Кипр дауы және шешімін табу жолдары

Кипр дауы: грек және түрік кипрліктері арасындағы ұзаққа созылған жанжал. Тарихы, себептері, және халықаралық араласулар туралы толық ақпарат. Кипр мәселесі.

51 мин оқу

100%

Дереккөз: Cyprus problem — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Грекиялық және түрік кипрліктері арасындағы дау

Кипр мәселесі, сондай-ақ Кипр жанжалы, Кипр сұрағы немесе Кипр дауы деп те аталатын бұл мәселе – Кипр Республикасын басқаратын (1974 жылғы оқиғалардан кейін де-факто аралдың оңтүстік бөлігін ғана қамтитын) грек кипрлік қауым мен Түркия Республикасының әскері орналасқан аралдың солтүстігіндегі түрік кипрлік қауымы арасындағы үздірілмейтін дау. Бұл дау – созылған әлеуметтік жанжалдың бір мысалы. Кипр дауының себептері этникалық грек ұлтшылдық идеологиясынан, грек кипрліктерінің сезімінен, Мегали идеясы мен Энозистен, сондай-ақ түрік кипрліктерінің бір бөлігінің өз халқының грек кипрліктерінен қорғану үшін Таксим арқылы Кипр аралын бөлуге деген ұмтылысынан туындайды. Бастапқыда, 1878 жылы Осман империясынан Британ империясының аралды жаулап алуы және 1914 жылы аннексиясы кезінде «Кипр дауы» грек және түрік аралдықтары арасындағы жалпы қақтығыстарды білдірген. Алайда, даудың қазіргі халықаралық салдары аралдың шегінен асып, Цюрих және Лондон келісімдерінің (яғни Грекия, Түркия және Ұлыбритания), Біріккен Ұлттар Ұйымы және қазіргі Еуропалық Одақтың кепілдік беруші елдерін қамтиды. Бұрынғы Чехословакия мен Шығыс блогы да саяси түрде араласып келген. Мәселе 1974 жылы Түркияның Кипрға басып кіруінен кейін қазіргі фазасына енді, ол Кипрдің солтүстік үштен бір бөлігін басып алды. Бұл басып кіру 1974 жылғы Кипр төңкерісінен туындағанмен, түрік әскері заңды үкімет қайта орнатылғаннан кейін де кетуден бас тартты. Кейін түрік кипрліктерінің басшылығы Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы деп жариялады, бірақ бұл қадамды тек Түркия ғана заңды деп мойындады және Солтүстік Кипрдің тәуелсіздігіне қарсы халықаралық наразылық күшті болып қалуда. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың пікірінше, Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы – түрік оккупациясы астындағы марионеттік мемлекет және заңды түрде Кипрға тиесілі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1984 жылғы 550-ші қаулысы Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшелерін Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасын мойындамауға шақырады. Екі қауым мен кепілдік беруші елдер дауды бейбіт жолмен шешуге міндеттенгендіктен, Біріккен Ұлттар Ұйымы қауымдар арасындағы шиеленіс пен жауыздықтарды болдырмау үшін буферлік аймақты («Жасыл желі» деп аталады) сақтап тұрады. Бұл аймақ Кипр Республикасының оңтүстік бөлігін (негізінен грек кипрліктері тұрады) солтүстік бөлігінен (қазір түрік кипрліктері мен түрік қоныс аударушылары тұрады) бөліп тұрады. 2010 жылдары грек және түрік кипрліктері арасындағы қарым-қатынас жақсарды, 2014 жылдың басында ресми келіссөздер қайта басталды. Кранс Монтанадағы келіссөздер ұзақ мерзімді шешімге үміттер тудырды, бірақ олар нәтижесіз аяқталды. 2021 жылы БҰҰ ұйымдастырған келіссөздер де сәтсіз болды.

The Cyprus problem, also known as the Cyprus conflict, Cyprus issue, Cyprus dispute, or Cyprus question, is an ongoing dispute between the Greek Cypriot community which runs the Republic of Cyprus (de facto only comprising the south of the island since the events of 1974) and the Turkish Cypriot community in the north of the island, where troops of the Republic of Turkey are deployed. This dispute is an example of a protracted social conflict. The Cyprus dispute's causes stem from ethnic Greek nationalist ideology, Greek Cypriot sentiment, the Megali Idea and Enosis, and some of the ethnic Turkish peoples' desire for the partition of the island of Cyprus through Taksim as a means of protection of their people by what they considered to be the threat of Greek Cypriots. Initially, with the occupation of the island by the British Empire from the Ottoman Empire in 1878 and subsequent annexation in 1914, the "Cyprus dispute" referred to general conflicts between Greek and Turkish islanders. However, the current international complications of the dispute stretch beyond the boundaries of the island itself and involve the guarantor powers under the Zürich and London Agreement (namely Greece and Turkey and the United Kingdom), the United Nations, and now the European Union as well. The now defunct Czechoslovakia and Eastern Bloc had previously also interfered politically. The problem entered its current phase in the aftermath of the 1974 Turkish invasion of Cyprus, occupying the northern third of Cyprus. Although the invasion was triggered by the 1974 Cypriot coup d'état, Turkish forces refused to depart after the legitimate government was restored. The Turkish Cypriot leadership later declared independence as the Turkish Republic of Northern Cyprus, although only Turkey has considered the move legal, and there continues to be broad international opposition to Northern Cyprus independence. According to the European Court of Human Rights, the Turkish Republic of Northern Cyprus should be considered a puppet state under effective Turkish occupation, and legitimately belongs to Cyprus. The United Nations Security Council Resolution 550 of 1984 calls for members of the United Nations to not recognize the Turkish Republic of Northern Cyprus. As a result of the two communities and the guarantor countries committing themselves to finding a peaceful solution to the dispute, the United Nations maintains a buffer zone (known as the "Green Line") to avoid further intercommunal tensions and hostilities. This zone separates the southern areas of the Republic of Cyprus (predominantly inhabited by Greek Cypriots), from the northern areas (where Turkish Cypriots and Turkish settlers now reside). The 2010s have seen warming of relations between Greek and Turkish Cypriots, with talks officially renewing beginning in early 2014. The Crans Montana negotiations raised hopes for a long term solution, but they ultimately stalled. UN led talks in 2021 similarly failed.

1960 жылға дейінгі тарихи астарында

Кипр аралы алғаш рет б.з.д. 9000 жылы қоныстанды, осы кезде шаруалар терраццо едендері бар дөңгелек үйлер салды. Қалалар алғаш рет қола дәуірінде бой көтерді, ал тұрғындары өздерінің ежелгі кипр тілінде сөйледі, бұл тіл шамамен б.з.д. 4 ғасырға дейін қолданыста болды. Арал Хетт империясының құрамына кірді, содан кейін қола дәуірінің соңында Угарит патшалығының бөлігі болды, грек қоныстануының екі толқыны келгенге дейін. Кипрде гректердің аралдағы қатысуы б.з.д. 1400 жылға дейін, микендіктер келгенге дейін үздіксіз жалғасты, осы кезде жерлеу орындары ұзын дромдар түрінде бола бастады. Кипрдегі грек халқы мысырлықтар мен парсылардың билігі сияқты көптеген жаулап алушылардың кезеңін басынан өткерді. Б.з.д. 4 ғасырда Кипрды Ұлы Александр басып алды, содан кейін 58 жылға дейін Птолемей Египеті билік етті, одан кейін ол Рим империясының құрамына қосылды. Рим империясының бөлінуі кезінде, шамамен 4 ғасырда, арал негізінен грек тілінде сөйлейтін Византия империясына берілді. Кипрдегі римдік билік 649 жылы, Омейяд халифатының араб әскерлері аралға басып кірген кезде үзіліске ұшырады. Мұсылмандар мен римдіктер арасындағы арал үшін күрес бірнеше жылға созылды, 668 жылы тараптар Кипрді кондоминиум етіп белгілеуге келісті. Бұл жағдай шамамен 965 жылы Византия әскері аралды жаулап алғанға дейін 300 жылға жуық сақталды. Кипр 12 ғасырдың соңына дейін Византия империясының бір бөлігі болды. Темплиерлердің қысқа мерзімдік билігінен кейін, 1192 жылы арал Лузиньян әулетінің билігіне көшті, олар Кипр Корольдығын құрды. 1489 жылдың ақпанында Венеция Республикасы оны басып алды. 1570 жылдың қыркүйегінен 1571 жылдың тамызына дейін Кипрды Осман империясы жаулап алды, бұл Кипрде үш ғасырлық түрік билігінің бастамасы болды. 19 ғасырдың басында аралдағы грек этносы шамамен 300 жылдық Осман билігін аяқтауға және Кипрді Грекиямен біріктіруге тырысты. Ұлыбритания 1878 жылы Кипр конвенциясынан кейін Осман иеліктерінің Ресей бақылауына түсуіне жол бермеу үшін аралдың әкімшілік бақылауын қабылдады, бұл Грекиямен бірігу туралы (энозис) талаптардың күшеюіне әкелді. Ұлыбритания мен Осман империясы арасындағы келісімге сәйкес, арал Осман империясының құрамында қалды. Аралдың грек тілінде сөйлейтін христиан көпшілігі британдықтардың келуін Грекиямен бірігу туралы талаптарын білдіру мүмкіндігі ретінде қарсы алды. Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа Орталық державалар жағында қатысқан кезде, Ұлыбритания келісімнен бас тартып, Түркияның Кипрге деген барлық талаптарын қабылдамады және аралды британдық колония деп жариялады. 1915 жылы Ұлыбритания Грекияның Константин I-іне Грекияның британдықтардың жағында соғысқа қосылу шартымен Кипрді ұсынды, бірақ ол бас тартты.

The island of Cyprus was first inhabited in 9000 BC, with the arrival of farming societies who built round houses with floors of terrazzo. Cities were first built during the Bronze Age and the inhabitants had their own Eteocypriot language until around the 4th century BC. The island was part of the Hittite Empire as part of the Ugarit Kingdom during the late Bronze Age until the arrival of two waves of Greek settlement. Cyprus experienced an uninterrupted Greek presence on the island dating from the arrival of Mycenaeans around 1400 BC, when the burials began to take the form of long dromos. The Greek population of Cyprus survived through multiple conquerors, including Egyptian and Persian rule. In the 4th century BC, Cyprus was conquered by Alexander the Great and then ruled by the Ptolemaic Egypt until 58 BC, when it was incorporated into the Roman Empire. In the division of the Roman Empire around the 4th century AD, the island was assigned to the predominantly Greek speaking Byzantine Empire. Roman rule in Cyprus was interrupted in 649, when the Arab armies of the Umayyad Caliphate invaded the island. Fighting over the island between the Muslims and Romans continued for several years, until in 668 the belligerents agreed to make Cyprus a condominium. This arrangement persisted for nearly 300 years, until a Byzantine army conquered the island in around 965. Cyprus would become a theme of the Byzantine Empire until the late 12th century. After an occupation by the Knights Templar and the rule of Isaac Komnenos, the island in 1192 came under the rule of the Lusignan family, who established the Kingdom of Cyprus. In February 1489 it was seized by the Republic of Venice. Between September 1570 and August 1571 it was conquered by the Ottoman Empire, starting three centuries of Turkish rule over Cyprus. Starting in the early 19th century, ethnic Greeks of the island sought to bring about an end to almost 300 years of Ottoman rule and unite Cyprus with Greece. The United Kingdom took administrative control of the island in 1878, to prevent Ottoman possessions from falling under Russian control following the Cyprus Convention, which led to the call for union with Greece (enosis) to grow louder. Under the terms of the agreement reached between Britain and the Ottoman Empire, the island remained an Ottoman territory. The Christian Greek speaking majority of the island welcomed the arrival of the British, as a chance to voice their demands for union with Greece. When the Ottoman Empire entered World War I on the side of the Central Powers, Britain renounced the Agreement, rejected all Turkish claims over Cyprus and declared the island a British colony. In 1915, Britain offered Cyprus to Constantine I of Greece on the condition that Greece join the war on the side of the British, which he declined.

