Кипр ұлтшылдық қозғалысы EOKA (1955-1959): Британ үстемдігіне қарсы күрес, Грециямен бірігу мақсаты. Тарихы, себептері мен Enosis идеясы туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1955–1959 жылдарғы Кипрдегі грек ұлтшыл партизандық ұйымы
1955–1959 Greek nationalist guerrilla organisation in Cyprus
Этники Органозис Киприон Агонистон (EOKA /eɪ/'/oʊ//k//ə///; Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών) – Кипрдегі британдық үкімді аяқтау және Грециямен қосылу мақсатымен күрес жүргізген грек-кипрлік ұлтшыл партизандық ұйым.
The Ethniki Organosis Kyprion Agoniston (EOKA /eɪ/'/oʊ//k//ə///; Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών) was a Greek Cypriot nationalist guerrilla organization that fought a campaign for the end of British rule in Cyprus, and for eventual union with Greece.
Өмірбаян
Кипр, Гректер негізінен қоныстанған Шығыс Жерорта теңізіндегі арал, 1571 жылдан бастап Осман империясының басып алуына түсті және 1878 жылдың 4 маусымына дейін оның билігінде болды. Орыс-түрік соғысынан кейін арал Британ империясына берілді. Сол кезде аралда елеулі түркі азшылығы да қалыптасқан еді. Екі үлкен халық тобында ұлтшылдық сезімдер күшейген сайын, Кипр гректері Мегали идеясының бір бөлігі болған Энозис (Грекиямен бірігу) үшін күресті. Энозис идеясы 1821 жылға, Грекияның Тәуелсіздік соғысы басталған жылға дейін барып жетеді. Осы жылдары Кипр архиепискобы, оның архидиаконы және үш епископ Осман отаршылдық әкімшілігі тарапынан қатыгездікпен өлімге кесілді. 1828 жылы Грекияның алғашқы губернаторы Иоаннис Каподистрия Кипрдің Грекиямен бірігуін сұрады, сонымен қатар ұсақ көтерілістер де болды. 1878 жылы британдық генерал Уолсли Кипрге британдық билікті ресми түрде орнату үшін келгенде, оны Китион архиепискобы қарсы алды. Қарсы алғаннан кейін, архиепископтан Кипрді Грекияға беруді сұрады. Бастапқыда Кипр гректері британдық билікті құптады, себебі британдықтар 1864 жылы Ион аралдарын Грекияға қайтарғанын білді. Олар Осман билігі Кипрді кедей қалдырғандықтан, британдық инвестицияларға да үміттенді. 1912 жылы британ үкіметі Грекияға Кипрді Аргостолидегі теңіз базасына айырбастау туралы ұсыныс жасады, бұл Ион теңізін бақылауға мүмкіндік берер еді. Бұл ұсыныс 1913 жылы қайта жасалды. 1915 жылы Ұлыбритания Грекияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына байланысты Кипрді Грекияға бірнеше рет ұсынды. Алайда Грекия соғысқа кіруі керек пе, жоқ па, шешімін бермегендіктен, британ үкіметі ұсынысын кері қайтарды. 1915 жылға қарай Кипр гректерінің британдық билікке қарсылығы күшейді, себебі британдық инвестициялар да, Энозис те іске аспады. Бастапқыда Энозис қозғалысын көбінесе жоғары топтан шыққан аз ғана адамдар қолдады. Бірақ жағдай өзгеруге жақын еді, себебі екі топ – шіркеу және қарыздар берушілер – жаңа билеушіге көңілі толып, бірігуге бастады. Келесі жылдары Грекияда оқыған көптеген кипрліктер отанына оралғаннан кейін Энозистің жақтаушыларына айналды. Екінші жағынан, Кипр түрктері 20 ғасырдың басында Осман империясы құлағаннан кейін құрылған елдерде мұсылмандарға жасалған қуғын-сүргін туралы хабарлар келгенде, өз ұлттық сезімін дамыта бастады. 1926 жылдың қараша айында Рональд Сторрз (гректерді жақтайтын) Кипрдің жаңа губернаторы болып тағайындалды, бұл Кипр гректерінің арасында британдық билік Грекиямен бірігуге қадам болады деген үміт тудырды. Алайда 1928 жылы Кипр гректері британдықтардың Кипрды басып алуының 50 жылдығын тойлаудан бас тартқанда, қарым-қатынас нашарлады. Грекия тараптарды тыныштандыруға шақырды және грек-кипрлік газеттердегі отаршылдыққа қарсы мақалалардың таралуын шектеуге тырысты. Білім беру саласы Кипр мектептеріндегі грек тілінің ықпалын шектеуге бағытталған Білім беру заңы қабылданғаннан кейін қақтығыстың тағы бір аренасына айналды. Кипрлік ирредентистер Кипрдің есебінен Мальта мен Мысырға артықшылық беріліп жатыр деп шағымданады. Британдық билік азаптауды рұқсат ететін жаңа қылмыстық кодексті бір жақты түрде қабылдағанда жағдай одан әрі нашарлады. 1929 жылы Китион архиепискобы Никодимос пен Ставрос Ставринакис Лондонға келіп, колониялар хатшысы лорд Пасфилдке Энозис талаптарын қамтитын меморандум тапсырды. Бұрынғыдай, жауап жоқ еді. 1931 жылдың қыркүйегінде Сторрз жергілікті бюджеттің тапшылығын жабу үшін салықты көтеруді тоқтату туралы Заң шығарушы кеңестің шешімін қабылдамады. Кипр гректерінің депутаттары өз лауазымдарынан бас тартумен жауап берді. Сонымен қатар, 18 қазан күні Китион архиепискобы Никодимос грек кипрліктерін Энозис талаптары орындалғанша азаматтық мойынсұнбаушылық әрекеттеріне қатысуға шақырды. 1931 жылдың 21 қазанында 5000 грек-кипрлік, көбінесе студенттер, діни қызметкерлер және қалалық белгілі адамдар Никосия көшелерінде жиналып, "Қазан оқиғалары" деп аталған Энозисқа қолдау білдіретін ұрандарды айқайлады. Халық Үкімет үйін қоршап алды, үш сағат бойы тас лақтырылғаннан кейін ғимаратқа от қойылды. Полиция тәртіпсіздікті ақырында таратып жіберді. Сонымен қатар, ел бойынша мемлекеттік кеңселерден британдық тулар алынып, олардың орнына грек тулары ілінді. Қазан айының басында тәртіп қалпына келтірілді. Наразылық акцияларында 7 адам қаза тапты, 30 адам жарақат алды, 10 адам өмір бойына жер аударылды, ал 2606 адам түрлі жазалар алды, оның ішінде түрме жазасы мен айыппұл да болды. Бұл көтеріліс Энозис идеалдарын да, ағылшын-грек қарым-қатынасын да зиянды әсер етті. Заң шығарушы кеңес пен муниципалитет сайлаулары жойылды, ауылдық билік пен аудандық судьялардың тағайындалуы арал губернаторына жүктелді. Энозис идеяларын тарату және шетел туларын қолдануға тыйым салынды, сондай-ақ бес адамнан астам жиналуға рұқсат берілмеді. Осылайша Кипр Ричмонд Палмер губернаторының басшылығымен авторитарлық билік кезеңіне, "Палмерократияға" (Παλμεροκρατία) енді, бұл көтеріліске дейін басталды және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты. 1950 жылдары Кипрді Британ коронасының колониясы мәртебесінен шығарып, Грекиямен біріктіру мақсатымен әскери науқан жүргізу үшін EOKA құрылды. Аралдағы коммунистік партия AKEL-дің сол кездегі басшылығы EOKA-ның әскери әрекеттеріне қарсы болды, "Ганди тәсілімен" азаматтық мойынсұнбаушылықты, мысалы, жұмысшылардың ереуілін және демонстрацияларды жақтады. Бастапқыда күрес әскери емес, саяси сипатта болды. EOKA-ның Грівас сөзімен айтқанда, әлемнің назарын аудару үшін жаңалықтарда жарияланатын сенсациялық операциялар қажет болды.
