Кіріспе

Компанияны иеленуден қорғану
Акционерлердің құқықтары жоспары, бұл "улы таблетка" деп белгілі, корпорация директорлар кеңесінің иеленуге қарсы қолданатын қорғаныс тактикасының бір түрі. Біріктіру және сатып алу саласында акционерлердің құқықтары жоспары 1980-ші жылдардың басында акционерлердің акцияларды сату бағасын тікелей келісу құқығын жою арқылы иелену ұсыныстарын болдырмау мақсатымен жасалды. Әдетте, мұндай жоспар акционерлерге егер бір акционер компанияның белгілі бір пайызын немесе одан да көп үлесін сатып алса, акцияларды жеңілдікпен сатып алу құқығын береді. Мысалы, егер бір акционер компанияның 20% акцияларын сатып алса, жоспар қолданысқа енгізілуі мүмкін, сол кезде барлық акционерлердің (20% иеленгеннен басқа) жаңа шығарылған акцияларды жеңілдікпен сатып алу құқығы пайда болады. Егер қалған акционерлер акцияларды жеңілдікпен сатып ала алса, онда мұндай сатып алулар ұсыныс берушінің үлесін азайтады және ұсыныстың құны айтарлықтай өседі. Мұндай жоспардың қолданысқа енгізілу мүмкіндігін білген ұсыныс беруші корпорацияны директорлар кеңесінің келісімінсіз иеленуден бас тарта алады және жоспарды жою үшін алдымен директорлар кеңесімен келіссөздер жүргізеді. Жоспар директорлар кеңесімен қолданыстағы акцияларға қоса берілетін "опцион" немесе "уәкілеттік" ретінде шығарылуы мүмкін және оны тек директорлар кеңесінің қалауынша ғана жоюға болады.

Тарих

Уытты таблетканы 1982 жылы Wachtell, Lipton, Rosen & Katz компаниясының бірігулер мен сатып алулар саласындағы заңгері Мартин Липтон, тендерлік негіздегі жауымдап алуларға жауап ретінде ойлап тапты. 1980-жылдардың басында Т. Бун Пикенс және Карл Айкан сияқты корпоративтік «рейдерлердің» толқынына байланысты уытты таблеткалар кең таралды. «Уытты таблетка» термині өзінің бастапқы мағынасын тарих бойы түрлі тыңшылармен бірге тасымалданған, тыңшылар жауға түскен жағдайда жаудың сұрақтарынан құтылу үшін ішетін уытты таблеткадан алған. 2001 жылы хабарланғандай, 1997 жылдан бері жауымдап алуға сәтті қарсы тұрған уытты таблеткасы бар әрбір компанияға шамамен 20 компания уытты таблеткасымен жауымдап алу ұсынысын қабылдаған. 2000-жылдардың басынан бері акционерлер уытты таблетканы мақұлдауға қарсы дауыс беріп келеді, себебі уытты таблеткалар жауымдап алуларға қарсы тұру үшін жасалған, ал акционерлер үшін жауымдап алулар қаржылық тұрғыдан тиімді болуы мүмкін. Кейбір сарапшылар уытты таблеткалар акционерлердің мүдделеріне зиян келтіреді, өйткені олар қолданыстағы басқаруды сақтап қалады деп санайды. Мысалы, Microsoft бастапқыда Yahoo! компаниясына сұраныссыз ұсыныс жасады, бірақ Yahoo! бас директоры Джерри Янг Microsoft акция бағасын 37 долларға көтермесе, жауымдап алуды қиындататынын мәлімдеген соң, ұсыныстан бас тартты. Microsoft компаниясының бір басшысы: «Егер біз жауымдап алсақ, олар барлық жиһаздарды өртейді. Олар бұл жерді толыққанды қиратып жібереді» деді. Yahoo! компаниясы 2001 жылдан бері акционерлердің құқықтарын қорғау жоспарына ие. Сарапшылар Microsoft-тың 33 долларға көтерілген ұсынысы тым қымбат екенін және Янгтың адал ниетпен келісімге келмегенін айтты, бұл кейіннен бірнеше акционерлік сотқа және Карл Айканның бастамасымен өткен өкілеттік шайқасына әкелді. Microsoft ұсыныстан бас тартқаннан кейін Yahoo! акцияларының бағасы күрт төмендеді, ал Джерри Янг акционерлер тарапынан наразылыққа ұшырады, нәтижесінде ол қызметтен кетті. 2020 жылы жаһандық коронавирус пандемиясы салдарынан уытты таблеткалардың танымалдығы қайта жанданды. Пандемияға байланысты акция бағасы төмендеген кезде, көптеген компаниялар жауымдап алудан қорғану үшін акционерлердің құқықтарын қорғау жоспарларын пайдаланды. 2020 жылдың наурызында 10 АҚШ компаниясы жаңа уытты таблеткаларды қабылдап, жаңа рекорд орнатты. Twitter директорлар кеңесі 2022 жылы Илон Масктың сұралмаған сатып алу ұсынысынан кейін акционерлердің құқықтарын қорғау жоспарын бірауыздан мақұлдады.