1918 жылдан 1955 жылға дейін

20-шы ғасырдың басында Кипр британдық үкімшілік астында болғанда, грек-түрік соғысы мен 1923 жылғы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу кезінде гректер мен түріктердің арасындағы басқа аймақтардағы қақтығыстар мен қиындықтардан аман қалды. Осы аралықта Кипр түркілері Грекиямен бірігу идеясына қарсы тұрды. 1925 жылы Ұлыбритания Кипрді тәждік колония деп жариялады. Келесі жылдары Кипр гректерінің энозисқа қол жеткізуге деген ниеті жалғасты. 1931 жылы бұл ашық көтеріліске әкелді. Қырсық салдарынан алты азамат қаза тауып, басқалары жарақат алды, ал Никосиядағы британдық үкімет үйі өртенді. Одан кейінгі айларда Грекиямен бірігу күресіне қатысқан 2000-ға жуық адам қылмыстық істер бойынша сотталды. Ұлыбритания бұған жауап ретінде қатаң шектеулер енгізді. Аралға әскери күштер жіберілді және конституция тоқтатылды. Тек Кипр түркілерінен құралған арнайы "эпикурикалық" (резервтік) полиция жасағы құрылды, баспасөз бақылауы күшейтілді және саяси партияларға тыйым салынды. Екі епископ және сегіз көрнекті азамат тікелей қақтығысқа қатысқандары үшін жер аударылды. Әкімшілік сайлаулар тоқтатылды және 1943 жылға дейін барлық әкімшілік лауазымдарды үкімет тағайындады. Губернаторға Атқарушы кеңес көмектесетін болды, ал екі жылдан кейін Кеңесші кеңес құрылды; екі кеңес те тек тағайындалғандардан тұрды және ішкі мәселелер бойынша кеңес берумен шектелді. Сонымен қатар, грек немесе түрік туын көтеруге немесе грек немесе түрік батырларының суреттерін көрсетуге тыйым салынды. Энозис үшін күрес Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тоқтатылды. 1946 жылы британ үкіметі Кипрді жаңа конституцияны талқылау үшін Кеңесшіл Ассамблея құруға шақыру жоспарларын жариялады. Британдықтар 1931 жылы жер аударылғандардың оралуына да рұқсат берді. Британдықтар күткендей оң жауап болмады, грек-кипрлік әскери жетекшілер энозис туралы ешқандай сөз болмағанына ашуланды. Кипр православие шіркеуі наразылығын білдірді және грек-кипрліктер британдық шақырудан бас тартып, энозис олардың жалғыз саяси мақсаты екенін мәлімдеді. Гректердің энозис құруға жасаған күш-жігері Кипр шіркеуінің белсенді қолдауымен күшейді, ол сол кезде Кипр гректерінің басты саяси өкілі болды. Алайда, грек-кипрліктердің атынан сөйлеймін деген жалғыз ұйым олар емес еді. Шіркеудің басты қарсыласы Кипр коммунистік партиясы (ресми түрде Жұмысшы халықтың прогрессивті партиясы; Ανορθωτικό Κόμμα Εργαζόμενου Λαού; немесе АКЕЛ) болды, ол да грек ұлттық мақсатын толық қолдады. Алайда, британдық әскери күштері мен Кипрдегі отаршылдық әкімшілігі кеңесшіл коммунистік партияны сенімді серіктес деп санамады. 1940 жылдары Дурсун Джевләнидің туындылары сияқты, саяси мазмұндағы түрік және түрік-кипрлік газеттік хабарламалар, өлеңдер мен әңгімелер аралдың грек екендігін жоққа шығаруға және түрік Кипрін қолдауға бағытталған саяси қозғалысты дамытуға септігін тигізді. 1950 жылдардың ортасына қарай "Кипр түрік" партиясы, қозғалысы және ұраны Кипрде де, Түркияда да күш алды. 1954 жылға қарай Ұлттық студенттер федерациясы, Кипрдегі түрік құқықтарын қорғау комитеті, Фракиядан келген босқындардың әл-ауқатын жақсарту ұйымы және Кипр түрік қауымдастығы сияқты бірқатар түрік ұйымдары Кипр мәселесіне белсенді түрде араласты. Ең бастысы, түрік кәсіподақтары сол кездегі түріктердің басты мақсатына, аралды грек және түрік бөліктеріне бөлуге (таксим) қолайлы жағдай жасауға тиіс еді, осылайша аралдағы британдық әскери қатысу мен нысандарды сақтап қалу керек еді. Осы кезде Кипр түркілерінің арнайы жарымәскери ұйымы - Түрік қарсылық ұйымы (ТМТ) құрылды, ол грек-кипрлік энозис күрес ұйымы EOKA-ға қарсы күш ретінде әрекет етуі керек еді. 1950 жылы Китион (Ларнака) епискобы Михаил Мускос Кипр архиепискобы Макарий III болып сайланды. Өзінің салтанатты сөзінде ол "ана Грекиямен" бірігуге дейін тынығу жоқ екенін уәде берді. Афинада энозис - кең таралған әңгіме тақырыбы болды, ал Кипр тумасы, полковник Джордж Гривас осы мәселе бойынша өзінің қатал көзқарастарымен танымал болды. Энозисқа қол жеткізу үшін қарулы күрес күтіп, Гривас 1951 жылдың шілдесінде Кипрге келді. Ол Макариоспен өз идеяларын талқылады, бірақ архиепископтың қарсы пікіріне көңілі қалды, өйткені ол британдықтарға қарсы қарулы төңкеріс емес, саяси күрес ұсынды. Бастапқыда және олардың қарым-қатынасы бойында Гривас архиепископпен басшылықты бөлісуге наразы болды. Макариос, Гривастың экстремизмнен алаңдап, дипломатиялық күш-жігерді жалғастыруды қалаған, әсіресе Біріккен Ұлттар Ұйымын араластыруға тырысқан. Олардың арасында туған алаңдаушылық сезімі ешқашан басылмады. Ақырында, екеуі де жау болды. Содан кейін, 16 тамызда [Папагос үкіметі] 1954 жылы Грекияның БҰҰ өкілі Кипр халқының өзін-өзі анықтау құқығын қолдану туралы ресми өтініш жасады. Түркия Кипр мен Грекияның бірігу идеясын қабылдамады. Кипр түркілерінің қауымдастығы грек-кипрлік энозис қозғалысына қарсы болды, өйткені британдық үкімшілік астында Кипр түркілерінің азшылық статусы мен ұлттық ерекшелігі қорғалған. Грек-кипрліктердің ашық ұлтшылдығына жауап ретінде Кипр түркілерінің Түркиямен байланысы күшейді және 1954 жылдан кейін Түркия үкіметі осы мәселеге көбірек араласты. 1954 жылдың соңы мен күзінде Кипр мәселесі күшейді. Кипрде отарлық үкімет науқас әдебиеттерді жариялаған баспагерлерді екі жылға дейін түрмеге жабумен қорқытты. Желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы "Кипр мәселесі бойынша қаулы қабылдау орынды болмағандықтан, оны әзірге қарастырмау» шешімін қабылдады. БҰҰ-дағы сәтсіздікке реакция дереу және зорлықпен болды, нәтижесінде 1931 жылдан бергі Кипрдегі ең қатты қырқыстар болды.

Under British rule in the early 20th century, Cyprus escaped the conflicts and atrocities that went on elsewhere between Greeks and Turks during the Greco Turkish War and the 1923 population exchange between Greece and Turkey. Meanwhile, Turkish Cypriots consistently opposed the idea of union with Greece. In 1925, Britain declared Cyprus a crown colony. In the years that followed, the determination of Greek Cypriots to achieve enosis continued. In 1931 this led to open revolt. A riot resulted in the death of six civilians, injuries to others and the burning of Britain's Government House in Nicosia. In the months that followed, about 2,000 people were convicted of crimes in connection with the struggle for union with Greece. Britain reacted by imposing harsh restrictions. Military reinforcements were dispatched to the island and the constitution suspended. A special "epicourical" (reserve) police force was formed consisting of only Turkish Cypriots, press restrictions were instituted and political parties were banned. Two bishops and eight other prominent citizens directly implicated in the conflict were exiled. Municipal elections were suspended, and until 1943 all municipal officials were appointed by the government. The governor was to be assisted by an Executive Council, and two years later an Advisory Council was established; both councils consisted only of appointees and were restricted to advising on domestic matters only. In addition, the flying of Greek or Turkish flags or the public display of visages of Greek or Turkish heroes was forbidden. The struggle for enosis was put on hold during World War II. In 1946, the British government announced plans to invite Cypriots to form a Consultative Assembly to discuss a new constitution. The British also allowed the return of the 1931 exiles. Instead of reacting positively, as expected by the British, the Greek Cypriot military hierarchy reacted angrily because there had been no mention of enosis. The Cypriot Orthodox Church had expressed its disapproval, and Greek Cypriots declined the British invitation, stating that enosis was their sole political aim. The efforts by Greeks to bring about enosis now intensified, helped by active support of the Church of Cyprus, which was the main political voice of the Greek Cypriots at the time. However, it was not the only organisation claiming to speak for the Greek Cypriots. The Church's main opposition came from the Cypriot Communist Party (officially the Progressive Party of the Working People; Ανορθωτικό Κόμμα Εργαζόμενου Λαού; or AKEL), which also wholeheartedly supported the Greek national goal of enosis. However the British military forces and colonial administration in Cyprus did not see the pro Soviet communist party as a viable partner. During the 1940s, politically charged Turkish and Turkish Cypriot newspaper reports, poems, and stories, including those by Dursun Cevlâni, contributed to a concerted effort to deny any Greek identity of the island and foster a political movement in support of a Turkish Cyprus. By the mid 1950s, the "Cyprus is Turkish" party, movement, and slogan gained force in both Cyprus and Turkey. By 1954 a number of Turkish mainland institutions were also active in the Cyprus issue such as the National Federation of Students, the Committee for the Defence of Turkish rights in Cyprus, the Welfare Organisation of Refugees from Thrace and the Cyprus Turkish Association. Above all, the Turkish trade unions were to prepare the right climate for the then main Turkish goal, the division of the island (taksim) into Greek and Turkish parts, thus keeping the British military presence and installations on the island intact. By this time a special Turkish Cypriot paramilitary organisation Turkish Resistance Organisation (TMT) was also established which was to act as a counterbalance to the Greek Cypriot enosis fighting organisation of EOKA. In 1950, Michael Mouskos, Bishop Makarios of Kition (Larnaca), was elevated to Archbishop Makarios III of Cyprus. In his inaugural speech, he vowed not to rest until union with "mother Greece" had been achieved. In Athens, enosis was a common topic of conversation, and a Cypriot native, Colonel George Grivas, was becoming known for his strong views on the subject. In anticipation of an armed struggle to achieve enosis, Grivas visited Cyprus in July 1951. He discussed his ideas with Makarios but was disappointed by the archbishop's contrasting opinion as he proposed a political struggle rather than an armed revolution against the British. From the beginning, and throughout their relationship, Grivas resented having to share leadership with the archbishop. Makarios, concerned about Grivas's extremism from their very first meeting, preferred to continue diplomatic efforts, particularly efforts to get the United Nations involved. The feelings of uneasiness that arose between them never dissipated. In the end, the two became enemies. In the meantime, on 16 August [Papagos Government] 1954, Greece's UN representative formally requested that self determination for the people of Cyprus be applied. Turkey rejected the idea of the union of Cyprus and Greece. Turkish Cypriot community opposed Greek Cypriot enosis movement, as under British rule the Turkish Cypriot minority status and identity were protected. Turkish Cypriot identification with Turkey had grown stronger in response to overt Greek nationalism of Greek Cypriots, and after 1954 the Turkish government had become increasingly involved. In the late summer and early autumn of 1954, the Cyprus problem intensified. On Cyprus the colonial government threatened publishers of seditious literature with up to two years imprisonment. In December the UN General Assembly announced the decision "not to consider the problem further for the time being, because it does not appear appropriate to adopt a resolution on the question of Cyprus". Reaction to the setback at the UN was immediate and violent, resulting in the worst rioting in Cyprus since 1931.

EOKA науқаны және TMT құрылуы, 19551959

1955 жылдың қаңтар айында Гривас Кипр ұрыстарындағы Ұлттық Ұйымды (Этники Органозис Киприон Агонистон – EOKA) құрды. 1955 жылдың 1 сәуірінде EOKA Никосия, Фамагуста, Ларнака және Лимассолдағы полиция, әскери және басқа да үкіметтік нысандарға жасалған бірнеше шабуылдар арқылы британдық үкімге қарсы қарулы күресті бастады. Бұл 387 британдық әскери қызметкері мен қызметкерінің, сондай-ақ ынтымақтастық жасады деген күдікпен бірнеше грек кипрліктерінің қаза тауына әкелді. Осының салдарынан бірқатар грек кипрліктері полициядан кетуге кірісті. Алайда, бұл отарлық полиция күштеріне әсер етпеді, себебі олар EOKA жауынгерлерімен күресу үшін тек түрік кипрліктерінен (Эпикурикалық) тұратын резервтік күш құрған болатын. Сонымен қатар, грек және түрік кипрліктері арасында шиеленіс күшейді. 1957 жылы Кипр түріктерін EOKA-дан қорғау мақсатымен құрылған Түрік Қарсыласу Ұйымы (Türk Mukavemet Teşkilatı – TMT) белсенді әрекетке көшті. Энозис талабының күшеюіне жауап ретінде, көптеген түрік кипрліктері энозис жағдайында өз мүдделерін және түрік кипрлік халқының ұлттық ерекшелігін қорғаудың жалғыз жолы – аралды бөлу екендігіне көз жеткізді. Бұл саясат таксим деп аталды ("бөлініс" түрік тілінде, араб тіліндегі Тақсимнен (تقسیم) алынған), ол оңтүстікте грек секторын, ал солтүстікте түрік секторын құруды көздеді.

Конституцияны құру

Осы уақытқа арал азамат соғысының алдында тұрды. Келісімге келуге жасалған бірнеше әрекет сәтсіз аяқталды. Сондықтан 1958 жылдың желтоқсан айынан бастап Грекия мен Түркияның өкілдері Кипр мәселесін талқылауға кірісті. Қатысушылар алғаш рет тәуелсіз Кипр тұжырымдамасын қарастырды, яғни, энозис немесе таксим болмайтын жағдай. Кейінгі келіссөздер, әрқашан британдықтардың төрағалығымен, тәуелсіздікті қолдайтын, Кипр Республикасының негізін қалаған компромистік келісімге әкелді. Осыдан кейін оқиғалар ошағы Лондонға көшті, онда грек және түрік өкілдерімен бірге грек кипрліктерінің, түрік кипрліктерінің (Арх. Макариос пен доктор Фазыл Күчюк өкілдік етті, бірақ маңызды шешім қабылдау құқығы болған жоқ) және британдықтардың өкілдері де қатысты. 1960 жылғы Кипр конституциясының негізі болған Цюрих-Лондон келісімдері үш шартпен толықтырылды: Құрылтай шарты, Кепілдік шарты және Одақтастық шарты. Шарттардың жалпы сипаты британдық егемендік базаларын, әскери және бақылау мекемелерін сақтап қалуға бағытталған. Кейбір грек кипрліктері, әсіресе EOKA сияқты ұйымдардың мүшелері, энозисқа қол жеткізе алмағандықтарына көңілі толмады. Сол сияқты, кейбір түрік кипрліктері, әсіресе ТМТ сияқты ұйымдардың мүшелері, таксим мақсатын кейінге шегергеніне наразылық білдірді, алайда үш кепілдік беруші елдің (Грекия, Түркия және Ұлыбритания) ықпалына ұшырамаған көптеген кипрліктер келісімдерді қуана қарсы алып, энозис және таксим талаптарынан бас тартты. Құрылтай шартына сәйкес, Ұлыбритания 256 шаршы километр аумақты сақтап қалды, ол Ларнаканың солтүстік-шығысындағы Декелия егемендік аймағы және Лимассолдың оңтүстік-батысындағы Акротири егемендік аймағы болып белгіленді. Кипр 1960 жылдың 16 тамызында тәуелсіздік алды.

Тәуелсіздік, конституциялық ыдырауы және қауымдастықтар аралық келіссөздер, 1960-1974

Конституциялық келісімге сәйкес Кипр грек-кипрлік президент пен түрік-кипрлік вице-президентпен тәуелсіз, одақтаспаған республикаға айналуы тиіс еді. Жалпы атқарушы билік министрлер кеңесіне берілді, оның құрамында жеті грек және үш түрік болды. (Грек кипрліктері халықтың 78% құрады, ал түрік кипрліктері 18% құрады. Қалған 4% үш азшылық қауымдастықтан – латындықтардан, марониттерден және армяндардан тұрды.) Елу мүшеден тұратын Өкілдер палатасы да жетіге үш арақатынасында, жалпыға бірдей сайлау құқығы негізінде, жекелеген қауымдық сайлау арқылы сайлануға тиіс еді. Сонымен қатар, дін, мәдениет және білім беру мәселелерін бақылау үшін жеке грек-кипрлік және түрік-кипрлік қауымдық палаталар құрылды. 78-баптың 2-тармағына сәйкес, «міндеттер мен салықтар салуды көздейтін кез келген заңға дауыс беруге қатысқан грек және түрік қауымдастықтарынан сайланған өкілдердің қарапайым көпшілігі қажет». Басқа мәселелер бойынша заң шығару қарапайым көпшілікпен жүргізілуі тиіс еді, бірақ Президент пен вице-президент сыртқы істер, қорғаныс және ішкі қауіпсіздік салаларында Министрлер кеңесіндегідей абсолютті вето құқығына ие болды, ал басқа мәселелер бойынша – кешіктіру құқығына. Сот жүйесіне жоғары конституциялық сот басшылық ететін болады, оның құрамына бір грек-кипрлік және бір түрік-кипрлік кіреді, ал төрағалыққа бейтарап елден шартты түрде тағайындалған судья төрағалық етеді. Конституциялық құқық бойынша сарапшы де Смиттің айтуынша, Кипр Конституциясы тәуелсіз және егеменді республиканы құрғанмен, «өзінің күрделілігімен және басты азшылыққа берілген кепілдіктердің көптігімен бірегей, әлемдік конституциялардың арасында ерекше». Бір қысқа мерзім ішінде екі қауым арасында алғашқы даулар туындады. Дау тудырған мәселелерге салық салу және жеке муниципалитеттер құру кірді. Заңнамалық вето жүйесінің салдарынан, көп жағдайда қауымдық және мемлекеттік саясат тоқтап қалды.