Cyprus, an island in the Eastern Mediterranean inhabited mostly by Greeks, was conquered by the Ottoman Empire from 1571 and remained under its control until 4 June 1878, when in the aftermath of the Russo Turkish War, it was handed to the British empire. By that time, a sizeable Turkish minority population had also been established in the island. As nationalistic tendencies grew in both major population groups, Greek Cypriots advocated for Enosis (Union with Greece) which was a part of the Megali idea. The origins of Enosis date back to 1821, the year when the Greek War of Independence commenced, and the archbishop of Cyprus, his archdeacon, and three bishops were beheaded by the Ottoman colonial administration, amongst other atrocities. In 1828, Ioannis Kapodistrias, the first governor of Greece, asked for the union of Cyprus with Greece, while small scale uprisings also occurred. In 1878, when British general Wolsely came to Cyprus to formally establish British rule, he was met by the archbishop of Kition who, after welcoming him, requested that Britain cede Cyprus to Greece. Initially, the Greek Cypriots welcomed British rule, as they were aware that the British had returned the Ionian Islands to Greece in 1864. They were also hopeful for British investment in Cyprus, which the Ottoman occupation left as an impoverished island. In 1912, the British government made an offer to Greece to exchange Cyprus for a naval base in Argostoli, in order to gain control of the Ionian sea, an offer which was repeated in 1913. In 1915, the British offered Cyprus to Greece several times in exchange for Greece's participation in World War I. While Greece was undecided whether it should enter the War, however, the British government withdrew its offer. By 1915, the Greek Cypriots' opposition to British rule had increased, seeing that neither the British investment nor Enosis had materialized. In the beginning, the Enosis movement had only few supporters, mainly from the upper classes. However, that was about to change as two groups, disappointed with the new ruler, began to form, namely the Church and the Usurers. A number of Cypriots studying in Greece in the following years became strong advocates of Enosis upon their return. On the other hand, the Turkish Cypriot community started to develop its own nationalism in the early 20th century, as news arrived in the island about the persecutions faced by Muslims in the countries that formed after the collapse of Ottoman Empire. The November 1926 appointment of Ronald Storrs (a philhellene) as the new governor of Cyprus, fostered the idea among Greek Cypriot nationalists that British rule would be a stepping stone for the eventual union with Greece. Their relationship was to sour in 1928, when Greek Cypriots refused to take part in the celebration of the 50th anniversary of the British occupation of Cyprus. Greece appealed for calm, limiting the spread of anti colonial articles in Greek Cypriot newspapers. Education became another arena of conflict with the passage of the Education Act, which sought to curtail Greek influence in the Cypriot school curricula. Cypriot irredentists also lamented the supposedly preferential treatment of Malta and Egypt at the expense of Cyprus. Relations worsened further when the British authorities unilaterally passed a new penal code which permitted among other things the use of torture. In 1929, Legislative Council members Archbishop of Kition Nikodemos and Stavros Stavrinakis arrived in London, presenting a memorandum to the secretary of colonies Lord Passfield which contained demands for Enosis. As with previous such attempts the answer was negative. In September 1931, Storrs blocked a Legislative Council decision to halt tax hikes that were to cover a local budget deficit. Greek Cypriot MPs reacted by resigning from their positions. Furthermore, on 18 October, Archbishop of Kition Nikodemos called Greek Cypriots to engage in acts of civil disobedience until their demands for Enosis were fulfilled. On 21 October 1931, 5,000 Greek Cypriots, mostly students, priests and city notables rallied in the streets of Nicosia while chanting pro–Enosis slogans in what came to be known as the October Events. The crowd besieged Government House, following three hours of stone throwing the building was set on fire. The rioters were eventually dispersed by police. At the same time British flags were stripped from public offices across the country, often being substituted with Greek ones. Order was restored by the beginning of November. A total of seven protesters were killed, thirty were injured, ten were exiled for life, while 2,606 received various punishments ranging from prison terms to fines on account of seditious activities. The revolt damaged both the Enotic cause and the Anglo–Hellenic relations. The Legislative Council and municipal elections were abolished, the appointment of village authorities and district judges was relegated to the governor of the island. Propagating Enotic ideas and flying foreign flags was banned as was the assembly of more than 5 people. Cyprus thus entered a period of autocratic rule known as Palmerokratia (Παλμεροκρατία, "Palmerocracy"), named after governor Richmond Palmer, which started shortly before the revolt and would last until the beginning of World War II. In the 1950s, EOKA was established with the specific aim of mounting a military campaign to end the status of Cyprus as a British crown colony and achieving the island's unification with Greece. The leadership of AKEL at the time, the island's communist party, opposed EOKA's military action, advocating a "Gandhiesque approach" of civil disobedience, such as workers' strikes and demonstrations. Initially, the struggle was political, as opposed to military. EOKA, in Grivas' words, wanted to attract the attention of the world through high profile operations that would make headlines.