Шолу

Қоғамдық компанияларда сатып алу ұсыныстарын тойтарып тұру үшін әртүрлі "улы таблетка" әдістері қолданылады. Сатып алу басқару кеңесіне қарсы өкілеттік жинау арқылы немесе акциялардың бақылау пакетін сатып алып, оған байланысты дауыстарды кеңеске сайлау үшін пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Басқару кеңесін бақылауға алғаннан кейін, сатып алушы мақсатты компанияны басқара алады. Қазіргі уақытта, сатып алудан қорғанудың ең көп таралған түрі – акционерлердің құқықтары жоспары. Компанияның директорлар кеңесі стандартты "улы таблетканы" сатып ала немесе жоюға болады, сондықтан ол әдетте өкілеттік күресіне немесе компания акцияларының маңызды бөлігін сатып алумен қатар жүрмейтін басқа да сатып алу әрекеттерін тоқтатуға кедергі келтірмейді. Дегенмен, ол акционерлерге өкілеттік күресіне көмектесетін, мысалы, басқа акционердің шығындарын өтеу туралы келісім сияқты белгілі бір келісімдерге кіруіне тыйым сала алады. Бірақ директорлар кеңесінің кезең-кезеңмен жаңаруымен бірге акционерлердің құқықтары жоспары қорғаныс құралы болуы мүмкін. Акционерлердің құқықтары жоспарының мақсаты – сатып алушыны тікелей акционерлермен емес, мақсатты компанияның басқармасымен келіссөздер жүргізуге мәжбүрлеу. Бұл екі нәтиже береді:

Біріншіден, басқаруға сату бағасын барынша арттыратын бәсекелестік ұсыныстарды табуға уақыт беріледі. Бірнеше зерттеулер көрсеткендей, "улы таблеткасы" бар компаниялар (акционерлердің құқықтары жоспары) "улы таблеткасы" жоқ компанияларға қарағанда жоғары сатып алу сыйлықақыларын алған. Бұл акционерлердің құндылығының артуына әкеледі. Теория бойынша, мақсаттың келіссөздер жүргізу мүмкіндігінің күшеюі сатып алу сыйлықақысының өсуіне ықпал етеді.

Артықшылықты қорлар жоспары

Нысаналы компания қатысушы акционерлеріне көптеген жаңа акцияларды, көбінесе артықшылықты акцияларды ұсынады. Бұл жаңа акциялардың көбінесе қайта сатып алу шарттары қатаң болады, мысалы, компанияны сатып алу кезінде оларды көптеген қарапайым акцияларға айналдыруға рұқсат береді. Бұл сатып алушының нысана компаниядағы үлесінің пайызын дереу төмендетіп, нысана компанияның акцияларының 50% -ін сатып алуды қымбатқа түсіреді.