According to constitutional arrangements, Cyprus was to become an independent, non aligned republic with a Greek Cypriot president and a Turkish Cypriot vice president. General executive authority was vested in a council of ministers with a ratio of seven Greeks to three Turks. (The Greek Cypriots represented 78% of the population and the Turkish Cypriots 18%. The remaining 4% was made up by the three minority communities: the Latins, Maronites and Armenians.) A House of Representatives of fifty members, also with a seven to three ratio, were to be separately elected by communal balloting on a universal suffrage basis. In addition, separate Greek Cypriot and Turkish Cypriot Communal Chambers were provided to exercise control in matters of religion, culture, and education. According to Article 78(2) "any law imposing duties or taxes shall require a simple majority of the representatives elected by the Greek and Turkish communities respectively taking part in the vote". Legislation on other subjects was to take place by simple majority but again the President and the vice president had the same right of veto—absolute on foreign affairs, defence and internal security, delaying on other matters—as in the Council of Ministers. The judicial system would be headed by a Supreme Constitutional Court, composed of one Greek Cypriot and one Turkish Cypriot and presided over by a contracted judge from a neutral country. The Constitution of Cyprus, whilst establishing an independent and sovereign republic, was, in the words of de Smith, an authority on Constitutional Law, "Unique in its tortuous complexity and in the multiplicity of the safeguards that it provides for the principal minority; the Constitution of Cyprus stands alone among the constitutions of the world". Within a short period of time the first disputes started to arise between the two communities. Issues of contention included taxation and the creation of separate municipalities. Because of the legislative veto system, this resulted in a lockdown in communal and state politics in many cases.

1963-1964 жылдардағы дағдарыс

Бұл дауларды шешуге жасалған бірнеше әрекет сәтсіз аяқталды. Соңында, 1963 жылдың 30 қарашасында Макариос үш кепілді мемлекетке он үш тармақты ұсыныс жасады, ол, оның пікірінше, үкіметтің жұмысына кедергі келтіретін факторларды жоюға бағытталған. Он үш тармақ конституциялық түзетулерді қамтыды, оның ішінде президент пен вице-президенттің вето құқығынан бас тарту да болды. Түркия бастапқыда оны қабылдамады (бірақ кейіннен бұл ұсынысты талқылады). Бірнеше күннен кейін, 1963 жылдың 21 желтоқсанында, "Қанды Рождество" күні Никосияда қауымдар арасында қақтығыс басталды. Келесі күндері бұл оқиға аралдың қалған бөлігіне таралып, 364 түрік кипрлігі мен 174 грек кипрлігі қаза тапты, ал 25 000 түрік кипрлігі күштеп қоныс аударды. Сонымен қатар, билікті бөлісу үкіметі құлап кетті. Бұл қалай болды деген мәселе қазіргі Кипр тарихындағы ең даулы мәселелердің бірі болып табылады. Грек кипрліктер түрік кипрліктердің өз әкімшілігін құру үшін кетіп қалғанын айтады. Түрік кипрліктер олардың күштеп шығарылғанын мәлімдейді. Көптеген түрік кипрліктер үкіметтен кетуді жөн көрді. Алайда, көп жағдайда жұмыстарында қалуды қалағандарға грек кипрліктер кедергі келтірді. Сондай-ақ, көптеген түрік кипрліктер жақында болған зорлық-зомбылықтан кейін өміріне қауіптенгендіктен қатысудан бас тартты. ТМТ тарапынан да қысым болды. Қалай болғанда да, қақтығыстан кейінгі күндері жағдайды басуға қарқынды күш-жігер жұмсалды. Нәтижесінде, 1963 жылдың 27 желтоқсанында Ұлыбритания, Грекия және Түркия бірігіп, Біріккен Бітімгершілік күштерін құрды. Біріктік үкіметі құлағаннан кейін, грек кипрлік басшылығындағы әкімшілік 1964 жылдың ақпанында Нью-Йоркте өткен пікірсайыстар кезеңінде Кипр Республикасының заңды үкіметі ретінде мойындалды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1964 жылдың 4 наурызында қабылдаған 186-шы қарарынан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті сақтау күштері, UNFICYP құрылғанға дейін Біріккен Бітімгершілік күштері жағдайды бақылауда ұстады.

Repeated attempts to solve the disputes failed. Eventually, on 30 November 1963, Makarios put forward to the three guarantors a thirteen point proposal designed, in his view, to eliminate impediments to the functioning of the government. The thirteen points involved constitutional revisions, including the abandonment of the veto power by both the president and the vice president. Turkey initially rejected it (although later in future discussed the proposal). A few days later, on Bloody Christmas, 21 December 1963, fighting erupted between the communities in Nicosia. In the days that followed it spread across the rest of the island, resulting in the death of 364 Turkish Cypriots and 174 Greek Cypriots, and the forced displacement of 25,000 Turkish Cypriots. At the same time, the power sharing government collapsed. How this happened is one of the most contentious issues in modern Cypriot history. The Greek Cypriots argue that the Turkish Cypriots withdrew in order to form their own administration. The Turkish Cypriots maintain that they were forced out. Many Turkish Cypriots chose to withdraw from the government. However, in many cases those who wished to stay in their jobs were prevented from doing so by the Greek Cypriots. Also, many of the Turkish Cypriots refused to attend because they feared for their lives after the recent violence that had erupted. There was even some pressure from the TMT as well. In any event, in the days that followed the fighting a frantic effort was made to calm tensions. In the end, on 27 December 1963, an interim peacekeeping force, the Joint Truce Force, was put together by Britain, Greece and Turkey. After the partnership government collapsed, the Greek Cypriot led administration was recognised as the legitimate government of the Republic of Cyprus at the stage of the debates in New York in February 1964. The Joint Truce Force held the line until a United Nations peacekeeping force, UNFICYP, was formed following United Nations Security Council Resolution 186, passed on 4 March 1964.

Бейбітшілікке қол жеткізу, 1964-1974

Бейбітшілік күштерін құрумен бірге Қауіпсіздік Кеңесі Бас хатшыға тараптар мен кепілдік беруші мемлекеттермен кеңесіп, бейбітшілік орнату жұмысын жүзеге асыратын делдалды тағайындауды ұсынды. Сол кездегі БҰҰ Бас хатшысы У Тант финляндиялық дипломат Сакари Туомиожаны тағайындады. Туомиожа мәселені негізінен халықаралық сипатта деп қарастырып, энозисті ең логикалық шешім деп санағанмен, БҰҰ лауазымды тұлғасы үшін БҰҰ-ға мүше мемлекетті таратуға әкелетін шешімді ұсыну жөнсіз екендігіне байланысты одақты қабылдамады. АҚШ-тың пікірі басқаша болды. Маусымның басында түрік тарапының араласу қаупінен кейін Вашингтон бұрынғы Мемлекеттік хатшы Дин Ачесон басшылығымен тәуелсіз бастама көтерді. Шілдеде ол Кипрді Грекиямен біріктіру жоспарын ұсынды. Бұл келісімге қол жеткізген жағдайда Түркия аралдағы әскери базаны алатын болды. Кипр түркілеріне де азшылық құқықтары берілетін еді, оны халықаралық комиссар қадағалап отыратын болар еді. Макариос бұл ұсынысты қабылдамады, себебі Түркияға аумақ беру энозиске кедергі келтіріп, Анкараға арал ісінде тым көп ықпал беруі мүмкін еді. Жоспардың екінші нұсқасы ұсынылды, онда Түркияға базаны 50 жылға жалға беру көзделді. Бұл ұсынысты грек кипрліктері де, Түркия да қабылдамады. Келісімге жету үшін бірнеше әрекеттен кейін АҚШ күшін тоқтатуға мәжбүр болды. Тамыз айында елші Туомиожаның күрт қайтысынан кейін Гало Плаза делдал болып тағайындалды. Ол мәселені қауымдық тұрғысынан қарастырды. 1965 жылғы наурызда ол екі тараптың да келісімге жетуге ұмтылмағанын сынаған баяндамасын ұсынды. Грек кипрліктерінің энозиске деген ұмтылысын түсінгенмен, ол одаққа кез келген әрекетті ерікті түрде тоқтату керек деп санады. Сондай-ақ, түрік кипрліктері мәселені шешудің федералдық жолын талап етуден бас тартуы керек деп есептеді. Грек кипрліктері баяндаманы қабылдағанмен, оның дереу энозиске қарсы болғанына қарамастан, Түркия мен түрік кипрліктері жоспарды қабылдамады, Плазаның нақты ұсыныстар енгізе отырып, өкілеттігін асырып кеткені үшін отставкаға кетуін талап етті. Оның міндеті тек келісімге көмектесу еді. Бірақ грек кипрліктері Гало Плаза отставкаға кетсе, оның орнына басқа біреуді қабылдамайтындарын мәлімдеді. У Тант араласудан басқа амал қалмады. Оның орнына ол 1964 жылғы 4 наурыздағы 186-шы қарар арқылы екі тарапқа жақсы қызметтерін ұсынуға шешім қабылдады және делдал тағайындалды. Баяндамасында (S/6253, A/6017, 26 наурыз 1965 ж.) түрік кипрлік қауымы қазір қабылдамайтын делдал доктор Гало Плаза 1960 жылғы құқықтық базаны сынап, Түркия мен түрік кипрліктері қабылдамаған маңызды түзетулерді ұсынды. Араласудың аяқталуы жыл соңында Плазаның отставкаға кетуімен және оның орнына басқа біреу тағайындалмауымен расталды. 1966 жылғы наурызда Кипр үшін Бас хатшының арнайы өкілі Карлос Бернадестің басшылығымен бейбітшілік орнату үшін қарапайым әрекеттер жасалды. Ол тараптардың келіссөздер жүргізуіне арналған ресми ұсыныстарды әзірлеудің орнына екі тарапты тікелей диалог арқылы келісімге келуге шақыруды мақсат етті. Алайда Грекиядағы саяси жағдай кез келген мағыналы талқылаудың дамуына кедергі келтірді. Келесі жылы жағдай өзгерді. 1967 жылғы 21 сәуірде Грекияда төңкеріс болды, нәтижесінде әскери әкімшілік билікке келді. Бірнеше айдан кейін, 1967 жылғы қарашада Кипр 1964 жылдан бері болған ең қаулы қақтығысқа куә болды. Аралдың оңтүстігіндегі түрік кипрлік ауылдарына жасалған шабуылға жауап ретінде Түркия 27 грек кипрлігін бомбалады және араласуға дайындалып жатқандай көрінді. Грекия капитуляцияға мәжбүр болды. Халықаралық араласудан кейін Грекия грек кипрлік Ұлттық гвардиясының қолбасшысы және бұрынғы EOKA жетекшісі генерал Джордж Гривасты қайтарып алуға және аралдағы күштерін азайтуға келісті. Грек кипрліктерінің әлсіздігін пайдаланып, түрік кипрліктері 1967 жылғы 28 желтоқсанда өздерінің уақытша әкімшілігін жариялады. Макариос жаңа әкімшілікті дереу заңсыз деп жариялады. Дегенмен, маңызды өзгеріс орын алды. Архиепископ және көптеген грек кипрліктері түрік кипрліктерінің белгілі бір деңгейде саяси автономияға ие болуы керек екенін қабылдауға кірісті. Сондай-ақ, Грекия мен Кипрдің бірігуі қазіргі жағдайда мүмкін емес екендігі анықталды. 1968 жылғы мамырда БҰҰ Бас хатшысының жақсы қызметтерін пайдалана отырып, екі тарап арасында қауымдық келіссөздер басталды. Көбінесе келіссөздер президент Макариос пен вице-президент Кучук арасында емес, қауымдық палаталар президенттері Глафкос Клеридес және Рауф Денкташ арасында өтті. Тағы да аз ғана үлкен қадам жасалды. Бірінші раундтағы келіссөздер, 1968 жылғы тамызға дейін жалғасты, түрік кипрліктері конституциялық мәселелер бойынша бірнеше ұсыныстар жасауға дайын болды, бірақ Макариос оларға үлкен автономия беруден бас тартты. Екінші раундтағы келіссөздер жергілікті басқаруға бағытталған, олар да сәтті аяқталмады. 1969 жылғы желтоқсанда үшінші раундта талқылаулар басталды. Бұл жолы олар конституциялық мәселелерге бағытталды. Тағы да аз ғана үлкен қадам жасалды және 1970 жылғы қыркүйекте аяқталған кезде Бас хатшы екі тараптың да прогреске жетпеуіне кінәлады. Төртінші және соңғы раундтағы қауымдық келіссөздер де конституциялық мәселелерге бағытталған, бірақ 1974 жылы тоқтатылуға дейін көп үлгермеді.

At the same time as it established a peacekeeping force, the Security Council also recommended that the Secretary General, in consultation with the parties and the Guarantor Powers, designate a mediator to take charge of formal peacemaking efforts. U Thant, then the UN Secretary General, appointed Sakari Tuomioja, a Finnish diplomat. While Tuomioja viewed the problem as essentially international in nature and saw enosis as the most logical course for a settlement, he rejected union on the grounds that it would be inappropriate for a UN official to propose a solution that would lead to the dissolution of a UN member state. The United States held a differing view. In early June, following another Turkish threat to intervene, Washington launched an independent initiative under Dean Acheson, a former Secretary of State. In July he presented a plan to unite Cyprus with Greece. In return for accepting this, Turkey would receive a sovereign military base on the island. The Turkish Cypriots would also be given minority rights, which would be overseen by a resident international commissioner. Makarios rejected the proposal, arguing that giving Turkey territory would be a limitation on enosis and would give Ankara too strong a say in the island's affairs. A second version of the plan was presented that offered Turkey a 50 year lease on a base. This offer was rejected by the Greek Cypriots and by Turkey. After several further attempts to reach an agreement, the United States was eventually forced to give up its effort. Following the sudden death of Ambassador Tuomioja in August, Galo Plaza was appointed Mediator. He viewed the problem in communal terms. In March 1965 he presented a report criticising both sides for their lack of commitment to reaching a settlement. While he understood the Greek Cypriot aspiration of enosis, he believed that any attempt at union should be held in voluntary abeyance. Similarly, he considered that the Turkish Cypriots should refrain from demanding a federal solution to the problem. Although the Greek Cypriots eventually accepted the report, despite its opposition to immediate enosis, Turkey and the Turkish Cypriots rejected the plan, calling on Plaza to resign on the grounds that he had exceeded his mandate by advancing specific proposals. He was simply meant to broker an agreement. But the Greek Cypriots made it clear that if Galo Plaza resigned they would refuse to accept a replacement. U Thant was left with no choice but to abandon the mediation effort. Instead he decided to make his Good Offices available to the two sides via resolution 186 of 4 March 1964 and a Mediator was appointed. In his Report (S/6253, A/6017, 26 March 1965), the Mediator, now rejected by the Turkish Cypriot community, Dr Gala Plaza, criticized the 1960 legal framework, and proposed major amendments which were rejected by Turkey and Turkish Cypriots. The end of the mediation effort was effectively confirmed when, at the end of the year, Plaza resigned and was not replaced. In March 1966, a more modest attempt at peacemaking was initiated under the auspices of Carlos Bernades, the Secretary General's Special Representative for Cyprus. Instead of trying to develop formal proposals for the parties to bargain over, he aimed to encourage the two sides agree to settlement through direct dialogue. However, ongoing political chaos in Greece prevented any substantive discussions from developing. The situation changed the following year. On 21 April 1967, a coup d'état in Greece brought to power a military administration. Just months later, in November 1967, Cyprus witnessed its most severe bout of intercommunal fighting since 1964. Responding to a major attack on Turkish Cypriot villages in the south of the island, which left 27 dead, Turkey bombed Greek Cypriot forces and appeared to be readying itself for an intervention. Greece was forced to capitulate. Following international intervention, Greece agreed to recall General George Grivas, the Commander of the Greek Cypriot National Guard and former EOKA leader, and reduce its forces on the island. Capitalising on the weakness of the Greek Cypriots, the Turkish Cypriots proclaimed their own provisional administration on 28 December 1967. Makarios immediately declared the new administration illegal. Nevertheless, a major change had occurred. The Archbishop, along with most other Greek Cypriots, began to accept that the Turkish Cypriots would have to have some degree of political autonomy. It was also realised that unification of Greece and Cyprus was unachievable under the prevailing circumstances. In May 1968, intercommunal talks began between the two sides under the auspices of the Good Offices of the UN Secretary General. Unusually, the talks were not held between President Makarios and Vice president Kucuk. Instead they were conducted by the presidents of the communal chambers, Glafcos Clerides and Rauf Denktaş. Again, little progress was made. During the first round of talks, which lasted until August 1968, the Turkish Cypriots were prepared to make several concessions regarding constitutional matters, but Makarios refused to grant them greater autonomy in return. The second round of talks, which focused on local government, was equally unsuccessful. In December 1969 a third round of discussion started. This time they focused on constitutional issues. Yet again there was little progress and when they ended in September 1970 the Secretary General blamed both sides for the lack of movement. A fourth and final round of intercommunal talks also focused on constitutional issues, but again failed to make much headway before they were forced to a halt in 1974.

