысты болуы керек екенін аудандық түрде айтты. "Санта-Клара" ісінде сот хатшысы Бэнкрофт Дэвис бас жазбада Бас сот судьясы Моррисон Уэйт бас аргументті бастағанда былай деді: "Сот Конституцияның он төртінші түзетуіне енгізілген, штаттың өкіметіндегі кез келген адамға заң алдында тең қорғауды жоққа шығаруға тыйым салатын ереже корпорацияларға қолданылатыны туралы аргументті тыңдағысы келмейді. Біздің пікірімізше, олай". Бас жазба Соттың пікірінің бөлігі болмағандықтан және осылайша прецедент емес, екі жылдан кейін "Pembina Consolidated Silver Mining Co. v. Pennsylvania" – 125 АҚШ 181 (1888) ісінде Сот осы доктринаны нақты растады, "«Адам» деген атаумен жеке корпорацияның он төртінші түзетуге енгеніне еш күмән жоқ. Мұндай корпорациялар - белгілі бір мақсат үшін біріккен және белгілі бір атаумен бизнес жүргізуге және мүшелерінің таратылмайтын ізбасарлығына рұқсат етілген жеке тұлғалардың қауымдастығы". Осы доктрина Сот тарапынан содан бері көптеген рет расталды. Он төртінші түзету корпорацияларды барлық мемлекеттік реттеуден қорғамайды, одан гөрі жеке тұлғаларды барлық реттеу міндеттемелерінен босатпайды. Осылайша, мысалы, "Northwestern Nat Life Ins. Co. v. Riggs" (203 АҚШ 243 (1906)) ісінде Сот корпорациялардың заңдық мақсаттар үшін "адамдар" екенін қабылдады, бірақ он төртінші түзету корпорацияның бизнес жүргізу құқығын шектеуге тиімді түрде шектеген көптеген штат заңдарына кедергі емес екенін шешті. Алайда, бұл корпорациялар он төртінші түзету бойынша қорғалмағандықтан емес, Соттың шешімі он төртінші түзету қарастырылып отырған реттеу түріне тыйым салмайды, корпорацияға немесе жекеменшікке немесе серіктестікке қатысты болсын.