Қалпына келтіру

"Флип-ин" акционерлерге, сатып алушыдан басқа, акцияларды жеңілдікпен қосымша сатып алуға рұқсат береді. Бұл инвесторларға дереу пайда табуға мүмкіндік жасайды. Осыған ұқсас "улы таблетканы" қолдану сатып алушы компанияның үлесін де азайтады, соның салдарынан қосымша сатып алу әрекетіне көбірек шығын жұмсалып, оны жүзеге асыру қиындайды.

Артқа бұру

"Қайта сатып алу опциясы" акционерлерге бірігуден кейін сатып алушы компанияның акцияларын жеңілдікпен сатып алуға мүмкіндік береді. Мысалы, акционерлер келешектегі бірігулерде сатып алушының акцияларын екі бірлігіне тең бағамен сатып алу құқығын иеленуі мүмкін.

Арнайы құқықтарды қорғау жоспары

Осы сценарий бойынша, мақсатты компания барлық қызметкерлеріне берілген акция опцияларын қайта жаңалайды, осылайша компания сатып алынған жағдайда олар дереу қолжетімді болады. Көптеген қызметкерлер өз опцияларын жүзеге асырып, содан кейін акцияларын сата алады. "Алтын қолқаптардан" құтылғаннан кейін, наразы қызметкерлер акция опцияларын ақшаға айналдырған соң дереу жұмыстан кетуі мүмкін. Бұл "улы таблетка" талантты қызметкерлердің жаппай кетуін қамтамасыз ету үшін жасалған, бұл мақсат ретіндегі компанияның құнын төмендетуге бағытталған. Көптеген жоғары технологиялық компанияларда талантты кадрлардың жоғалтылуы жаңа иесіне құрғақ немесе бос қабық қалдыруы мүмкін. Мысалы, PeopleSoft 2003 жылдың маусым айында клиенттеріне егер компания екі жыл ішінде, болжамды түрде Oracle компаниясымен сатып алынса және өнімге қолдау көрсету төрт жыл ішінде азайтылса, оларға PeopleSoft бағдарламалық қамтамасы лицензиясы үшін төлеген ақысының екіден бес есесіне дейін қайтарылатынын уәделеді. Сатып алу әрекеті аяқталуына қарамастан, Oracle үшін болжамды шығын 1,5 миллиард АҚШ долларына бағаланды.

Дауыс беру жоспары

Дауыс беру жоспарында компания, қарапайым акционерлерге қарағанда артықшылықты акцияларға жоғары дауыс беру құқығын береді. Егер жауласқан ұсынушы мақсатты компанияның дауыс беретін жалпы акцияларының маңызды бөлігін сатып алса да, ол сатып алуды бақылауға ала алмайды. Мысалы, ASARCO компаниясы дауыс беру жоспарын құрды, онда компанияның 99% жалпы акциясы барлық дауыс беру құқығының тек 16,5% ғана құрайды. Бұған қоса, "өлген қол" шарты уытты таблетканы енгізген директорларға ғана оны алып тастауға мүмкіндік береді (олар ауыстырылғаннан кейін белгілі бір мерзім ішінде), бұл жаңа директорлар кеңесінің компанияны сату туралы шешімін кешіктіруі мүмкін.

Шектеулер мен құқықтық мәртебе

1980 жылдардың басында "у таблеткалары" алғаш қолданылған кезде олардың заңдылығы күмәнді болған. Алайда, 1985 жылы Делавэр Жоғарғы Соты "Моран против Хаусхолд Интернешнл, Инк." ісінде "у таблеткаларын" жауап беру шарасы ретінде қолдануға рұқсат берді. Дегенмен, АҚШ-тан басқа көптеген елдерде "у таблеткалары" стратегиясы заңсыз деп танылған, немесе оларды қолдану шектеулермен қарастырылады.