1974 жылғы Грекиядағы төңкеріс және түрік шабуылы

Коммунааралық қақтығыс гректердің тәуелсіздікті жақтаған Макариос пен Грекияның әскери хунтасы қолдаған эносшыл Ұлттық майдан арасындағы бөлінумен көлеңкеленді. 1971 жылы Гривас оралып, Макариосқа қарсылық білдіру үшін ЕОКА Б-ні құрды. Грекия Кипрдің өзінің ықпалына мойынсұнуын және Кипрдің сыртқы істер министрінің жұмыстан босатылуын талап етті. Макариосқа қастандық жасауға тырысып, оның билікте қалуына халықтан жеткілікті қолдау болды. Эносшылдардың қысымы күшейе берді. Гривас 1974 жылдың қаңтарында кенеттен қайтыс болса да, 1973 жылдың қыркүйегінде Грекияда жаңа хунта құрылды. 1974 жылдың шілдесінде Кипр Ұлттық гвардиясы төңкеріс жасап, эносшыл Никос Сампсонды президент етіп тағайындады. Макариос британдықтардың көмегімен елден қашып кетті. Грекияның аралды бақылауына қарсы тұрып, Түркия Грекиядан Сампсонды жұмыстан босатуды, қарулы күштерін шығаруды және Кипрдің тәуелсіздігін құрметтеуді талап етті; Грекия бас тартты. АҚШ-тан келген Джозеф Сиско Грекияны Эчевиттің Кипрлік келісімді қабылдауға көндіре алмады, онда солтүстіктегі жағалау аймағын түрік кипрліктердің бақылауына беру және федеративтік шешімді келісу кірді. Кеңес Одағы эносты қолдамады, себебі ол НАТО-ны нығайтып, Кипрдегі солшылдардың ықпалын әлсірететін еді. Түркияның басып кіруіне оның премьер-министрі Бюлент Эчевиттің, оның коалициялық серігі Нецметтин Ербаканның қолдауымен жүргізген белсенді сыртқы саясаты себеп болды. Түркия, Кепілдік шарты бойынша бірлескен әрекетке шақырудан Ұлыбритания бас тартқаннан кейін, біржақты әрекетке баруға шешім қабылдады. 20 шілдеде Түркия Кипрді шектеулі күштермен басып алды. Басып кірудің бастапқы сәттіліктері болды, нәтижесінде грек күштері аралдың әртүрлі жерлеріндегі түрік кипрлік анклавтарын басып алды. Екі күн ішінде Түркия Солтүстік жағалауды Никосиямен байланыстыратын тар дәлізді қамтамасыз етті және 23 шілдеде қанағаттанарлық плацдармды басып алғаннан кейін атысты тоқтатуға келісті. Грекияда түрік басқыншылығы саяси дағдарысқа әкелді. 23 шілдеде әскери хунта құлап, оның орнына Константинос Караманлис басқаратын азаматтық үкімет келді. Кипрде сол күні Самсонның орнына Макариос болмаған жағдайда президент міндетін атқарушы Глафкос Клеридес тағайындалды. Екі күннен кейін Швейцарияның Женева қаласында Грекия, Түркия және Ұлыбритания арасында бейбіт келіссөздер басталды. Келесі бес күн ішінде Түркия саяси келісімге қол жеткізілгенше аралда қалуға келіскен жағдайда, өзінің ілгерілеуін тоқтатуға келісті. Осы уақытта түрік күштерінің алға жылжуы жалғасты, грек күштері Кипрдің түрік анклавтарын басып алды. Жаңа атыс тоқтату сызығы келісілді. 30 шілдеде тараптар түрік күштерінің шығарылуы "барлық тараптар қабылдайтын әділ және тұрақты келісіммен" байланысты болуы керектігін мәлімдеді, сондай-ақ "екі автономды әкімшілік – грек кипрлік қауымдастығы және түрік кипрлік қауымдастығы" туралы айтылды. 8 тамызда тағы бір келіссөз өтті, оған Кипр өкілдері де қатысты. Түркия қолдаған түрік кипрліктері грек кипрліктерінен географиялық бөлінуді талап етті; оны Макариос қабылдамады, ол біртұтас мемлекетке бейім болды. Келіссөздер тоқтап қалды. 14 тамызда Түркия Грекиядан Кипрдің федеративтік мемлекетін қабылдауды талап етті, онда түрік кипрліктері халықтың 18%-ын және жердің 10%-ын құрайтын болып, аралдың 34%-ын иеленер еді. Түркия Кипр және Грекия үкіметтерімен кеңесу үшін Клеридестің 36-48 сағаттық өтінішін қабылдамағандықтан келіссөздер аяқталды. Бірнеше сағаттан кейін Түркия екінші шабуылды бастады. Түркия аралдың 36%-ын бақылады.

The intercommunal strife was partly overshadowed by the division of the Greeks between the pro independence Makarios, and the enosist National Front supported by the military junta of Greece. Grivas returned in 1971 and founded the EOKA B, a militant enosist group, to oppose Makarios. Greece demanded Cyprus submit to its influence and the dismissal of the Cypriot foreign minister. Makarios survived an assassination attempt and retained enough popular support to remain in power. Enosist pressure continued to mount; although Grivas died suddenly in January 1974, a new junta had formed in Greece in September 1973. In July 1974, the Cypriot National Guard launched a coup d'état that installed the pro enosis Nikos Sampson as president. Makarios fled the country with British help. Faced with Greek control of the island, Turkey demanded that Greece dismiss Sampson, withdraw its armed forces, and respect Cyprus' independence; Greece refused. From the United States, envoy Joseph Sisco could not persuade Greece to accept Ecevit's Cyprus settlement which included Turkish Cypriot control of a coastal region in the north and negotiations for a federal solution. The Soviet Union did not support enosis as it would strengthen NATO and weaken the left in Cyprus. The Turkish invasion was driven by the assertive foreign policy of Bülent Ecevit, its prime minister, who was supported by his coalition partner Necmettin Erbakan. Turkey decided upon unilateral action after an invitation for joint action, made under the Treaty of Guarantee, was declined by Britain. On 20 July, Turkey invaded Cyprus with limited forces. The invasion achieved limited initial success, resulting in Greek forces occupying Turkish Cypriot enclaves across the island. Within two days, Turkey secured a narrow corridor linking the northern coast with Nicosia, and on 23 July agreed to a cease fire after securing a satisfactory bridgehead. In Greece, the Turkish invasion caused political turmoil. On 23 July, the military junta collapsed and was replaced by Konstantinos Karamanlis's civilian government. On Cyprus the same day, Sampson was replaced by Acting President Glafcos Clerides in the absence of Makarios. Formal peace talks convened two days later in Geneva, Switzerland, between Greece, Turkey and Britain. During the next five days, Turkey agreed to halt its advance on the condition that it would remain on the island until a political settlement was reached. Meanwhile, Turkish forces continued to advance as Greek forces occupied more Turkish Cypriot enclaves. A new cease fire line was agreed. On 30 July, the powers declared that the withdrawal of Turkish forces should be linked to a "just and lasting settlement acceptable to all parties concerned", with mentions of "two autonomous administrations – that of Greek Cypriot community and that of the Turkish Cypriot community". Another round of talks was held on 8 August, this time including Cypriot representatives. Turkish Cypriots, supported by Turkey, demanded geographical separation from the Greek Cypriots; it was rejected by Makarios, who was committed to a unitary state. Deadlock ensued. On 14 August, Turkey demanded that Greece accept a Cypriot federal state, which would have resulted in the Turkish Cypriots making up 18% of the population and 10% of land ownership – receiving 34% of the island. The talks ended when Turkey refused Clerides' request for 36 to 48 hours to consult the Cypriot and Greek governments. Within hours, Turkey launched a second offensive. Turkey controlled 36%

Грек төңкерісі мен түрік басқыншылығы салдарынан мыңдаған кипрліктер қаза тапты. Кипр үкіметі 200 000 босқынға көмек көрсеткенін хабарлады. Түрік оккупациялаған солтүстік аймақта тұратын 160 000 грек кипрлігі түрік күштерінен қашып кетті немесе шығарылды; олар аймақтың халқының 82%-ын құрады. Біріккен Ұлттар Ұйымы оңтүстіктегі қалған 51 000 түрік кипрлігінің солтүстік аймаққа өз еркімен қоныстануын мақұлдады; олардың көпшілігі британдық аймақтарға қашып, түрік бақылауындағы аймаққа көшіп баруға рұқсат күтті.

Бөлінетін арал, 1974-1997

9 тамыздағы екінші Женева конференциясында Түркия Грекияның қарсылығы күшейгеніне қарамастан, мәселені федеративтік тұрғыда шешуге ұмтылды. Кипр түркілері екі аймақты федерация құруды қаласа, Түркия, американдық кеңес бойынша, түркі кипрліктерінің аймақтарын бір-бірінен бөліп, кантондық жоспар ұсынды. Қауіпсіздік тұрғысынан түрік кипрліктері кантондарды қолдамады. Әр жоспар аумақтың шамамен 34 пайызын қамтыды. Бұл жоспарларды 13 тамызда Түркияның Сыртқы істер министрі Туран Гюнеш конференцияға ұсынды. Клеридес жоспарларды қарастыру үшін 36-дан 48 сағатқа дейін уақыт сұрады, бірақ Гюнеш дереу жауап беруді талап етті. Грек тарабы, британдықтар және американдықтар, тығыз байланыста болғандықтарынан, мұны негізсіз деп санайтын. Дегенмен, ертесі күні түрік әскері аралдың 36 пайызын бақылауына алды, себебі кешігу халықаралық қоғамдық пікірді оларға қарсы бұруы мүмкін деп қорқытты. Түрік әскерінің аралдың үштен бір бөлігін бақылауға алуының нәтижесінде Түркияның халықаралық беделіне нұқсан келді. Британ премьер-министрі түрік тарапының ұсынысын негізсіз деп есептеді, өйткені оны толыққанды зерттеуге жеткілікті уақыт бермей ұсынған. Грек тарапының пікірінше, түрік ұсыныстары грек тарапының оларды қабылдай алмайтынын толық білген күйде жасалған және Кипрде әскери база құруға деген Түркияның ниетін көрсетеді. Грек тарапы өз ұсыныстарында түрік "ауылдық топтарын" және түрік әкімшілік "аумақтарын" мойындау арқылы белгілі бір қадам жасады. Бірақ олар Кипрдің конституциялық құрылымы екі қауымдық сипатта болуы керек екенін, грек және түрік қауымдастықтарының егеменді, тәуелсіз және тұтас республика шеңберінде бірге өмір сүруіне негізделуі керек екенін атап өтті. Негізінен, түрік тарапының ұсыныстары географиялық біріктіру мен бөлінуді және грек тарапы қабылдай алмайтыннан әлдеқайда кең ауқымдағы автономияны қамтыды.

1975-1979 жылдар

1975 жылғы 28 сәуірде БҰҰ Бас хатшысы Курт Вальдхайм жаңа ізгі ниет миссиясын бастады. Вена қаласынан бастап, келесі он ай ішінде Клеридес пен Денкташ өткен жылғы оқиғаларға байланысты бірқатар гуманитарлық мәселелерді талқылады. Дегенмен, аумақ және орталық үкіметтің құрылымы сияқты маңызды мәселелерде прогресс жасауға жасалған әрекеттер нәтижесіз аяқталды. Бес раундтан кейін, 1976 жылғы ақпан айында келіссөздер тоқтап қалды. 1977 жылғы қаңтарда БҰҰ Никосияда Макариос пен Денкташ арасында кездесу ұйымдастыруға қол жеткізді. Бұл маңызды табысқа әкелді. 12 ақпанда екі лидер төрт тармақты келісімге қол қойды, онда болашақ Кипр елдігі федерация негізінде құрылатыны расталды. Мемлекеттердің мөлшері экономикалық тұрғыдан тиімділіктері мен жер иелігіне байланысты анықталады. Орталық үкіметке мемлекеттің бірлігін сақтау үшін қажетті өкілеттіктер беріледі. Қоныстану және қозғалыс еркіндігі сияқты басқа да мәселелер талқылау арқылы шешіледі. Бірақ бірнеше ай өткен соң, 1977 жылғы тамызда Макариос қайтыс болды. Оның орнына сыртқы істер министрі Спирос Киприану келді. 1979 жылы АҚШ Кипр мәселесін шешудің тұрақты жоспары ретінде ABC жоспарын ұсынды. Бұл жоспар бикоммуналды, бизональды федерацияны және күшті орталық үкіметті көздеді. Бірінші кезекте, грек-кипрлік лидері Спирос Киприану, кейін Түркия бұл жоспарды қабылдамады. 1979 жылғы мамырда Вальдхайм Кипрге сапар шекті және екі тараптан қосымша он тармақты ұсыныстар жинады. 1977 жылғы жоғары деңгейдегі келісімді қайта растаудан басқа, он тармаққа аралды демилитаризациялау және тұрақсыздыққа алып келетін әрекеттерден бас тарту туралы шаралар да енгізілді. Одан кейін көп ұзамай Никосияда келіссөздердің келесі раунды басталды. Бірақ бұл да ұзаққа созылмады. Біріншіден, түрік кипрліктері Фамагустаның курорттық аймағы Вароша мәселесін талқылауға келмейтін. Бұл аймақты түрік әскері басып алған кезде грек кипрліктері тастап кеткен. Бұл грек кипрліктері үшін өте маңызды мәселе болды. Екіншіден, екі тарап «бикоммунализм» тұжырымдамасы бойынша келісе алмады. Түрік кипрліктері түрік кипрлік федеративтік мемлекетінің құрамына тек түрік кипрліктер ғана, ал грек кипрлік мемлекетіне тек грек кипрліктер ғана енуі керек деп сақты. Грек кипрліктері екі мемлекеттің негізінен, бірақ толығымен емес, бір қауымнан тұруы керек деп ойлады.