Көшбасшылық
ЕОКА-ны грек армиясының офицері, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардың ардагері Георгиос Гривас басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грекияны фашистік күштер басып алғанда, ол X Ұйымы деп аталатын шағын антикоммунистік қарсылық тобына жетекшілік етті. 1944 жылдың желтоқсанында Афинада фашистік күштерден босатылғаннан кейін коммунистерге қарсы күрес барысында ол британдықтардың араласуының арқасында аман қалды. Гривас Византия империясына басып кірген жаугерлерді қайтарған аңызғы Византиялық Диген Акритасқа тікелей сілтеме жасай отырып, Дигеніс есімін қабылдады. ЕОКА-дағы екінші тұлға грек армиясының бұрынғы офицері Григорис Афксентиу болды. Афксентиу 1950 жылы офицерлерді даярлайтын академияны бітірген, бірақ бұрынғы шайқаста тәжірибесі болмаған.
EOKA was headed by Georgios Grivas, a Greek Army officer, World War I and World War II veteran. During the Axis occupation of Greece in World War II, he led a small, anti communist resistance group, named Organization X. During the anti communist struggle of December 1944 in Athens after the Axis withdrawal he was saved due to British intervention. Grivas assumed the nom de guerre Digenis in direct reference to the legendary Byzantine Digenis Akritas who repelled invaders from the Byzantine Empire. Second in command in EOKA was Grigoris Afxentiou, also a former officer of the Greek army. Afxentiou had graduated from the reserves Officers Academy in 1950 without previous experience on battlefield.
Мақсаттар
EOKA-ның басты мақсаты Enosis болды. Ұйым грек ұлттық идеологиясын қабылдады және діни, консервативті және антикоммунистік идеяларды танытты. Бұл сол кездегі Кипр қоғамының басым идеяларымен сәйкес келді. Солшылдар ұлттық мақсаттарға қарсы тұрып, Африка мен Азиядағы басқа антиколониалды көтерілістерден өзгеше, отаршылдық режимге белгілі бір деңгейде қолдау көрсетті деген кең таралған сенім болды, ал олардың көтерілістері марксистердің жетекшілігінде болған. Гривас пен архиепископ Макарий III аралды британдық үкімден құтқарудың жолдары туралы келіспеді. Гривас Макарийдің науқанды саботаж актілерімен шектеу әрекетін, адам шығындарынан аулақ болу мақсатын қабылдамады. Дегенмен, ол Макарийдің жеңіске дипломатиялық жолмен қол жеткізілетіні туралы пікірін бөлісті. Гривастың мақсаты британдықтарды үздіксіз және қатал қысымға ұшырату, оларға оккупацияның құны бар екенін көрсету, сонымен қатар Энозисті халықаралық дипломатиялық күн тәртібінде ұстап тұру болды. Осы тұрғыда EOKA науқанына британдықтардың жауабы маңызды болды: бір жағынан, репрессия грек кипрліктерін британдық үкімнен алшақтатса, екінші жағынан, Макарий мен грек үкіметіне Біріккен Ұлттар Ұйымы алдында британдықтарды сынауға мүмкіндік беретін құралды ұсынар еді. EOKA Кипр мәселесінің бар екенін қамтамасыз ететін және әлемге британдықтардың оны шеше алмайтынын көрсететін еді. Макарий күмәнмен қарады, бірде Гривасқа қарулы күреске қолдаушылар таба алмайтынын айтты. Британдықтар да осы пікірді бөлісті. Гривас 1954 жылдың қараша айының басында аралға келді және жер асты желісін құруға кірісті. Ол ауылдардағы Кипр шаруалар одағынан (ПЕК) және екі негізгі жастар қозғалысынан – шіркеу бақылауындағы Христиан жастар қозғалысынан (OHEN) және қалалардағы ұлтшыл Панкипр жастар қозғалысынан (PEON) жалдау жүргізді.
