Кіріспе

Орегон салық көтерілісі – Орегонда салықтарды төмендетуді жақтаған саяси қозғалыс. Бұл қозғалыс, Калифорнияда 13-қадамның қабылдануымен басталған, АҚШ-тың батысындағы жалпы салыққа қарсы қозғалыстың бір бөлігі болып табылады. Көптеген азаматтардың бастамалары мен референдумдары арқылы іске асырылған салық көтерілісі Орегонда салықтар мен мемлекеттік қызметтер жөніндегі пікірсайыстарды түбегейлі өзгертті.

Негізгі тұлғалар

Салық төңкерісінің жетекшілері қатарында Орегон салық төлеушілер қауымдастығының президенті Дон МакИнтайр және Орегон салық төлеушілерінің біріккен ұйымдастырушысы Билл Сайзмор бар. Осы салыққа қарсы шараларды ілгерілетуге жұмсалған қаражаттың көп бөлігі штаттан тыс демеушілер, оның ішінде Гровер Норквист басқаратын «Салық реформасы үшін американдықтар» ұйымынан түсті. Бенд қаласынан сайланған республикалық заң шығарушы Тим Кнопп «кикер» салық қайтарымын жасаушы және оны Орегон Конституциясына енгізу бойынша сәтті күш-жігердің авторы болды. Ол бұрынғы Палатаның көпшілік көшбасшысы және 2024 жылға дейін Сенаттағы азшылық көшбасшысы қызметін атқарады.

Ұлттық контекст және 5-ші шараның қабылдануы

Орегон сайлаушылары 1990 жылы 5-ші шараны қабылдап, Орегон Конституциясында мүлік салығына шектеулер енгізді. Сайлаушылардың көпшілігі Портленд аймағында мүлік бағасының күрт өсуіне байланысты мүлік салығының артуына наразы болды. Кейбіреулер бұл үй бағасының инфляциясын Портленд агломерациясына халықтың көптеп келуімен байланыстырады, ол дамытылатын жер көлемін шектейтін қалалық өсу шекарасымен қоршалған. Басқалары жағдайдың одан да күрделі болғанын айтады, Алан Гринспеннің жұмсақ монетарлық саясатын, тұтыну баға индексіне (CPI) үй иелерінің баламалы жалдау төлемдерін, нақты үй бағасын емес, өлшеуге енгізген түзетулерді, аймақтағы экономиканың жаңаруын және көптеген басқа факторларды атады. 5-ші шара мектептерді қаржыландыру көзін мемлекетке көшірді. Мүлік салығының орнына қаржыландыру Жалпы қордан жүзеге асырылуға тиіс болды. Орегонда сату салығы болмағандықтан, ақша Жалпы қордан, негізінен мемлекеттік табыс салығы арқылы тартылды. 5-ші шара штаттағы мектептерді қаржыландыруды да теңестірді, бұл ауылдық жерлердегі мектептерге пайда келтірсе, Портлендтегі мектептер бюджетінің қысқаруына тап болды.

47-ші шара

47-ші шара мүліктік салықтың жылдық өсім деңгейін шектеуге бағытталған болатын. Бұл, ішінара, Портлендтегі жылдам өсіп жатқан үй бағаларын тежеу мақсатында жасалды. 47-ші шараның заңдық тұжырымындағы мәселелер Орегон заң шығарушы органының 1997 жылы 50-ші шараны сайлаушыларға ұсынуына себеп болды, ол 47-ші шараны түсіндірді. 1997 жылдың мамыр айында өткен ерекше сайлауда сайлаушылар 50-ші шараны 55,7 пайызға 44,3 пайызбен мақұлдады.

Кейінгі заңнама

Салық төңкерісі 1990 жылдардың соңында Орегон заң шығарушы органында мектептерді қаржыландыру, Орегон денсаулық сақтау жоспары және басқа да шығындарға басымдық беру мәселелері бойынша бюджеттік күрестер сериясы ретінде көрінді. Сол кездегі губернатор Джон Китжабер мен заң шығарушы органдағы республикашылдар бюджеттік басымдықтар бойынша бірнеше рет қақтығысты. 2000 жылы Дон МакИнтайр Орегонның 8-ші шарасын сайлау бюллетеніне енгізуге көмектесті, ол бұрынғы екі жылдық кезеңде мемлекеттік шығындарды жеке табыстың 15 пайызына дейін шектеуді көздеді. 8-ші шара 43,5 пайызға қарсы 56,5 пайызбен жеңіліске ұшырады. Алайда, сол сайлауда Орегон тұрғындары мемлекеттік салық кірісі болжамнан 2 пайызға артқан кезде салық төлеушілерге қайтарым жасауды көздейтін, «кикер» деп аталатын конституциялық түзетуді (86-шара) 62 пайызға қарсы 38 пайызбен қабылдады. Орегон – «кикер» бар жалғыз штат. Бұл бастапқыда салық төлеушілерге чек түрінде жіберілсе, қазір мемлекеттік табыс салығы бойынша қайтарым ретінде беріледі. 2024 жылы «кикер» рекордтық 5,6 миллиард долларды құрайды. Салыққа қарсы белсенділер 2003 және 2004 жылдары Орегон штатының заң шығарушы органы сайлаушыларға уақытша табыс салығын арттыру туралы ұсыныс жасаған екі шараны (28-шара және 30-шара) жеңді. 2002 жылы Сайзмордың тобы құқықтық қиындықтарға тап болды. Сайзмор мемлекеттік қызметкерлердің бірнеше кәсіби одақтарының наразылығын тудырды, ол мемлекеттік қызметкерлердің зейнетақысын және саяси ықпалын азайтуға бағытталған бірқатар бастамаларды ұсынды. Одақтар Сайлаушыларды ағарту жобасы арқылы жауап берді, ол Сайзмордың сайлау бюллетеніне шараларды енгізу үшін жалдаған қолтаңба жинаушыларды қадағалады. Қолтаңба жинаушылардың алаяқтық әрекеттерін анықтағаннан кейін, мұғалімдер одағы Орегон білім беру қауымдастығы 2003 жылы рэкетке қарсы заңдар бойынша Сайзмордың ұйымын сотқа беріп жеңіске жетті. Орегон салық төлеушілерінің біріккен ұйымына қатысты 2,3 миллион долларлық сот шешімі Сайзмордың шараларды сайлауға енгізу мүмкіндігіне елеулі нұқсан келтірді. Алдамшылық туралы айыптаулар 2002 жылы 26-шараның қабылдануына әкелді, ол қолтаңба жинаушыларға әрбір қолтаңба үшін төлем жасауға тыйым салады және сайлаушылардың 75 пайызы қолдап, 25 пайызы қарсы болды. Салық белсенділері Орегон үкіметінің ысырапшыл және тиімсіз екенін жиі айтады, үкімет азырақ қаражатпен жақсы жұмыс істей алатынын мәлімдейді. Олар көбінесе қажетсіз деп санайтын бағдарламаларды атап көрсетеді. Салық төңкерісіне қарсылар салықты азайтуды дауыс беру арқылы қабылдаудың көрерсіздікке ұшыраған саясатқа әкелетінін айтады, онда сайлаушылар төмен салық шоттарымен алданып, азайтылған түсімдерден туындаған бюджеттік проблемалар туралы ойланбай төңкеріске дауыс береді.