On 28 April 1975, Kurt Waldheim, the UN Secretary General, launched a new mission of good offices. Starting in Vienna, over the course of the following ten months Clerides and Denktaş discussed a range of humanitarian issues relating to the events of the previous year. However, attempts to make progress on the substantive issues – such as territory and the nature of the central government – failed to produce any results. After five rounds, the talks fell apart in February 1976. In January 1977, the UN succeeded in organising a meeting in Nicosia between Makarios and Denktaş. This led to a major breakthrough. On 12 February, the two leaders signed a four point agreement confirming that a future Cyprus settlement would be based on a federation. The size of the states would be determined by economic viability and land ownership. The central government would be given powers to ensure the unity of the state. Various other issues, such as freedom of settlement and freedom of movement, would be settled through discussion. Just months later, in August 1977, Makarios died. He was replaced by Spyros Kyprianou, the foreign minister. In 1979 the ABC plan was presented by the US, as a proposal for a permanent solution of the Cyprus problem. It projected a Bicommunal Bizonal Federation with a strong central government. It was first rejected by the Greek Cypriot leader Spyros Kyprianou and later by Turkey. In May 1979, Waldheim visited Cyprus and secured a further ten point set of proposals from the two sides. In addition to re affirming the 1977 High Level Agreement, the ten points also included provisions for the demilitarisation of the island and a commitment to refrain from destabilising activities and actions. Shortly afterwards a new round of discussions began in Nicosia. Again, they were short lived. For a start, the Turkish Cypriots did not want to discuss Varosha, a resort quarter of Famagusta that had been vacated by Greek Cypriots when it was overrun by Turkish troops. This was a key issue for the Greek Cypriots. Second, the two sides failed to agree on the concept of 'bicommunalism'. The Turkish Cypriots believed that the Turkish Cypriot federal state would be exclusively Turkish Cypriot and the Greek Cypriot state would be exclusively Greek Cypriot. The Greek Cypriots believed that the two states should be predominantly, but not exclusively, made up of a particular community.

Кипр түркілерінің тәуелсіздік жариялауы

1983 жылдың мамырында БҰҰ Бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльярдың күш-жігері, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Кипрден барлық оккупациялық күштерді шығаруды талап ететін резолюция қабылдағаннан кейін сәтсіз аяқталды. Түрік кипрліктері бұл шешімге наразылық білдіріп, жауап ретінде тәуелсіздік жариялаумен қорқытты. Осыған қарамастан, тамыз айында Перес де Куэльяр екі тарапқа қарастыру үшін ұсыныстар жиынтығын ұсынды, онда кезекті президенттік, бұрын ұсынылғандай екіпалаталы ассамблея құру және орталық атқарушы органда 60:40 арақатынамында өкілдік қарастырылды. Орталық үкіметте өкілдігінің ұлғаюы үшін түрік кипрліктері өздерінің иелігіндегі жердің 8-13 пайызын беруге келісті. Киприану да, Денкташ та ұсынысты қабылдады. Дегенмен, 1983 жылдың 15 қарашасында түрік кипрліктері Түркиядағы сайлаудан кейінгі саяси тұрақсыздықтан пайдаланып, біржақты тәуелсіздік жариялады. Бірнеше күннен кейін Қауіпсіздік Кеңесі №541 (13 дауыспен, 1 қарсы – тек Пәкістан қарсы дауыс берді) резолюциясын қабылдады, онда жаңа мемлекетті мойындамайтыны және бұл шешім келісімге жетуге жасалған күш-жігерді қиындататыны нақты айтылды. Денкташ мұны мойындамады. Бас хатшыға жолдаған хатында ол бұл қадамның болашақтағы кез келген келісімнің федеративтік сипатта болатынына кепілдік беретінін мәлімдеді. Түркия «Түрік Солтүстік Кипр Республикасын» (ТСКР) жақын арада мойындаса да, халықаралық қауымдастық бұл әрекетті айыптады. Қауіпсіздік Кеңесі тағы бір №550 (13 дауыспен, 1 қарсы – қайтадан тек Пәкістан қарсы болды) резолюциясын қабылдады, онда «Түркия мен түрік кипрліктерінің басшылығы арасындағы елшілер алмасу» айыпталды. 1984 жылдың қыркүйегінде келіссөздер қайта басталды. Үш раунд талқылаудан кейін Кипрдің екі аймақты, екі қауымдық, бейтарап федерация болады деген келісімге келді. Түрік кипрліктері өздерінің федеративтік мемлекеті үшін 29 пайызды сақтап қалады және барлық шетелдік әскерлер аралды тастап кетеді. 1985 жылдың қаңтарында екі көшбасшы 1979 жылғы келісімнен бері алғаш рет бетпе-бет кездесті. Алайда, басым пікір бойынша, кездесу соңғы келісімге қол жеткізу үшін өткізілді, бірақ Киприану бұл одан әрі келіссөздер жүргізу мүмкіндігі екенін айтты. Келіссөздер сәтсіз аяқталды. Осыдан кейін грек кипрліктерінің басшылары ішкі және халықаралық деңгейде қатты сынға ұшырады. Содан кейін Денкташ енді осыншалықты көп ұступтар жасамайтынын мәлімдеді. Де Куэльяр 1986 жылдың наурыз айында екі тарапқа «Жобалық Келісім Аясы» ұсынды. Жоспарда Кипрде тәуелсіз, бейтарап, екі аймақты мемлекет құру көзделді. Алайда, грек кипрліктері ұсыныстарға наразылық білдірді. Олар түрік күштерін Кипрден шығару мәселесі де, аралдағы түрік қоныс аударушылардың санының артуын қайтару мәселесі де қарастырылмағанын айтты. Сонымен қатар, үш негізгі бостандықтың толық сақталуына кепілдік берілмеді. Соңында, олар ұсынылған мемлекеттік құрылымды конфедеративтік сипатта деп санайтын. Келісімге қол жеткізуге жасалған одан әрі күш-жігерлер екі тараптың өз ұстанымдарынан айнымағанына байланысты сәтсіз аяқталды.

In May 1983, an effort by Javier Pérez de Cuéllar, then UN Secretary General, foundered after the United Nations General Assembly passed a resolution calling for the withdrawal of all occupation forces from Cyprus. The Turkish Cypriots were furious at the resolution, threatening to declare independence in retaliation. Despite this, in August, Pérez de Cuéllar gave the two sides a set of proposals for consideration that called for a rotating presidency, the establishment of a bicameral assembly along the same lines as previously suggested, and 60:40 representation in the central executive. In return for increased representation in the central government, the Turkish Cypriots would surrender 8–13 per cent of the land in their possession. Both Kyprianou and Denktaş accepted the proposals. However, on 15 November 1983, the Turkish Cypriots took advantage of the post election political instability in Turkey and unilaterally declared independence. Within days the Security Council passed a resolution, no.541 (13–1 vote: only Pakistan opposed) making it clear that it would not accept the new state and that the decision disrupted efforts to reach a settlement. Denktaş denied this. In a letter informing the Secretary General of the decision, he insisted that the move guaranteed that any future settlement would be truly federal in nature. Although the 'Turkish Republic of Northern Cyprus' (TRNC) was soon recognised by Turkey, the rest of the international community condemned the move. The Security Council passed another resolution, no.550 (13–1 vote: again only Pakistan opposed) condemning the "purported exchange of ambassadors between Turkey and the Turkish Cypriot leadership". In September 1984, talks resumed. After three rounds of discussions it was again agreed that Cyprus would become a bi zonal, bi communal, non aligned federation. The Turkish Cypriots would retain 29 per cent for their federal state and all foreign troops would leave the island. In January 1985, the two leaders met for their first face to face talks since the 1979 agreement. However, while the general belief was that the meeting was being held to agree to a final settlement, Kyprianou insisted that it was a chance for further negotiations. The talks collapsed. In the aftermath, the Greek Cypriot leaders came in for heavy criticism, both at home and abroad. After that Denktaş announced that he would not make so many concessions again. Undeterred, in March 1986, de Cuéllar presented the two sides with a Draft Framework Agreement Again, the plan envisaged the creation of an independent, non aligned, bi communal, bi zonal state in Cyprus. However, the Greek Cypriots were unhappy with the proposals. They argued that the questions of removing Turkish forces from Cyprus was not addressed, nor was the repatriation of the increasing number of Turkish settlers on the island. Moreover, there were no guarantees that the full three freedoms would be respected. Finally, they saw the proposed state structure as being confederal in nature. Further efforts to produce an agreement failed as the two sides remained steadfastly attached to their positions.

"Идеялар жиынтығы"

1988 жылдың тамызында Перес де Куэлар екі тарапты тамыз айында Женевада кездесуге шақырды. Онда екі көшбасшы – Георгий Василиу және Рауф Денкташ – "Жобалық келісім жобасынан" бас тартуға және 1977 және 1979 жылдардағы жоғары деңгейдегі келісімдерге қайта оралуға келісті. Алайда, грек кипрліктердің Еуропалық қауымдастыққа (ЕҚ, кейіннен Еуропалық Одақ) мүшелікке өтініш беру ниеттерін жариялаған кезде келіссөздер тоқтап қалды, бұл қадамға түрік кипрліктер мен Түркия қатты қарсы болды. Де Куэлар 1989 жылдың маусым айында екі қауымға "Идеялар жиынтығын" ұсынды. Денкташ оларды тез қабылдамады, өйткені ол тек ережелерге қарсы емес, сонымен қатар БҰҰ Бас хатшысының екі тарапқа ресми ұсыныстар беруге құқығы жоқ деп мәлімдеді. Екі тарап 1990 жылдың ақпан айында Нью-Йоркте қайта кездесті. Алайда, баяндамалар тағы да қысқа болды. Бұл жолы Денкташ грек кипрліктердің Кипрде екі халықтың бар екенін және түрік кипрліктердің өзін-өзі анықтау құқығын мойындауын талап етті. 1990 жылдың 4 шілдесінде Кипр ЕҚ-ға кіру үшін ресми түрде өтініш берді. Түрік кипрліктер мен 1987 жылы мүшелікке өтініш берген Түркияның ашуы шықты. Денкташ Кипрдің тек Түркиямен бірге ғана қауымдастыққа қосыла алатынын мәлімдеді және БҰҰ қызметкерлерімен барлық келіссөздерді тоқтатты. Дегенмен, 1990 жылдың қыркүйегінде ЕҚ мүше мемлекеттері Кипрдің өтінішін ресми қарастыру үшін комиссияға жіберуді бірауыздан мақұлдады. Жаза ретінде Түркия мен ТМДК бірнеше аптадан кейін паспорттық бақылауды жою және кедендік одақ құру туралы бірлескен декларацияға қол қойды. 1991 жылы Хавьер Перес де Куэлар шешім іздеуді жалғастырды. Ол ешқандай жетістікке жете алмады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 716-резолюциясына сәйкес 1991 жылдың қазан айында ҰҚК-ға ұсынған соңғы баяндамасында ол келіссөздердің сәтсіздігі үшін Денкташты кінәлады, түрік кипрлік көшбасшының екі қауымның тең егемендігі мен бөліну құқығы болуы керек деген талабын атап өтті. 1992 жылдың 3 сәуірінде БҰҰ-ның жаңа Бас хатшысы Бутрос Бутрос Гали Қауіпсіздік Кеңесіне екі аймақты, екі қауымдастық федерациясын құрудың негізгі жоспарын ұсынды, онда бөлінудің, бөлінудің немесе басқа мемлекетпен одақтасудың кез келген түрі тыйым салынады. Кипр гректері идеялар жиынтығын келіссөздер үшін негіз ретінде қабылдаса, Денкташ БҰҰ Бас хатшысын өз өкілеттігін асыра пайдаланғаны үшін тағы да сынға алды. Кейін ол талқылау үстеліне оралғанда, түрік кипрлік көшбасшы ұсыныстар оның қауымын мойындамайтынын айтып шағымданады. Қарашада Ғали келіссөздерді тоқтатты. Ол енді басқаша көзқарас танытып, екі тарапты да сегіз сенім шараларын (СҚМ) қабылдап, жақсы ниет танытуға шақырды. Бұл аралдағы әскери күштерді азайтуды, Варошаны БҰҰ-ның тікелей бақылауына беруді, екі тарап арасындағы байланыстарға шектеулерді азайтуды, бүкіл аралды санаққа алуды және шешімге қатысты іске асырылуы туралы зерттеулер жүргізуді қамтиды. Қауіпсіздік кеңесі бұл әдісті қолдады. 1993 жылдың 24 мамырында Бас хатшы екі тарапқа ресми түрде өзінің КБМ-ін ұсынды. Денкташ кейбір ұсыныстарды қабылдағанымен, тұтастай пакетке келісуге дайын емес еді. Осыған орай, 30 маусымда Еуропалық комиссия Кипрдің мүшелікке өтініші туралы өз пікірін білдірді. Бұл шешім Кипрдің мүшелігіне қатысты дауды айқын растағанмен, ол келіссөздерге жол ашпады. Комиссия бұл мәселені 1995 жылдың қаңтарында қайта қарастыру керек деп санайтынын, "келіссөздердегі әр тараптың ұстанымдарын" ескеру керектігін айтты. Бірнеше айдан кейін, 1993 жылдың желтоқсанында, Глафкос Клеридес Кипрдің әскерден босатылуын ұсынды. Денкташ бұл идеяны қабылдамады, бірақ келесі айда ол принцип бойынша КБМ-ді қабылдауға дайын екенін мәлімдеді. Көп ұзамай жақындық туралы келіссөздер басталды. 1994 жылдың наурыз айында БҰҰ екі тарапқа ұсынылып отырған шараларды егжей-тегжейлі сипаттайтын құжаттың жобасын ұсынды. Клеридс, егер Денкташ қол қойса, құжатты қабылдауға дайын екенін айтты, бірақ түрік кипрлік көшбасшы бұл аралдағы күштердің тепе-теңдігін бұзады деген негізде бас тартты. Осылайша, тағы да Ғалиде түрік-қыптық тарапты тағы да келіссөздердің бұзылуына кінәлаудан басқа амалы жоқ. Денктас өзара келісілген өзгерістерді қабылдауға дайын еді, бірақ Клерид наурыз ұсыныстарына қандай да бір өзгерістер енгізуден бас тартты. Бас хатшының тұрақтанған жағдайды шешу үшін ұсынған қосымша ұсыныстары екі тараптың да тарапынан қабылданбады.