The main objective of EOKA was Enosis. The organization adopted typical Greek national ideologies and displayed religious, conservative and anticommunist ideas. This was in agreement with the prevailing ideas of Cypriot society at the time. There was a widespread belief that leftists opposed national objectives and provided a certain support to the colonial regime contrary to other contemporary anti colonial insurgencies in Africa or Asia, which were led by Marxists. Grivas and Archbishop Makarios III disagreed about the way to rid the island of British rule. Grivas rejected Makarios' attempt to limit the campaign to acts of sabotage, avoiding loss of life. Nevertheless, he shared Makarios' view that victory would be won by diplomatic means. Grivas' goal was to subject the British to continued relentless harassment, making it clear to them that occupation carried a price, while keeping Enosis on the international diplomatic agenda. The British response to the EOKA campaign was crucial in this regard: repression would on the one hand alienate the Greek Cypriot population from British rule, and on the other hand provide Makarios and the Greek government with a stick to beat the British with before the United Nations. EOKA would ensure that there was a Cyprus problem and demonstrate to the world that the British could not resolve it. Makarios was certainly skeptical, telling Grivas on one occasion that he would not find supporters for an armed struggle. The British shared the same view. Grivas finally arrived on the island in early November 1954 and set about establishing his underground network. He recruited from the Cyprus Farmers' Union (PEK) in the villages and from the two main youth movements, the Church controlled Christian Youth Movement (OHEN) and the nationalist Pancyprian Youth Movement (PEON) in the towns.
1955 жылдың сәуірінен губернатор Армитажды қызметінен босатуына дейін (қазан)
Қарулы күрес 1955 жылдың 29 наурызы – 1 сәуірі аралығында басталды. Аралдың әртүрлі аймақтарында барлығы 18 бомбалық шабуыл жасалды. Ең ірі оқиғалардың бірі – Маркос Дракос тобының Никосиядағы шабуылдары, сондай-ақ Кипр радиостанциясының хабар тарату құрылғысын жою болды. Шабуылдарға «Диген» атты жетекшінің қолы қойылған революциялық жариялама ілесіп келді. Гривас өз қатысуын әзірге құпия сақтауды шешті және орта ғасырларда Кипрді қорғаған Византия генералының есімін пайдаланды. Сондай-ақ Гривас сол кезде түрік кипрліктеріне шабуыл жасауға тыйым салды, нысанада тек британдық әскерлер мен грек қолдаушылары болуын қалады. Британдықтар мұндай жағдайға дайын болмағандықтан, жергілікті әскери базаларын (Дхекелия және Акротири) Мысырдан әскерлер жеткізу арқылы күшейтті. Сәуірдің соңында ЕОКА шабуылдары уақытша тоқтады, бұл Гривасқа жастарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді. 19 маусымда екінші шабуыл басталды, оның барысында полиция бөлімшелеріне, әскери нысандарға, армия офицерлері мен жоғары лауазымды шенеуніктердің үйлеріне бомбалар мен гранаталар лақтырылды. Осы бомбалаулардың бірі Фамагуста полиция бас штабын қиратты. Бұл шабуылдар көбінесе бірінен соң бірі орын алатын оқиғалармен ұласты: атыс, жарылыс және қоғамдық тәртіпсіздік. Екінші толқын шабуылдары маусым айының соңына дейін жалғасты, қарулы қарсылық басталғаннан бері барлығы 204 шабуыл жасалды. Тамыз айында арнайы бөлімнің екі қызметкері екі жеке оқиғада қаза тапты. Наразылық акциялары кезінде грек туын көтеру жиі отарлық билікпен қақтығысқа әкеп соқты, олар қажет болған жағдайда оны күшпен алып тастады. ЕОКА-ның тағы бір маңызды жетістігі – Маркос Дракос және Григорис Афксентью сияқты бірнеше маңызды тұлғаларды қоса алғанда, 16 ЕОКА мүшесінің Кирения түрмесінен қашуы болды.
The armed struggle started on the night of 29 March – April 1955. A total of 18 bomb attacks occurred in various locations across the island. Most notable incidents were those of Nicosia by the group of Markos Drakos as well as the demolition of the Cyprus Broadcasting Station's transmitter. The attacks were accompanied by a revolutionary proclamation signed by "The leader, Digenes". Grivas decided to keep his involvement secret at the moment and used the name of a Byzantine general who had defended Cyprus in the medieval era. Grivas also prohibited attacks on the Turkish Cypriots at the time, and only wanted British soldiers and Greek collaborators to be targeted. The British, not expecting this turn of events, reinforced their local military bases (Dhekelia and Akrotiri) by transferring troops from Egypt. At the end of April EOKA attacks temporarily paused, giving time to Grivas to organize the youth. A second offensive was launched on 19 June with coordinated bomb and grenade attacks against police stations, military installations and the homes of army officers and senior officials. One of those bombings demolished the building of the Famagusta Police headquarters. Those attacks were usually followed by sporadic incidents: shootings, bombings and increased public disorder. This second wave of EOKA attacks lasted until the end of June, totaling 204 attacks since the beginning of the armed resistance. In August, two Special Branch members were assassinated in separate incidents. The raising of the Greek flag during demonstrations usually led to clashes with the colonial authorities, the latter removing it by force if necessary. Another major EOKA success was the escape from Kyrenia castle prison of 16 EOKA members including a number of key figures, such as Markos Drakos and Grigoris Afxentiou.