Канада

Канадада акционерлердің құқықтары жоспарларының көпшілігі "жеңіліп алатын" болып келеді, яғни олар рұқсат етілген ұсыныс концепциясын қамтиды, соның арқасында рұқсат етілген ұсыныстың талаптарына сәйкес келетін өтінім беруші компанияны сатып алу арқылы сатып алуды жүзеге асыра алады, ал "қорғаныс шарасы" іске қосылмайды. Канададағы акционерлердің құқықтары жоспарлары сондай-ақ, жаушыл сатып алушының компанияның "уытты таблеткасын" жою үшін провинциялық бағалы қағаздарды реттеуші органдарына өтініш беру мүмкіндігімен әлсірейді. Әдетте, соттар акционерлерге компанияға жасалған ұсынысқа жауап беруге мүмкіндік беру үшін "уытты таблетканы" жояды. Дегенмен, компанияға ақ салт атты табу үшін аукцион өткізуге жеткілікті уақыт беруге рұқсат етілуі мүмкін. 2006 жылы Канаданың бағалы қағаздарды реттеуші органдарында болған маңызды сот ісі Falconbridge Ltd. компаниясының "уытты таблеткасына" қатысты, сол кезде Inco компаниясынан достық ұсыныс және Xstrata plc компаниясынан жаушыл ұсыныс болды, Xstrata plc Falconbridge компаниясының 20% акционері болатын. Xstrata Falconbridge компаниясының "уытты таблеткасын" жарамсыз деп тану туралы өтініш берді, өйткені Falconbridge акционерлерінің мақұлдауысыз "уытты таблетка" тоғыз айдан астам уақыт бойы қолданыста болды және бұл Falconbridge акционерлерінің Xstrata компаниясының Falconbridge акциялары үшін ақшалай ұсынысын қабылдауына кедергі келтірді. Бұрынғы сот істерімен ұқсас жағдайларға қарамастан, онда бағалы қағаздарды реттеуші органдары "уытты таблеткаларды" жылдам алып тастаған, Онтарио бағалы қағаздар комиссиясы Falconbridge компаниясының "уытты таблеткасын" қосымша шектеулі мерзімге сақтауға болатынына шешім шығарды, себебі ол Xstrata компаниясының үлесін ұлғайтуына және басқа ұсыныс берушілердің 100% акцияны алуына кедергі келтіретін жағдай жасап, Falconbridge компаниясы үшін аукционды ұзартуға мүмкіндік берді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда Takeover Panel ережелеріне сәйкес, "улы таблеткаларға" рұқсат етілмейді. Қоғамдық акционерлердің құқықтарын сарапшылар тобы әрбір жағдай бойынша, принциптерге негізделген реттеуші режим арқылы қорғайды. Рейдтер BAA plc және AWG plc сияқты компанияларды жеңіп алуға көмектесті, кезде басқа ұсынушылар жоғары бағамен ұсыныс жасауды қарастырып жатқанда. Егер осы компанияларда "улы таблеткалар" болғанда, олар өздеріне қарсы ұсынушылардың үлесін азайтумен қорқытып, рейдтерді тоқтатуға мүмкіндік алған болар еді, егер олар құқықтар жоспарындағы заңдық шекті (көбінесе акциялардың 10% -дан астам) асырып кетсе. Лондон қор биржасы да жауыз ұсынушының, яғни NASDAQ-тың үлесін айтарлықтай арттырған компанияның тағы бір мысалы. LSE-нің соңғы тағдыры әлі белгісіз, бірақ NASDAQ-тың үлесі соншалықты үлкен, үшінші тарап ұсынушының LSE-ді сәтті сатып алуы мүмкін емес. Жекешелендіру заңнамасы континенттік Еуропада әлі де дамып келеді, ал жекелеген елдер Еуропалық Комиссияның талаптарына бірте-бірте сәйкес келеді. Scania AB сияқты көптеген континенттік жекешелендіру шайқастарында үлестерді жинақтау кең таралған. Континенттік Еуропада ресми "улы таблеткалар" сирек кездеседі, бірақ ұлттық үкіметтер телекоммуникация монополиялары және энергетикалық компаниялар сияқты көптеген "стратегиялық" компаниялардың алтын үлесін иеленеді. Үкіметтер де "улы таблеткалар" рөлінде әрекет етіп, сатып алуды жалғастырған жағдайда, әлеуетті ұсынушыларды теріс реттеуші шаралармен қорқытады. Мысалы, Испания Германияның E.ON компаниясы Endesa компаниясына қарсы ұсыныс жасағаннан кейін энергетикалық компанияларға қатысты жаңа ережелерді қабылдады, ал Франция Groupe Danone компаниясын сатып алуға тырысқан кез келген ұсынушыны жазалаумен қатерленді.