In August 1988, Pérez de Cuéllar called upon the two sides to meet with him in Geneva in August. There the two leaders – George Vasiliou and Rauf Denktaş – agreed to abandon the Draft Framework Agreement and return to the 1977 and 1979 High Level Agreements. However, the talks faltered when the Greek Cypriots announced their intention to apply for membership of the European Community (EC, subsequently EU), a move strongly opposed by the Turkish Cypriots and Turkey. Nevertheless, in June 1989, de Cuellar presented the two communities with the "Set of Ideas". Denktaş quickly rejected them as he not only opposed the provisions, he also argued that the UN Secretary General had no right to present formal proposals to the two sides. The two sides met again, in New York, in February 1990. However, the talks were again short lived. This time Denktaş demanded that the Greek Cypriots recognise the existence of two peoples in Cyprus and the basic right of the Turkish Cypriots to self determination. On 4 July 1990, Cyprus formally applied to join the EC. The Turkish Cypriots and Turkey, which had applied for membership in 1987, were outraged. Denktaş claimed that Cyprus could only join the Community at the same time as Turkey and called off all talks with UN officials. Nevertheless, in September 1990, the EC member states unanimously agreed to refer the Cypriot application to the commission for formal consideration. In retaliation, Turkey and the TRNC signed a joint declaration abolishing passport controls and introducing a customs union just weeks later. Undeterred, Javier Pérez de Cuéllar continued his search for a solution throughout 1991. He made no progress. In his last report to the Security Council, presented in October 1991 under United Nations Security Council Resolution 716, he blamed the failure of the talks on Denktaş, noting the Turkish Cypriot leader's demand that the two communities should have equal sovereignty and a right to secession. On 3 April 1992, Boutros Boutros Ghali, the new UN Secretary General, presented the Security Council with the outline plan for the creation of a bi zonal, bi communal federation that would prohibit any form of partition, secession or union with another state. While the Greek Cypriots accepted the Set of Ideas as a basis for negotiation, Denktaş again criticised the UN Secretary General for exceeding his authority. When he did eventually return to the table, the Turkish Cypriot leader complained that the proposals failed to recognise his community. In November, Ghali brought the talks to a halt. He now decided to take a different approach and tried to encourage the two sides to show goodwill by accepting eight confidence building measures (CBMs). These included reducing military forces on the island, transferring Varosha to direct UN control, reducing restrictions on contacts between the two sides, undertaking an island wide census and conducting feasibility studies regarding a solution. The Security Council endorsed the approach. On 24 May 1993, the Secretary General formally presented the two sides with his CBMs. Denktaş, while accepting some of the proposals, was not prepared to agree to the package as a whole. Meanwhile, on 30 June, the European Commission returned its opinion on the Cypriot application for membership. While the decision provided a ringing endorsement of the case for Cypriot membership, it refrained from opening the way for immediate negotiations. The Commission stated that it felt that the issue should be reconsidered in January 1995, taking into account "the positions adopted by each party in the talks". A few months later, in December 1993, Glafcos Clerides proposed the demilitarisation of Cyprus. Denktaş dismissed the idea, but the next month he announced that he would be willing to accept the CBMs in principle. Proximity talks started soon afterwards. In March 1994, the UN presented the two sides with a draft document outlining the proposed measures in greater detail. Clerides said that he would be willing to accept the document if Denktaş did, but the Turkish Cypriot leader refused on the grounds that it would upset the balance of forces on the island. Once again, Ghali had little choice but to pin the blame for another breakdown of talks on the Turkish Cypriot side. Denktas would be willing to accept mutually agreed changes, but Clerides refused to negotiate any further changes to the March proposals. Further proposals put forward by the Secretary General in an attempt to break the deadlock were rejected by both sides.

1996 жылғы тамыздағы оқиғалар

1996 жылдың тамызында грек кипрлік босқындар Дерінияда Түркияның Кипрды оккупациялауына қарсы мотоцикл шеруі өткізді. "Мотоциклшілер маршы" Еуропа елдерінен 2000 мотоциклшіні қамтыды және Кипр Мотоциклшілер Федерациясы ұйымдастырды. Шеру Берлиннен Киренияға (Солтүстік Кипр қаласы) Кипрдің бөлінген ел ретінде 22 жылдығын еске алу үшін басталды және бейбіт жолмен шекараны кесіп өтуді мақсат етті. Осы наразылықтар кезінде, 1996 жылдың 14 тамызында, тағы бір адам, Соломос Соломоу, түрік туын түсіру үшін тудың тірегіне өрмелеген кезде түрік әскерлері тарапынан атылып өлтірілді. Кипр Республикасының билігі тергеу жүргізді, күдіктілер ретінде Кенан Акин мен Эрдан Эманет көрсетілді. Халықаралық құқықтық іс қозғалды және Интерпол арқылы екеуіне де ұстау ордері шығарылды. 1996 жылдың 14 тамызындағы демонстрациялар кезінде түрік күштері екі британдық сарбазды да атты: Нил Эмери мен Джеффри Хадсон, екеуі де 39-шы Корольдік артиллерия полкінен. Бомбардир Эмериге қолына, ал артиллерист Хадсонға жоғары жылдамдықты оқтан аяғына тиді, ол тікұшақпен Никосиядағы ауруханаға, содан кейін RAF Акротириге жеткізілді.

Зымыран дағдарысы

1997 жылдың басында жағдай одан әрі нашарлап, грек кипрліктер ресейлік S-300 әуе шабуылына қарсы зымыран жүйесін сатып алу ниетін жариялады. Содан кейін дереу Кипр зымыран дағдарысы басталды. Дағдарыс 1998 жылдың желтоқсан айында Кипр үкіметінің S-300-ді Грекиядан басқа қарулармен алмастыру үшін Критке беру туралы шешім қабылдауымен аяқталды.

ЕО-ға қосылу және реттеу процесі, 1997 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1997 жылы Кипр дауының негізгі параметрлері өзгерді. Еуропалық Одақтың Кипр Республикасымен қосылу келіссөздерін бастау туралы шешімі келісімге қол жеткізуге жаңа серпіліс берді. Бұл қадамды қолдағандар Түркияның Кипрдің қосылуына вето құқығы жоқ екенін және келіссөздер барлық тараптарды ұстамдылық танытуға ынталандыратынын айтты. Алайда, бұл шешімге қарсылар, бұл шешім Кипр гректерінің келісімге келуге деген ынтасын азайтады деп мәлімдеді. Олар мүшелікке қол жеткізгенге дейін күтіп, содан кейін өздерінің талаптары бойынша келісімге қол жеткізу үшін осы күшті пайдаланады. Шешімге жауап ретінде Рауф Денкташ федерацияны келісімнің негізі ретінде қабылдамайтынын жариялады. Ол болашақта тек конфедерациялық шешім негізінде келіссөздер жүргізуге дайын болады. 1999 жылдың желтоқсанында Түркия мен Еуропалық Одақ арасындағы шиеленіс азайысты, себебі Еуропалық Одақ Түркияны Еуропалық Одаққа мүшелікке үміткер деп жариялады, бұл шешім Хельсинкиде өткен Еуропалық Кеңесте қабылданды. Осы уақытта Нью-Йоркте жаңа кезеңдегі келіссөздер басталды. Бірақ бұл келіссөздер ұзаққа созылмады. Келесі жазда олар тоқтап қалды. Кипрдің қосылуына байланысты Түркия мен Еуропалық Одақ арасындағы қақтығыс жағдайы туындаған кезде шиеленіс қайтадан күшейді. Жағдайдың ауырлығын сезінген Рауф Денкташ 2001 жылдың 8 қарашасында Глафкос Клеридеске хат жолдап, бетпе-бет кездесуді ұсынды, бұл бақылаушыларды таң қалдырды. Ұсыныс қабылданды. 2001 жылдың қараша және желтоқсан айларында екі басшы арасында бірнеше бейресми кездесулер өткеннен кейін 2002 жылдың 14 қаңтарында БҰҰ қолдауымен жаңа бейбіт процесі басталды. Бастапқыда екі көшбасшының мақсаты сол жылдың маусым айының басына дейін келісімге қол жеткізуге тырысу болды. Алайда, келіссөздер тез арада тоқтап қалды. Тұйықтан шығу үшін БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан сол жылдың мамыр айында аралға сапар шекті. Бірақ келісімге қол жеткізілмеді. Жазғы үзілістен кейін Аннан екі көшбасшымен сол күзде, алдымен Парижде, содан кейін Нью-Йоркте кездесті. Келісімге қол жеткізуге үмітсіздік болғандықтан, Қауіпсіздік Кеңесі Бас хатшының екі тарапқа келісімнің жобасын ұсынуы керектігіне келісті. Бұл одан әрі келіссөздер жүргізудің негізі болады. БҰҰ бейбіт жоспарының бастапқы нұсқасын Аннан екі тарапқа 2002 жылдың 11 қарашасында ұсынды. Бір айдан кейін, екі тарап ұсынған түзетулерден кейін, ол қайта қарастырылды (Аннан II). Бұл жоспарды екі тарап 13 желтоқсанда Копенгагенде өткен Еуропалық Кеңестің шегінде мақұлдайды деп күтілген. Алайда, жүрекке ауыр операция жасаған Рауф Денкташ қатысудан бас тартты. Грекия Кипрді алғашқы кезеңде қоспаса, бүкіл кеңейту процесіне вето қоятынын мәлімдегеннен кейін, Еуропалық Одақ Кипрдің 2004 жылдың 1 мамырында Мальтамен және Орталық және Шығыс Еуропадан тағы сегіз мемлекетпен бірге Еуропалық Одаққа қосылатынын растауға мәжбүр болды. 2003 жылдың қаңтарында келіссөздер жалғаса алмайды деп күтілгенмен, олар қайта басталды. 2003 жылдың ақпан айында Аннан аралға екінші рет сапар шеккен кезде тағы бір түзету (Аннан III) жасалды. Ол екі тарапты келесі айда Гаагада кездесуге шақырды, онда олар жоспарды референдумға салуға дайын екендігі туралы жауап беруі керек еді. Кипр гректері, енді Тассос Пападопулос басқарып отырған тарап, оған келісті, бірақ тартымсыздықпен, ал Рауф Денкташ халықтың пікірін білдіруге рұқсат бермеді. Бейбіт келіссөздер күйреп кетті. Бір айдан кейін, 2003 жылдың 16 сәуірінде Кипр Афинада өткен салтанатты шарада Еуропалық Одаққа қосылу туралы шартқа ресми түрде қол қойды. Жылдың қалған бөлігінде келіссөздерді қайта бастауға тырысу болмады. Назар Кипр түркілерінің сайлауына ауды, онда орталық бағытты ұстанатын партиялардың жеңіске жететіні күтілді. Нәтижесінде, парламент тең бөлінді. Рауф Денкташ ұстанымын дәстүрлі түрде сақтайтын CTP және Демократиялық партиядан құралған коалициялық үкімет құрылды. Бұл Түркияға жаңа келіссөздерді ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Швейцарияда Режеп Тайип Ердоған мен Кофи Аннанның кездесуінен кейін екі тараптың басшылары Нью-Йоркке шақырылды. Олар екі кезеңнен тұратын жаңа келіссөздер процесін бастауға келісті: бірінші кезеңде тек грек және түрік кипрліктері қатысады, ол аралда өтеді, ал екінші кезеңде Грекия мен Түркия да қатысады, ол басқа жерде өтеді. Бір ай бойы Кипрде келіссөздер жүргізілгеннен кейін, талқылаулар Швейцарияның Бургеншток қаласына көшірілді. Кипр түркілерінің басшысы Рауф Денкташ жоспарды толығымен қабылдамады және келіссөздерге қатысудан бас тартты. Оның орнына оның ұлы Сердар Денкташ және Мехмет Али Талат оның орнына қатысты. Онда жоспардың төртінші нұсқасы ұсынылды. Бұл ұзаққа созылмады. Соңғы түзетулерден кейін, жоспардың бесінші және соңғы нұсқасы екі тарапқа 2004 жылдың 31 наурызында ұсынылды.

In 1997 the basic parameters of the Cyprus Dispute changed. A decision by the European Union to open up accession negotiations with the Republic of Cyprus created a new catalyst for a settlement. Among those who supported the move, the argument was made that Turkey could not have a veto on Cypriot accession and that the negotiations would encourage all sides to be more moderate. However, opponents of the move argued that the decision would remove the incentive of the Greek Cypriots to reach a settlement. They would instead wait until they became a member and then use this strength to push for a settlement on their terms. In response to the decision, Rauf Denktaş announced that he would no longer accept federation as a basis for a settlement. In the future he would only be prepared to negotiate on the basis of a confederal solution. In December 1999 tensions between Turkey and the European Union eased somewhat after the EU decided to declare Turkey a candidate for EU membership, a decision taken at the Helsinki European Council. At the same time a new round of talks started in New York. These were short lived. By the following summer they had broken down. Tensions started to rise again as a showdown between Turkey and the European Union loomed over the island's accession. Perhaps realising the gravity of the situation, and in a move that took observers by surprise, Rauf Denktaş wrote to Glafcos Clerides on 8 November 2001 to propose a face to face meeting. The offer was accepted. Following several informal meetings between the two men in November and December 2001 a new peace process started under UN auspices on 14 January 2002. At the outset the stated aim of the two leaders was to try to reach an agreement by the start of June that year. However, the talks soon became deadlocked. In an attempt to break the impasse, Kofi Annan, the UN Secretary General visited the island in May that year. Despite this no deal was reached. After a summer break Annan met with the two leaders again that autumn, first in Paris and then in New York. As a result of the continued failure to reach an agreement, the Security Council agreed that the Secretary General should present the two sides with a blueprint settlement. This would form the basis of further negotiations. The original version of the UN peace plan was presented to the two sides by Annan on 11 November 2002. A little under a month later, and following modifications submitted by the two sides, it was revised (Annan II). It was hoped that this plan would be agreed by the two sides on the margins of the European Council, which was held in Copenhagen on 13 December. However, Rauf Denktaş, who was recuperating from major heart surgery, declined to attend. After Greece threatened to veto the entire enlargement process unless Cyprus was included in the first round of accession, the EU was forced to confirm that Cyprus would join the EU on 1 May 2004, along with Malta and eight other states from Central and Eastern Europe. Although it had been expected that talks would be unable to continue, discussions resumed in early January 2003. Thereafter, a further revision (Annan III) took place in February 2003, when Annan made a second visit to the island. During his stay he also called on the two sides to meet with him again the following month in The Hague, where he would expect their answer on whether they were prepared to put the plan to a referendum. While the Greek Cypriot side, which was now led by Tassos Papadopoulos, agreed to do so, albeit reluctantly, Rauf Denktaş refused to allow a popular vote. The peace talks collapsed. A month later, on 16 April 2003, Cyprus formally signed the EU Treaty of Accession at a ceremony in Athens. Throughout the rest of the year there was no effort to restart talks. Instead, attention turned to the Turkish Cypriot elections, which were widely expected to see a victory by moderate pro solution parties. In the end, the assembly was evenly split. A coalition administration was formed that brought together the pro solution CTP and the Democrat Party, which had traditionally taken the line adopted by Rauf Denktaş. This opened the way for Turkey to press for new discussions. After a meeting between Recep Tayyip Erdoğan and Kofi Annan in Switzerland, the leaders of the two sides were called to New York. There they agreed to start a new negotiation process based on two phases: phase one, which would just involve the Greek and Turkish Cypriots, being held on the island and phase two, which would also include Greece and Turkey, being held elsewhere. After a month of negotiations in Cyprus, the discussions duly moved to Burgenstock, Switzerland. The Turkish Cypriot leader Rauf Denktaş rejected the plan outright and refused to attend these talks. Instead, his son Serdar Denktaş and Mehmet Ali Talat attended in his place. There a fourth version of the plan was presented. This was short lived. After final adjustments, a fifth and final version of the Plan was presented to the two sides on 31 March 2004.