Британдықтардың реакциясы
Жағдай бақылаудан шығып, британдық билік Кипрдегі өз позициясын сақтап қалу үшін дипломатиялық маневрлер мен қарсы көтеріліс операциясын жүргізуге тырысты. Біріншісі грек және түрік үкіметтерін бір-біріне қарсы пайдалануды білдірді. Эден Түркияны Кипрдегі британдық мүдделерді қорғаудың кілті деп қарады. Қыркүйек айының соңында дағдарыл күшейген кезде британ үкіметі губернатор Армитажды алмастыруға шешім қабылдады. Сонымен қатар, британдық саясат Кипр түркілерін қабылдауды күрт арттыруға бағытталды. Түркияда қоғамдық пікір қызу болды. Түрік БАҚ-та түрік кипрлік қауымдастығының қырғынға ұшырауы мүмкін деген қауесет тарады, бұл толығымен негізсіз емес еді, себебі маусым айында Никосияның түрік бөлігінде үлкен бомба жарылды, ал түрік кипрлік қауымдастығының басшысы Фазил Кучукқа өлім жанамасы келді. Жағдайдың шиеленісуі елде ұлтшылдық реакцияларға әкелді және үкімет 1955 жылдың қыркүйек айында гректерге қарсы Стамбул тәртіпсіздігін ұйымдастырды. Сонымен қатар, Лондондағы үш тарапты конференцияда Ұлыбритания, Түркия және Грекия арасында келісімге келу мүмкін болмады, себебі Түркия Грекияның өзін-өзі анықтау туралы ұсынысының анексия, ENOSIS екенінен қаушады. 1955 жылдың тамызының соңы мен 7 қыркүйегі аралығында өткен кездесуде Түркия, егер Кипрдің британдық басқарудағы мәртебесі сақталмаса, Лозанна шартының күші жойылатынын мәлімдеді. Хардинг сәуір-шілде айларында EOKA-ға қарсы күресті күшейтіп, бірқатар операцияларды ұйымдастырды. Хардинг сондай-ақ барлау желісін жақсартты, соның ішінде жаман атқа ие X взводы құрылды. 10 мамырда EOKA-ның алғашқы екі тұтқыны дарға асылды, ал Гривас екі британдық сарбазды өлтірді. Британдықтар EOKA-ның таулық бөлімшелеріне қарсы тұруға тырысты. Ірі операциялар басталды, бірақ Гривас қашып кетті. Ол Лимассолға көшіп, жаңа штаб-пәтерін құрды. Гривас қашып кеткенімен, Тродос операциясы британдықтар үшін біршама сәтті болды: 20 партизан және 50 қару-жарақ қолға түсті. Алайда, бұл олар үшін апатқа ұшырады: кем дегенде 7 британдық сарбаз қаза тапты, ал 21-і жазатайым оқиға салдарынан өліп қалды. Соңғы оқиға EOKA партизандық күштеріне қарсы алғашқы нағыз табысты басып тастады. 9 тамызда британдық билік тағы үш EOKA тұтқынын дарға асты, бірақ Гривас бұл жолы кек алмады. Бұл жағдайға наразылық білдіру үшін кең ауқымды ереуілдер өтті. 1956 жылдың қарашасында Суэц дағдарысының салдарынан көптеген британдық әскерлер Кипрден шығарылды, бұл Гривасқа жаңа шабуылға көшуге мүмкіндік берді. EOKA британдықтар үшін "Қара қараша" аталған шабуылдар легін бастады, барлығы 416 шабуыл жасалды, 39 адам қаза тапты, оның 21-і британдықтар. Суэцтік дағдарыстан кейін британдық әскери күштер 20 мыңға дейін артты, және Хардинг жаңа шабуылды басқара алды. EOKA әрекеті тауларда күшпен басылғанымен, қарулы күресі қалаларда жалғасты, ал британдық күштер әлсіз болды. Гривас 1957 жылдың 14 наурызында шамамен бір жылға созылған бітім туралы мәлімдеді.
The situation seemed to be deteriorating out of control and the British authorities attempted to safeguard their position in Cyprus by diplomatic maneuvering and a counterinsurgency offensive. The first involved playing the Greek and Turkish governments off against each other. Eden saw Turkey as "the key protecting British interests" in Cyprus. By the end of September, as the crisis was escalating, the British Government decided to replace governor Armitage. Then, British policy also aimed at the dramatic increase in recruitment of Turkish Cypriots. In Turkey, public opinion was inflamed. Rumours spread in Turkish media that a slaughter of the Turkish Cypriot community was likely to occur; these were not totally unfounded, for in that June there had been a huge bomb explosion in the Turkish section of Nicosia, and Turkish Cypriot community leader Fazil Kucuk began receiving death threats. The increased tensions led to nationalist reactions in the country and the government sponsored anti Greek Istanbul pogrom of September 1955. At the same time, during the London Trilateral Conference between Britain, Turkey and Greece, an agreement failed to materialize due to Turkish concerns that what Greece meant by self determination was an eventual annexation, ENOSIS. During a meeting between the end of August and 7 September 1955, Turkey also argued that if the status of Cyprus under a British administration would not be respected, the whole Treaty of Lausanne would be questionable. Harding escalated his fight against EOKA organizing a series of operations in April–July Harding also upgraded his intelligence network including the creation of the notorious X platoon. On 10 May the first two EOKA prisoners were hanged and Grivas responded with the execution of two British soldiers. The British were concerned to counter EOKA's mountain units. Large scale operations were launched however Grivas managed to escape. He decided to move to Limassol where he established his new headquarters. Although Grivas escaped, the Troodos operations had some success for the British: 20 guerrillas and 50 weapons were captured. However, they ended up with a disaster: at least 7 British soldiers were killed and additionally 21 were burned to death by accident. The last incident overshadowed the first real success against the EOKA guerrilla forces. On 9 August the British authorities hanged three more EOKA prisoners; however, Grivas did not retaliate this time. Widespread strikes were held in protest. In November 1956 due to the Suez Crisis large numbers of British troops were transferred off Cyprus allowing Grivas to launch a new offensive. EOKA launched a wave of attacks in what would become for the British "Black November" with a total of 416 attacks, 39 killed, 21 of them British. After the Suez debacle, the British military strength was increased to 20,000 and Harding managed to direct a new offensive. Although EOKA activity was severely suppressed in the mountains its armed struggle continued in the urban areas while the British forces were apparently impotent. Grivas declared truce on 14 March 1957 which lasted nearly one year.