Басқа да сатып алу қорғану шаралары

Уытты таблетка кейде мақсатты компанияның шаралар қабылдауымен байланысты басқа да қабылдауға қарсы қорғаныс түрлерін сипаттау үшін кеңінен қолданылады. «Акулаларды қуу» деп белгілі қабылдауға қарсы қорғаныстың кең ауқымына дәстүрлі акционерлік құқықтар жоспарының «уытты таблеткасы» кіреді. Басқа да қабылдауға қарсы қорғау шаралары:

Арнайы жиналыстарды шақыру немесе жазбаша келісім арқылы әрекет ету мүмкіндігіне шектеулер. Бірігуді мақұлдау үшін қажетті дауыс берудің жоғары пайызы. Директорларды қызметтен босату үшін қажетті дауыс берудің жоғары пайызы. Мақсатты компания жарғысына егер сатып алушының компаниядағы үлесі белгілі бір шекке (әдетте үштен бір бөлігіне) жеткен жағдайда, қазіргі акционерлерге өз акцияларын сатып алушыға жоғары бағамен (әдетте соңғы орташа бағадан 100% жоғары) сату құқығын беретін ереже қосады. Бұл түрдегі «уытты таблетка» нық қабылдаушыны тоқтата алмайды, бірақ компания үшін жоғары бағаны қамтамасыз етеді. Мақсат – үлкен қарызға батып, қарыз жүгін сатып алушы үшін тартымсыз ету, нәтижесінде сатып алушы ақырында қарызды төлеуге мәжбүр болады. Компания акцияларды айырбастау арқылы бірнеше кіші компанияларды сатып алады, бұл мақсатты компания акциясының құнын төмендетеді. Директорлар кеңесінің кезең-кезеңмен сайлануымен құрылған кеңестер. Мысалы, егер компанияда тоғыз директор болса, онда әр жыл сайын үш директор қайта сайлануға түседі, олардың мерзімі үш жылды құрайды. Бұл әлеуетті сатып алушыға алғашқы сайлаудан кейін кем дегенде бір жылға қас қарсы кеңес құру мүмкіндігін береді. Кейбір компанияларда кеңестің белгілі бір пайызы (33%) маңызды шешімдерді (мысалы, толық бірігу келісімі немесе маңызды активтерді сату) тоқтатуға жеткілікті болуы мүмкін, сондықтан сатып алушы мақсатты компания акциясының көпшілігін сатып алғаннан кейін сатып алуды бірнеше жыл бойы аяқтамауы мүмкін. 2008 жылдың 31 желтоқсанына дейін S&P Super 1500 индексіндегі компаниялардың 47,05%-ы кезең-кезеңмен сайланатын кеңеске ие болды. 2020 жылдың 31 наурызына дейін S&P Super 1500 индексіндегі компаниялардың 27,1%-ы кезең-кезеңмен сайланатын кеңеске ие болды.

Акционерлердің ұсыныстары

Компаниялардың өте аз бөлігі ғана акционерлерге "улы таблетка" (poison pill) туралы шешім қабылдау құқығын береді. 2009 жылдың 15 маусымына дейін, "улы таблетканы" қабылдаған немесе мерзімін ұзарған 21 компания, оны бір жыл ішінде акционерлердің дауысына салуды жоспарлап отырғанын жариялады. Бұл көрсеткіш 2008 жылғы жылдық көрсеткіштен (18 компания) жоғары, және "улы таблетка" ойлап табылған 1980-жылдардың басынан бергі ең көп көрсеткіш болып табылады.

Тиімділігі

Кейбір деректер көрсетіп тұрғанындай, иеліктен шығудан қорғау шаралары менеджерлерге жоғары сатып алу бағасын келісуге мүмкіндік береді, бірақ жалпы алғанда, олар компанияның өнімділігін азайтады.