БҰҰ-ның қоныстану жоспары (Аннан жоспары)

Соңғы ұсыныстарға сәйкес Кипр Республикасы Біріккен Кипр Республикасы болып табылады. Бұл екі құрамдас мемлекеттен тұратын бос федерация болар еді. Солтүстік түрік кипрлік құраушы мемлекет аралдың шамамен 28,5%-ын қамтиды, ал оңтүстік грек кипрлік құраушы мемлекет қалған 71,5%-ын құрайды. Әр бөлігінің өз парламенті болар еді. Федералдық деңгейде екіпалаталы парламент те болады. Депутаттар палатасында түрік кипрліктері 25% орынға ие болар еді. (Қазіргі уақытта нақты деректер жоқ болғанымен, 1960 жылы тәуелсіздік алған кезде екі қауымның арақатынасы грек кипрліктерінің пайдасына шамамен 80:20 құрады.) Сенат әр этностың тең өкілдерінен тұрады. Атқару билігі президенттік кеңеске жүктелер еді. Бұл кеңестің төрағалығы қауымдар арасында кезегімен алмасады. Сондай-ақ, әр қауым барлық заңдарға вето құқығына ие болар еді. Жоспардың ең даулы аспектілерінің бірі мүлік мәселесіне қатысты болды. 1974 жылы Түркияның әскери араласуы/басқыншылығы кезінде көптеген грек кипрліктер (солтүстіктегі жер мен мүліктің 70% иесі) өз үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. (Мыңдаған түрік кипрліктері де оңтүстіктегі үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды.) Одан бері олардың мүлкін қайтару мәселесі грек кипрлік тарапының басты талабы болып табылады. Алайда, түрік кипрліктері грек кипрліктерінің барлық мүлігін бастапқы иелеріне толық қайтару екі аймақты, екі қауымдық федеративтік шешімнің жұмыс істеуіне қайшы келеді деп мәлімдейді. Осыған байланысты олар өтемақы ұсыну қажеттігін айтады. Аннан жоспары осы келіспеушілікті жоюға тырысты. Морфу (Гюзелюрт) және Фамагуста (Газимагуса) сияқты грек кипрліктерінің бақылауына қайтарылатын кейбір аймақтарда грек кипрлік босқындары мүліктерін кезең-кезеңмен қайтарып алатын. Кирения (Гирне) және Карпас түбегі сияқты түрік кипрліктерінің бақылауында қалатын басқа аймақтарда оларға жерлерінің бір бөлігі (әдетте үштен бірі, егер ол кеңінен дамытылмаса) қайтарылады және қалғаны үшін өтемақы төленеді. Шіркеу, аралдағы ең ірі меншік иесі, соның ішінде бизнес пен мекемелерге тиесілі барлық жер мен мүлік (ғибадатқа пайдаланылмаған) экспроприацияланатын еді. Көптеген грек кипрліктері бұл ережелерді қабылдауға келмейтін деп тапса, тағы да басқалары жоспардың белгілі бір қауымның барлық өтемақы талаптарын өз тарапынан қанағаттандыруды көздегеніне наразылық білдірді. Бұл әділ емес деп саналды, өйткені Түркиядан өтемақы төлеу үшін ешқандай қаражат талап етілмейді. Мүлік мәселесінен басқа, жоспардың көптеген басқа да бөліктері дау тудырды. Мысалы, келісімде аралдағы грек және түрік әскерлерінің санын біртіндеп азайту көзделген. Алты жылдан кейін әр елден келген сарбаздардың саны 6000-ға дейін азаяды. Бұл 19 жылдан кейін 600-ге дейін төмендейді. Содан кейін мақсат – толық демилитаризацияға қол жеткізу, бұл процеске Түркияның Еуропалық Одаққа қосылуы мүмкіндік береді деп үміттенілді. Келісім сондай-ақ 1960 жылғы конституцияның ажырамас бөлігі болып табылатын Кепілдік шартын күшінде қалдырды, ол Ұлыбритания, Грекия және Түркияға аралдың ішкі істеріне әскери түрде араласу құқығын берді. Көптеген грек кипрліктері араласу құқығының сақталуы Түркияға аралдың болашағына тым көп ықпал етеді деп алаңдады. Алайда, түрік кипрліктерінің көпшілігі олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Түркияның әскери қатысуын жалғастыру қажет деп санайды. Грек кипрліктері наразылық білдірген тағы бір мәселе – аралға әкелінген көптеген түрік азаматтарының қала беруіне рұқсат беру болды. (Бұл түрік "қоныс аударушыларының" нақты саны күмәнді. Кейбіреулер бұл санды 150 000-ға дейін немесе 40 000-ға дейін бағалайды. Олар халықаралық құқықты бұза отырып, аралға заңсыз әкелінген қоныс аударушылар ретінде қарастырылады. Алайда, көптеген грек кипрліктері бұл мәселе бойынша алаңдаушылықты қабылдаса да, олардың көпшілігі осы қоныс аударушылардың барлығын күшпен шығарып жіберудің шындыққа сай емес және заңды және моральдық тұрғыдан күрделі болады деп санайды, әсіресе олардың көпшілігі аралда туып өскендіктен.)

Under the final proposals, the Republic of Cyprus would become the United Cyprus Republic. It would be a loose federation composed of two component states. The northern Turkish Cypriot constituent state would encompass about 28.5% of the island, the southern Greek Cypriot constituent state would be made up of the remaining 71.5%. Each part would have had its own parliament. There would also be a bicameral parliament on the federal level. In the Chamber of Deputies, the Turkish Cypriots would have 25% of the seats. (While no accurate figures are currently available, the split between the two communities at independence in 1960 was approximately 80:20 in favour of the Greek Cypriots.) The Senate would consist of equal parts of members of each ethnic group. Executive power would be vested in a presidential council. The chairmanship of this council would rotate between the communities. Each community would also have the right to veto all legislation. One of the most controversial elements of the plan concerned property. During Turkey's military intervention/invasion in 1974, many Greek Cypriots (who owned 70% of the land and property in the north) were forced to abandon their homes. (Thousands of Turkish Cypriots were also forced to abandon their homes in the South.) Since then, the question of restitution of their property has been a central demand of the Greek Cypriot side. However, the Turkish Cypriots argue that the complete return of all Greek Cypriot properties to their original owners would be incompatible with the functioning of a bi zonal, bi communal federal settlement. To this extent, they have argued compensation should be offered. The Annan Plan attempted to bridge this divide. In certain areas, such as Morphou (Güzelyurt) and Famagusta (Gazimağusa), which would be returned to Greek Cypriot control, Greek Cypriot refugees would have received back all of their property according to a phased timetable. In other areas, such as Kyrenia (Girne) and the Karpass Peninsula, which would remain under Turkish Cypriot control, they would be given back a proportion of their land (usually one third assuming that it had not been extensively developed) and would receive compensation for the rest. All land and property (that was not used for worship) belonging to businesses and institutions, including the Church, the largest property owner on the island, would have been expropriated. While many Greek Cypriots found these provisions unacceptable in themselves, many others resented the fact that the Plan envisaged all compensation claims by a particular community to be met by their own side. This was seen as unfair as Turkey would not be required to contribute any funds towards the compensation. Apart from the property issue, there were many other parts of the plan that sparked controversy. For example, the agreement envisaged the gradual reduction in the number of Greek and Turkish troops on the island. After six years, the number of soldiers from each country would be limited to 6,000. This would fall to 600 after 19 years. Thereafter, the aim would be to try to achieve full demilitarisation, a process that many hoped would be made possible by Turkish accession to the European Union. The agreement also kept in place the Treaty of Guarantee – an integral part of the 1960 constitution that gave Britain, Greece and Turkey a right to intervene militarily in the island's affairs. Many Greek Cypriots were concerned that the continuation of the right of intervention would give Turkey too large a say in the future of the island. However, most Turkish Cypriots felt that a continued Turkish military presence was necessary to ensure their security. Another element of the plan the Greek Cypriots objected to was that it allowed many Turkish citizens who had been brought to the island to remain. (The exact number of these Turkish 'settlers' is highly disputed. Some argue that the figure is as high as 150,000 or as low as 40,000. They are seen as settlers illegally brought to the island in contravention of international law. However, while many accepted Greek Cypriot concerns on this matter, there was a widespread feeling that it would be unrealistic – and legally and morally problematic – to forcibly remove every one of these settlers, especially as many of them had been born and raised on the island.)

2004 жылғы 24 сәуірдегі референдумдар

Жоспарға сәйкес, Аннан жоспары екі қауымдастық бір мезгілде өткізілетін референдумда қабылдаса ғана күшіне енеді. Референдум 2004 жылдың 24 сәуіріне белгіленді. Одан кейінгі апталарда екі қауымда да қарқынды науқандар жүргізілді. Алайда, Швейцариядағы келіссөздерді бойкоттаған Рауф Денкташ қарсылық танытса да, түрік кипрліктерінің келісімге дауыс беретіні тез анық болды. Грек кипрліктері арасында пікір көбінесе жоспарға қарсы бағытталды. Кипр президенті Тассос Пападопулос 7 сәуірде жасаған мәлімдемесінде грек кипрліктерін жоспарды қабылдамауға шақырды. Оның позициясын «Дико» партиясы, «Эдек» социалистері және басқа да кіші партиялар қолдады. Оның негізгі коалициялық серігі – аралдағы ең ірі партиялардың бірі «АКЕЛ», партияның көпшілігінің тілегіне бағынып, жоспарды қабылдамады. «Демократиялық жиын» (ДИСЯ) жетекшілігі, негізгі оңшыл партия, және бұрынғы президент Джордж Василиу басқаратын шағын орталық-солшыл «Бірыңғай демократтар» партиясы жоспарға қолдау білдірді, бірақ партияның көпшілігі жоспарға қарсы болды. Саясаттан қазірде зейнеткерлікке шыққан Глафкос Клеридес де жоспарды қолдады. ДИСЯ-ның Аннан жоспарын қолдамаған көрнекті өкілдері партиядан бөлініп, оған қарсы ашық науқан жүргізді. Грек кипрлік шіркеуі де көпшілік пікіріне сәйкес, жоспарға қарсы болды. Ұлыбритания (Гарант держава) және АҚШ жоспарды қолдады. Түркия жоспарға қолдайтынын мәлімдеді. Грекия үкіметі бейтараптық саясатын ұстанды. Алайда, Ресей Ұлыбритания мен АҚШ-тың БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне жоспарды қолдайтын резолюция енгізу әрекетіне алаңдап, оған вето құқығын қолданды. Бұл шешім, олардың пікірінше, резолюция ішкі пікірталасқа сыртқы ықпал етуі мүмкін болғандықтан қабылданды, оны әділетсіз деп санады. 24 сәуірде өткен референдумда түрік кипрліктері жоспарды шамамен екі есе көп дауыспен мақұлдады. Алайда, грек кипрліктері жоспарға күрт қарсы дауыс берді, шамамен үш есе көп дауыспен. + Референдум нәтижелеріРеферендум нәтижесі Иә Жоқ Қатысу % Жалпы % Түрік кипрлік қауымдастығы 50,500 64,90% 14,700 35,09% 87% Грек кипрлік қауымдастығы 99,976 24,17% 313,704 75,83% 88% Барлық аймақтардағы жарамды бюллетеньдердің жалпы саны 150,500 31,42% 328,500 68,58%

Under the terms of the plan, the Annan plan would only come into force if accepted by the two communities in simultaneous referendums. These were set for 24 April 2004. In the weeks that followed there was intense campaigning in both communities. However, and in spite of opposition from Rauf Denktaş, who had boycotted the talks in Switzerland, it soon became clear that the Turkish Cypriots would vote in favour of the agreement. Among Greek Cypriots opinion was heavily weighted against the plan. Tassos Papadopoulos, the president of Cyprus, in a speech delivered on 7 April called on Greek Cypriots to reject the plan. His position was supported by the centrist Diko party and the socialists of EDEK as well as other smaller parties. His major coalition partner AKEL, one of the largest parties on the island, chose to reject the plan bowing to the wishes of the majority of the party base. Support for the plan was voiced by Democratic Rally (DISY) leadership, the main right wing party, despite opposition to the plan from the majority of party followers, and the United Democrats, a small centre left party led by George Vasiliou, a former president. Glafcos Clerides, now retired from politics, also supported the plan. Prominent members of DISY who did not support the Annan plan split from the party and openly campaigned against it. The Greek Cypriot Church also opposed the plan in line with the views of the majority of public opinion. The United Kingdom (a Guarantor Power) and the United States came out in favour of the plan. Turkey signalled its support for the plan. The Greek Government decided to remain neutral. However, Russia was troubled by an attempt by Britain and the US to introduce a resolution in the UN Security Council supporting the plan and used its veto to block the move. This was done because they believed that the resolution would provide external influence to the internal debate, which they did not view as fair. In 24 April referendum the Turkish Cypriots endorsed the plan by a margin of almost two to one. However, the Greek Cypriots resoundingly voted against the plan, by a margin of about three to one. + Referendum resultsReferendum result YesNoTurnout Total % Total %Turkish Cypriot community 50,500 64.90% 14,700 35.09% 87%Greek Cypriot Community 99,976 24.17%313,70475.83% 88%Total legitimate ballots in all areas150,50031.42%328,50068.58%