1957 жылдың наурыз айынан 1957 жылдың қарашасына дейін
Хардинг ауыл тұрғындарына қауіпсіздік шараларын қатаң түрде сақтауға қарамастан, EOKA-ға қысым көрсетуді тоқтатпады. Бұл британдық әскерлерге кері соқты, себебі EOKA пропаганда саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Сонымен қатар, ПЕКА саяси жолмен Энозис үшін күресін жалғастырып, ал EOKA жаңа мүшелерді тартуға тырысты. Діни қызметкерлер мен ұстаздар, ең жоғары құпия сақтап, 14-24 жас аралығындағы жігіттерді іздестіріп, көбінесе сәтті болды. Гривас EOKA ұйымдық құрылымын қайта ұйымдастырды. Күзге қарай Гривас Грекия мен Макариостан тәуелсіздігін арттырып, солшылдар мен түрік кипрлік қауымдастығына шабуыл жасауды жоспарлады. Грекия үкіметі мен Макариос осы қадамдарды тоқтатуға күш жеткізбеді.
Harding continued to pressure EOKA despite the unilateral truce imposing security measures on villagers. This backfired at the British Forces as EOKA made gains in the field of propaganda. Meanwhile, PEKA was continuing the struggle for Enosis with political means, while EOKA was trying to recruit new members. Priests and teachers, under strict secrecy, were the scouting for young men aged 14–24, and were mostly successful. Grivas reorganized EOKA's structure. By Autumn, Grivas was increasing his autonomy from Greece and Makarios and was planning to attack the Left and the Turkish Cypriot community. The Greek government and Makarios were unable to prevent those initiatives.
Тұтқындау лагерлері және азаптау туралы мәлімдемелер
1955 жылғы 15 маусымда қабылданған "Тұтқындау туралы" заң британдық билік органдарына күдіктіні сотсыз-ақ ұстау лагеріне қамауға беруге құқық берді. ПЕКА, кейін Макариос және Грекия үкіметі сол лагерьлердегі адамдық емес жағдайларға назар салды. Тұтқындардың жағдайы дау тудырды. Халықаралық Қызыл Крест комитеті лагерьлерге екі рет барды, бірақ ешқандай мәселе таппады. Хардинг азаптау туралы айыптауларды жоққа шығарып, оны EOKA-ның насихаты деп сипаттады. Азаптау туралы айыптаулар Ұлыбританияның ішкі саясатына әсер етті. Азаптау әдістерін нақты қолдану мәселесі әлі де даулы. Хайнц Рихтердің сөзіне қарағанда, полиция мен әскер көбінесе заңмен әрекет еткенімен, британдықтар Енозиске қарсы болған, білім деңгейі төмен түрік кипрліктерінен құралған тергеушілерге көз жұмды. Рихтердің атап өткен тағы бір жағы – көптеген адамдар азаптау туралы мәлімдеме жасады, себебі олар британдықтармен сөйлессе өлім жазасына кесілетінінен қорқып, өміріне қауіптенді. Дэвид Френч болса, көптеген, бірақ барлық емес, азаптау туралы айыптаулардың EOKA-ның насихат құралы болғанын айтады. Жалпы алғанда, Хардинг грек кипрлік халқын, әсіресе оның қауіпсіздік күштері осы шараларға көшкен кезде, өз жағына тарта алмады. Кипрде британдықтар қолданған азаптаулар: ұрып-сапалау, жазба аспаппен жазалау, таза ұрып-сапалау, ұзақ уақытқа тұрғызу, мұз және есірткі қолдану. Басқа да азаптауларға ыстық жұмыртқаны қуысқа және кіндікке енгізу кірді, бұл тактиканы британдықтар Кенияда да қолданды. Кипрдегі британдық арнайы бөлімінің тергеушісінің бірі "қоян астына ыстық жұмыртқа салу" әдісін өзі ойлап тапқанын мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер британдықтардың Кипрде азаптауды қолданғанын растайды, бірақ оның қаншалықты кең таралғаны және жиі қолданылғаны әлі де белгісіз. 1955 жылдың мамыр айынан бастап "Кипр түрік қарсылық бірлігі", "Қара топ" және "Волкан" сияқты халықтық жауынгерлік қарулы топтар пайда болды. Олардың барлығы кейін ТМТ (Түрік қарсылық ұйымы) құрамына енді. ТМТ Түркияның қауымдық зорлық-зомбылықты қоздыру құралы болды, бұл бөлінудің жалғыз мүмкіндігін көрсету үшін жасалды. EOKA сияқты, ТМТ өз мақсатына сәйкес келмейтін (солшылдар) өз қауымдастығының мүшелеріне қарсы зорлық-зомбылық жасады. EOKA түрік кипрліктеріне қарсы қақтығыстан аулақ болды, бірақ 1957 жылдың қаңтарынан бастап бұл өзгерді. Френчтің сөзіне қарағанда, Гривас түрік кипрліктеріне шабуыл жасап, Кипр қалаларында қауымдық шиеленістер мен көтерілістерді тудыруға шешім қабылдады, бұл британдықтарды тауларда EOKA-ны іздеуден алып, қалалық аймақтарда тәртіпті қалпына келтіруге мәжбүр етті. 1957 жылдың 19 қаңтарынан наурыз айының соңына дейін EOKA партизандары түрік қауымының мүшелеріне шабуыл жасады, алғашқы шабуыл түрік кипрлік полиция қызметкеріне жасалды, бұл 3 күнге созылған тәртіпсіздіктерге әкелді. 1958 жылдың жазында қауымдық (және ішкі қауымдық) зорлық-зомбылық күшейді, көптеген адамдар қаза тапты. Френч 7 маусым мен 7 тамыз аралығында түріктердің гректерге 55 рет, гректердің түріктерге 59 рет қастандық жасағанын санады. Зорлық-зомбылық салдарынан көптеген түрік кипрліктері қоныс аударды. Қауымдық қақтығысты шешу үшін Фут "Сырық қорап" және "Кестелік от жағушы" операцияларын іске қосты. Тамыз айында грек және түрік үкіметтерінің қолдауымен бітімге келді.
Detention of Persons Law, passed on 15 June 1955, gave the authority to the British authorities to enclose a suspect in a detention camp without a trial. PEKA and later Makarios and Greek Government pointed to the unhuman conditions in those camps. The situation of the inmates there was a matter of dispute International Committee of the Red Cross visited the camps twice and found no problems. Harding declined the torture allegations, describing it as propaganda by EOKA. Torture allegations had an impact in internal British politics. The precise use of torture methods remains a matter of dispute. According to Heinz Richter, while police or army was generally lawful, the British turned a blind eye to interrogators many of whom were deliberately under educated Turkish Cypriots who were against Enosis. Another aspect that Richter highlights is that many claims of torture were made as the alleged victims were afraid for their lives as it was punished by death to speak to the British. David French on the other hand views that most – but not all – claims of torture were a propaganda tool of EOKA. In general Harding failed to win over the Greek Cypriot population especially when his security forces resorted to these measures. Torture employed by the British in Cyprus included beatings, public floggings, clean beatings, forced standing, ice and drugs. Other torture included anal and vaginal insertion of hot eggs, a tactic also employed by the British in Kenya. A British Special Branch interrogator in Cyprus stated that he had devised the "hot egg under the armpit technique". These statements confirm the use of torture in Cyprus by the British, although how widespread and frequent its use was remains unclear. Grass root paramilitary armed groups, such as Kıbrıs Türk Mukavemet Birliği ("Turkish Cypriot Resistance Unit"), Kara Çete ("Black Gang") and Volkan, appeared as early as May 1955. All of them were absorbed later by TMT (Türk Mukavemet Teşkilatı/Turkish Resistance Organization) TMT was Turkey's tool to fuel intercommunal violence in order to show that partition was the only possible arrangement. Like EOKA, TMT used violence against members of its own community (i. e. leftists) that were not willing to stay in line with their cause. EOKA avoided conflict against the Turkish Cypriots but this changed later from January 1957. According to French, Grivas decided to attack Turkish Cypriots so as to spark intercommunal tensions and rioting in the towns of Cyprus, forcing the British to withdraw their troops from hunting EOKA up in the mountains and restore order in urban areas. From 19 January 1957 to the end of March, EOKA's guerrillas attacked members of the Turkish community, starting with a Turkish Cypriot police officer, sparking riots lasting 3 days. Intercommunal (and intra communal) violence escalated in the summer of 1958 with numerous fatalities. French counted 55 assassinations by Turks on Greeks, and 59 assassinations by Greeks on Turks between 7 June 7 August. A substantial number of Turkish Cypriots were displaced due to the violence. In order to tackle the intercommunal clash, Foot mounted Operations "Matchbox" and "Table Lighter". A truce was called in August, backed by the Greek and Turkish Governments.
Салдары
Цюрих-Лондон келісімінен және Кипр Республикасы құрылғаннан кейін, бірінші президент болған Макариос Үкімет пен мемлекеттік қызметке EOKA мүшелерін орналастырды. Екі қауымның да экстремистері қарулы күйінде өз мақсаттарына – бірігуге немесе бөлінуге – қол жеткізуді жалғастырды. Министрлер мен басқа EOKA ардагерлері құпия Akritas ұйымына қосылды, ал Поликарп Йоркацис жаңа "Дигенис" атанды. Әр қауым қарама-қарсы мақсаттарға ұмтылғандықтан, жаңа құрылған мемлекет Макариос конституцияны бір жақты түрде өзгерткеннен кейін, қауымдер арасындағы зорлық-зомбылыққа жол ашып, тез күйреп кетті.
After Zurich London agreement and the establishment of the Republic of Cyprus, Makarios, who became the first president, staffed the Government and Civil service with EOKA members. Extremists of both communities stayed armed and continued to seek their ends, Enosis or Taksim. Ministers and other EOKA veterans joined the secret Akritas organisation, with Polycarpos Giorkatzis as new "Digenis". As each community strived for opposite ends, the newly formed state soon collapsed, after Makarios changed the constitution unilaterally, paving the way to the intercommunal violence.
Мұра
Кипр Республикасының билігі EOKA күресін ұлттық азаттық күресі деп есептейді және оның мүшелерін батыр азаттық күрескерлері деп санайды. EOKA науқанының басталған күні, 1 сәуір, бүгінде елде ұлттық мереке ретінде тойланады. Түрік кипрлік оқулықта жазылған түрік ұлтшыл көзқарасы EOKA жасақтарының күресін қатігездік және заңсыздық деп бағалап, "Кипр түрік жері және түрік болып қала береді" деген тұжырымға келеді (61-бет).
The authorities of the Republic of Cyprus consider the EOKA struggle as a struggle of national liberation and its members as heroic freedom fighters. The day of the beginning of the EOKA campaign, 1 April, is considered a national anniversary in the country today. Turkish nationalist narrative as written in a Turkish Cypriot textbook considers the struggle of EOKA's guerrillas as barbaric and illegal with the conclusion that "Cyprus is and will remain Turkish" (p. 61)."
Мұражайлар мен ескерткіштер
1960 жылы EOKA науқанына арналған естелік мұражай құрылды. Ол Никосия қаласының орталығында орналасқан. Кипр гректері соғыс жылдарындағы қаһармандар деп есептейтін, EOKA мүшелерінің қаза болуына арналған түрлі ескерткіштер бар. Британдық губернатор Хардинг салған Никосияның орталық түрмесінің бөлігі, Кипр тәуелсіздігінен кейін мұражай болып жұмыс істейді. Оған түрме камералары, дарға асу алаңы және колониялық билік тарапынан өлім жазасына кесілген немесе өлтірілген 13 EOKA жауынгерінің жерленген орны – "Түрмедегі қабірлер" кіреді.
A memorial museum dedicated to the EOKA campaign was created in 1960. It is located in the centre of Nicosia. There are various monuments dedicated to the members of EOKA who died during the years of combat who are largely regarded as war time heroes by Greek Cypriots. Part of the central jail of Nicosia established by British governor Harding functions after the Cypriot independence as a museum. This includes the prisons cells, the gallows and the "Incarcerated Graves" of 13 EOKA fighters who were either executed or killed by the colonial authorities.
Сыртқы істер министрлігінің құпиялылығы жойылған құжаттары және EOKA-ның Ұлыбритания үкіметін сотқа беруі
2012 жылы Сыртқы істер министрлігі 1955–1959 жылдар аралығындағы азаптаулар мен зорлық-зомбылық туралы айғақтарды қамтитын жоғары құпия құжаттарды жариялады. Есептерде колониялық әкімшілік қызметкерлерінің азаптау мен зорлық-зомбылыққа қатысты мойындаулары жарияланды. Сол құжаттарда британдық әскер мен қауіпсіздік күштеріне қатысты айыптаулар да бар, олардың ішінде соқыр адамды өлтіру, грек кипрлікті өз қабірін қазуға мәжбүрлеу және жүкті әйелді ұрып-соғу салдарынан түсігі түсу жағдайлары келтірілген. Басқа айыптауларға 1958 жылы отаршылдық күштерінің 300 бейбіт тұрғынды жаппай ұстау және ұрып-соғуы кіреді. Оқиға кезінде күш қолданғандар кейбір азаматтарды өлген деп ойлап, тастап кеткен деген күдік туды. Сондай-ақ, бір әйел 16 жасында Арнайы бөлімнің қызметкерлері тарапынан орман ішінде зорталғанын және одан кейін EOKA-мен байланысы бойынша "қатаң тексеруге" алынғанын, оған макеттік атылу және дарға асу үшін ілмек кигізілгенін мәлімдеді. Тағы бір жағдайда, бір ер адам Лимассолдағы "Қызыл үй" деп аталатын ғимаратта тексеру кезінде бүйрегінен айырылды. Ардагерлер қауымдастығы 1955–1959 жылдардағы науқан кезінде британдықтардың тексеру кезінде кем дегенде 14 кипрліктің қаза тапқанын және жүздеген адамның азапталғанын мәлімдеді. Тексеру кезінде қаза тапқандардың екеуі 17 жаста болған. Бұл сот процесі 2011 жылы жарияланған құпия құжаттардың арқасында туды, онда Кениядағы Мау Мау көтерілісі кезінде осыған ұқсас тәжірибелер орын алғаны көрсетілген. 2018 жылы кипрлік ардагерлер Ұлыбританияның азаптау туралы талаптары бойынша сотта зиянды өтеу алу құқығын жеңіп алды. Сот төрағасы британ үкіметінің істі кипрлік заңнама бойынша қарау керек деген аргументтерін қабылдамады, себебі бұл жағдайда мерзімнің өтуі мүмкін еді. Сот судьясы: "Менің ойымша, кемінде осы жағдайда, мемлекет өзінің азаматтарына қарсы зорлық-зомбылық әрекеттері үшін жауапкершілікке тартылса, ол өз соттарында, өз заңдары бойынша жауапкершілікке тартылуы керек және өзі жасаған отаршылдық заңға сілтеме жасай отырып, жауапкершіліктен қашып құтылмауы керек" деді. Жарияланған британдық мұрағаттарда Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің құпия үгіт-насихат бөлімі (IRD), Суық соғыс үгітімен айналысқан, 12 жастағы мектеп оқушыларын EOKA көтерілісшілері зорлады деген жалған ақпаратты таратуға жауапты болғаны анықталды. Бұл қара насихаттық әңгімелер "TEA PARTY" операциясы аясында американдық журналистерге таратылды.
In 2012, Foreign Office released highly classified documents that described claims of torture and abuse between 1955–1959. In the reports it is revealed that officials of the colonial administration admitted to torture and abuse. In the same papers, there are allegations against British soldiers and security personnel concerning (among other incidents) the killing of a blind man, ordering a Greek Cypriot to dig his own grave, and hitting a pregnant woman who subsequently miscarried. Other allegations include the 1958 mass arrest and beating of 300 civilians by colonial forces. In the incident, it was alleged that the force involved left some civilians behind, thinking they were dead. A woman also alleged that she was raped in a forest, at the age of 16, by members of the Special Branch, and was subsequently subject to a "brutal interrogation" regarding her connection to EOKA which included a mock execution and forcibly wearing a noose. In another incident, a man lost his kidney following an interrogation at the notorious "Red House" building in Limassol. The veterans association alleged that at least 14 Cypriots died and hundreds more could have been tortured during interrogations by the British during the 1955–1959 campaign. Two of those who allegedly died during interrogation were aged 17. The legal action comes on the back of the uncovering of secret documents released in 2011 which present similar practices during the Mau Mau Uprising in Kenya, during the same period. In 2018, Cypriot veterans won the right to claim damages over UK torture claims at court. The presiding judge dismissed arguments by the British government that the case should be judged under Cypriot law, which, if true, would have meant that the statute of limitations applied in the case. The judge commented that "It seems to me that, in this case at any rate, where a state stands to be held to account for acts of violence against its citizens, it should be held to account in its own courts, by its own law and should not escape liability by reference to a colonial law it has itself made." Declassified British archives have also revealed that the Information Research Department (IRD), a secret propaganda wing of the UK Foreign Office which dealt with Cold War propaganda, was responsible for spreading fake news claiming that EOKA rebels had raped schoolgirls as young as 12 years old. These black propaganda stories were spread to American journalists as a part of "Operation TEA PARTY".