Кипр даусы референдумнан кейін

2004 жылы Кипр түркі қауымдастығына Кипр делегациясының құрамында Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясында (ПАСЕ) «бақылаушы мәртебесі» берілді. Содан бері Солтүстік Кипр Ассамблеясына ПАСЕ-нің екі түрік кипрлігі өкілі сайланды. 2004 жылдың 1 мамырында, референдумнан бір апта өткен соң, Кипр Еуропалық Одаққа қосылды. Қосылу шарттары бойынша бүкіл арал Еуропалық Одақтың мүшесі болып саналады. Алайда, Солтүстік Кипрде Еуропалық Одақтың заңдар жинағы – «acquis communautaire» қолданылуы тоқтатылды. Референдумнан кейін 2004 жылдың маусымында Кипр түркі қауымдастығы, Кипр үкіметінің қарсылығына қарамастан, 1979 жылдан бері бақылаушы болып табылатын Ислам ынтымақтастық ұйымында «Кипр түркі мемлекеті» деп өзгертілді. 2004 жылдың қалған бөлігінде Кипр түркілерімен тікелей сауданы ашу және олардың инфрақұрылымын жаңартуға 259 миллион евро қаражат бөлу туралы Еуропалық Одақтың ұсынысы талқыланды. Бұл мәселе үлкен пікірталас тудырды. Кипрлік гректер Солтүстік Кипрдегі порттар мен әуежайлар арқылы тікелей сауда болуы мүмкін емес деп мәлімдеді, өйткені олар танылмаған және Кипрлік түріктер оңтүстіктегі Кипрлік гректердің халықаралық деңгейде танылған нысандарын пайдалануы керек деді. Кипр түркілері бұл ұсынысты Пападопулос пен оның үкіметі шыншыл емес және мазақтайтын деп қабылдамады. Сонымен қатар, Түркияның Еуропалық Одаққа болашақ мүшелігінің басталуы туралы мәселе қаралды. 2004 жылғы 17 желтоқсанда өткен Еуропалық кеңесте және Кипрдің гректері бұдан бұрын вето қоюмен қорқытқанға қарамастан, Түркияға ресми мүшелік келіссөздерді бастау күні берілді, егер ол кедендік одақты Еуропалық Одаққа жаңа кіргендерге, соның ішінде Кипрге, кеңейтетін хаттамаға қол қойса. Осылай жасалса, ресми мүшелік келіссөздер 2005 жылдың 3 қазанында басталады. БҰҰ-ның жоспары референдумда жеңіліске ұшырағаннан кейін екі тарап арасында келіссөздерді қайта бастауға тырысу болған жоқ. Екі тарап та келісімге қол жеткізу үшін күш-жігерін жалғастыруға дайын екендігін растағанмен, БҰҰ Бас хатшысы 2004 жылы ұсынған жоспарына негізделген жаңа келіссөздер жан-жақты шешімге әкелетініне сенімді болмай тұрып, процесті қайта бастауға дайын емес. Осы мақсатта ол Кипр гректерінен келісімге енгізілген өзгерістердің жазбаша тізімін ұсынуды өтінді. Бұл ұсынысты президент Тассос Пападопулос келіссөздер басталғанға дейін тараптардың өз талаптарын білдіруін күтуге болмайды деген негіздемемен қабылдамады. Алайда, грек кипрліктер өздерінің алаңдаушылығын ауызша білдіруге дайын. Кипрлік гректердің тағы бір алаңдаушылығы жаңа келіссөздер үшін рәсімдік процеске байланысты. Пападопулос мырза төрелік шешімді де, талқылау кестесін де қабылдамайтынын айтты. БҰҰ бұл жағдай тағы да бір аяқталмайтын процесске әкеліп соғады деп қорқады. 2012 жылдың қазан айында Солтүстік Кипр «Кипр түрік мемлекеті» атауымен Экономикалық ынтымақтастық ұйымының «бақылаушы мүшесі» болды. Stratis Efthymiou-ның айтуынша, жеңілгенімен, референдум грек-кипрлік қауымдастыққа қалыптастыратын әсер етті; грек-кипрліктер қайта бірігуді қолға түсетін шындық деп санайды, бұл ұлтшылдық күрес пен әскери қорғаныс идеяларын әлсіретті. Ефтихмиудің айтуынша, референдумнан кейін әскери қызметке шақырудан қашу құбылысы кең тараған, ал қорғаныс бюджеті өте аз мөлшерге айналған. Түрік автоспорт федерациясы (TOSFED) және Түрік Гран-приін ұйымдастырушылар (MSO) 2006 жылғы 7 қарашада FIA Халықаралық апелляциялық сотының қарауына дейін айыппұл сомасының жартысын төлеуге келісті. TOSFED бұл қадам жоспарланбағанын және Талаттың FIA-ның подиумға қатысу критерийлеріне сәйкес келетінін айтты. Халықаралық саясаттағы бейтараптығын қалпына келтіруге ынталы FIA өзінің ұстанымын сақтап, апелляцияны кері қайтаруға мәжбүр болды.

In 2004, the Turkish Cypriot community was awarded "observer status" in the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE), as part of the Cypriot delegation. Since then, two Turkish Cypriot representatives of PACE have been elected in the Assembly of Northern Cyprus. On 1 May 2004, a week after the referendum, Cyprus joined the European Union. Under the terms of accession the whole island is considered to be a member of the European Union. However, the terms of the acquis communautaire, the EU's body of laws, have been suspended in Northern Cyprus. After the referendum, in June 2004, the Turkish Cypriot community, despite the objection of the Cypriot government, had its designation at the Organisation of Islamic Cooperation, of which it has been an observer since 1979, changed to the "Turkish Cypriot State". Despite initial hopes that a new process to modify the rejected plan would start by autumn, most of the rest of 2004 was taken up with discussions over a proposal by the European Union to open up direct trade with the Turkish Cypriots and provide €259,000,000 in funds to help them upgrade their infrastructure. This provoked considerable debate. The Greek Cypriots stated that there can be no direct trade via ports and airports in Northern Cyprus as these are unrecognised and said that Turkish Cypriots should use Greek Cypriot facilities in the south are they are internationally recognised. This was rejected by the Turkish Cypriots as insincere and mocking by Papadopoulos and his government. At the same time, attention turned to the question of the start of Turkey's future membership of the European Union. At a European Council held on 17 December 2004, and despite earlier Greek Cypriot threats to impose a veto, Turkey was granted a start date for formal membership talks on condition that it signed a protocol extending the customs union to the new entrants to the EU, including Cyprus. Assuming this was done, formal membership talks would begin on 3 October 2005. Following the defeat of the UN plan in the referendum there has been no attempt to restart negotiations between the two sides. While both sides have reaffirmed their commitment to continuing efforts to reach an agreement, the UN Secretary General has not been willing to restart the process until he can be sure that any new negotiations will lead to a comprehensive settlement based on the plan he put forward in 2004. To this end, he asked the Greek Cypriots to present a written list of the changes they would like to see made to the agreement. This was rejected by President Tassos Papadopoulos on the grounds that no side should be expected to present their demands in advance of negotiations. However, it appears as though the Greek Cypriots would be prepared to present their concerns orally. Another Greek Cypriot concern centres on the procedural process for new talks. Mr. Papadopoulos said that he would not accept arbitration or timetables for discussions. The UN fears that this would lead to another open ended process that could drag on indefinitely. In October 2012, Northern Cyprus became an "observer member" country of the Economic Cooperation Organization under the name "Turkish Cypriot State". According to Stratis Efthymiou, even though defeated, the referendum had a formative impact on the Greek Cypriot community; Greek Cypriots felt that reunification is a touchable reality, and this undermined the nationalist struggle and ideas of military defence. According to Efthymiou, since the referendum, the phenomenon of draft dodging has become prevalent and the defence budget has turned into a trivial amount. The Turkish Motorsports Federation (TOSFED) and the organisers of the Turkish Grand Prix (MSO) agreed to pay half the fined sum pending an appeal to be heard by the FIA International Court of Appeal on 7 November 2006. TOSFED insisted the move was not planned and that Talat did fit FIA's criteria for podium presentations as a figure of world standing. Keen to repair their impartiality in international politics, the FIA stood their ground forcing the appeal to be withdrawn.

Кипр Республикасындағы 2008 жылғы сайлау

2008 жылғы президенттік сайлауда Пападопулос АКЕЛ үміткері Димитрис Кристофиасқа еңіскеді, ол бірігу туралы келіссөздерді дереу қайта бастауға уәде берді. Сайлау қорытындысы туралы сөйлеген Мехмет Али Талат: «Алдағы кезең Кипр мәселесін барлық қиындықтарға қарамастан, ақылға сыятын уақыт ішінде шешуге болатын кезең болады, егер ниет болса» деді. Кристофиас президент болып сайланғаннан кейін алғашқы кездесуін түрік кипрлік көшбасшымен 2008 жылдың 21 наурызында Никосиядағы БҰҰ-ның буферлік аймағында өткізді. Кездесуде екі көшбасшы бірігу туралы «мазмұнды» келіссөздердің жаңа кезеңін бастауға және 1960 жылдардағы қауымдық қақтығыстар салдарынан екіге бөлініп, аралдың бөлінісінің символына айналған Ледра көшесін қайта ашуға келісті. 2008 жылдың 3 сәуірінде кедергілер алынып тасталғаннан кейін, Ледра көшесіндегі өтпелі пункт грек және түрік кипрлік шенеуніктердің қатысуымен қайта ашылды.

2008-2012 жылдардағы келіссөздер мен үшжақты кездесулер

Техникалық комитеттердің алғашқы отырысы 2008 жылдың 18 сәуірінде өтуі жоспарланған еді. Талат пен Кристофиас 2008 жылғы 7 мамырда коктейль кешінде кездесіп, келіссөздердің қазіргі уақытқа дейінгі барысын қарастыру үшін үнемі кездесуге келісті. 2008 жылғы 23 мамырда техникалық комитеттердегі прогресс бағалану үшін екінші ресми саммит өтті. 2008 жылдың 1 шілдесінде өткен кездесуде екі лидер бірыңғай азаматтық және бірыңғай егемендік концепциялары бойынша принципті келісімге келді және жақын арада қайта біріктіру бойынша тікелей келіссөздерді бастауға шешім қабылдады; сол күні Австралияның бұрынғы сыртқы істер министрі Александр Даунер Кипр бойынша БҰҰ-ның жаңа арнайы өкілі болып тағайындалды. Кристофиас пен Талат 2008 жылдың 25 шілдесінде нақты келіссөздер басталар алдында дайындық жұмыстарын соңғы рет қарастыру үшін тағы кездесуге келісті. Кристофиас біріккен Кипр мемлекетінің президенттігін кезеңмен жүзеге асыруды ұсынуы күтілді. Талат келіссөздерді қыркүйекте бастау күнін белгілейтінін айтты және келіссөздерден кейін екі қауымда да референдумға ұсынылатын бірігу жоспарымен Түркия мен Грекияның кепілдік беру рөлін жоюға келіспейтінін қайталады. 2008 жылдың желтоқсанында Афинадағы социалистік газет «To Vima» Кристофиас пен Талат арасындағы қарым-қатынастағы «дағдарысты» сипаттады, түрік кипрліктері ашық түрде «конфедерация» туралы сөйлей бастады, бұл идеяға Оңтүстік Никосия қарсы болды. Түркияның Кипрдің эксклюзивті экономикалық аймағында мұнай барлаумен айналысатын кемелерін тоқтатуы және түрік кипрлік басшылығының Анкараның Кипрдің континенттік шельфі жоқ деген талабын қолдауы жағдайды одан әрі шиеленістірді. 2009 жылғы 29 сәуірде Талат Англия мен Уэльстің апелляциялық соты (Орамс ісі бойынша соңғы шешімді қабылдайтын орган) Еуропалық соттың (ЕС) шешімімен үйлесетін шешім қабылдаса, Кипрдегі келіссөз процесі қайта қалпына келмейтіндей зардап шегетінін мәлімдеді. Еуропалық комиссия Кипр Республикасын Орамстың демалыс үйін сақтап қалу үшін жүргізіп жатқан заңдық күресті бөлінген арал үшін саяси күреске айналдырмауға ескертті. 2010 жылдың 31 қаңтарында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Пан Ги Мун елді қайта біріктіру мақсатында келіссөздерді жеделдету үшін Кипрге келді. Ұлттық Бірлік партиясының ұлтшыл лидері Дервиш Эроглуның Солтүстік Кипр президенті болып сайлануы қайта біріктіру келіссөздерін қиындатады деп күтілді; алайда, Эроглу бұрынғы ұстанымдарынан өзгеше, енді федеративтік мемлекетті де қолдайтынын мәлімдеді. 2010 жылдан 2012 жылға дейін Пан Ги Мун, Кристофиас және Эроглу келіссөздер жүргізген бес үшжақты кездесу өтті, бірақ негізгі мәселелер бойынша келісімге қол жеткізілмеді. 2011 жылдың наурыз айында бұл процесс туралы сұрағанда Пан Ги Мун: «Келіссөздер аяқталмайтын процесс болмауы керек, сондай-ақ біз келіссөздер үшін ғана созылатын келіссөздерге жол бере алмаймыз» деді. Сол айда 2008 жылдың сәуірінен бері негізгі мәселелер бойынша келісімге қол жеткізілмей, 100-ші келіссөз өтті – бұл тұрақ келесі бір жарым жыл бойы жалғасты, тіпті 2012 жылы Кипрдың ЕО төрағалығын қабылдауына бағытталған жаңа күш салуларға қарамастан. 2012 жылы келіссөздер күйреуге жақын келді, Пан Ги Мун «халықаралық конференция шақыру үшін қайта біріктіру келіссөздерінің негізгі мәселелері бойынша жеткілікті прогресс жоқ» деді. Бас хатшының арнайы кеңесшісі Александр Даунер: «Егер грек кипрліктері мен түрік кипрліктері біріккен Кипр моделі бойынша келісе алмаса, Біріккен Ұлттар Ұйымы оларды келістіре алмайды» деп түсіндірді. Эроглу грек кипрлік тараппен бірлескен комитеттердің сол жылы қыркүйекте сенімділік шараларын қабылдау үшін құрылғандығын, бірақ 2013 жылдың басында грек кипрлік қоғамдастығында үкімет ауысуына байланысты келіссөздер тоқтатылғандығын мәлімдеді. 2014 жылдың 11 ақпанында БҰҰ Бас хатшысының арнайы кеңесшісі Александр Даунер қызметтен кетті. Кипрдің грек және түрік лидерлері бірлескен коммюнике жариялады.

A first meeting of the technical committees was set to take place on 18 April 2008. Talat and Christofias met socially at a cocktail party on 7 May 2008, and agreed to meet regularly to review the progress of the talks so far. A second formal summit was held on 23 May 2008 to review the progress made in the technical committees. At a meeting on 1 July 2008, the two leaders agreed in principle on the concepts of a single citizenship and a single sovereignty, and decided to start direct reunification talks very soon; on the same date, former Australian foreign minister Alexander Downer was appointed as the new UN envoy for Cyprus. Christofias and Talat agreed to meet again on 25 July 2008 for a final review of the preparatory work before the actual negotiations would start. Christofias was expected to propose a rotating presidency for the united Cypriot state. Talat stated he expected they would set a date to start the talks in September, and reiterated that he would not agree to abolishing the guarantor roles of Turkey and Greece, with a reunification plan would be put to referendums in both communities after negotiations. In December 2008, the Athenian socialist daily newspaper To Vima described a "crisis" in relations between Christofias and Talat, with the Turkish Cypriots beginning to speak openly of a loose "confederation", an idea strongly opposed by South Nicosia. Tensions were further exacerbated by Turkey's harassment of Cypriot vessels engaged in oil exploration in the island's Exclusive Economic Zone, and by the Turkish Cypriot leadership's alignment with Ankara's claim that Cyprus has no continental shelf. On 29 April 2009, Talat stated that if the Court of Appeal of England and Wales (that will put the last point in Orams' case) makes a decision in the same spirit as the decision of European Court of Justice (ECJ) then the negotiation process in Cyprus will be damaged in such a way that it will never be repaired once more. The European Commission warned the Republic of Cyprus not to turn Orams' legal fight to keep their holiday home into a political battle over the divided island. On 31 January 2010, United Nations Secretary General Ban Ki moon arrived in Cyprus to accelerate talks aimed at reuniting the country. The election of nationalist Derviş Eroğlu of the National Unity Party as president in Northern Cyprus on was expected to complicate reunification negotiations; however, Eroǧlu stated that he was now also in favour of a federal state, a change from his previous positions. A series of five tripartite meetings took place from 2010 to 2012, with Ban, Christofias and Eroǧlu negotiating, but without any agreement on the main issues. When asked about the process in March 2011, Ban replied "The negotiations cannot be an open ended process, nor can we afford interminable talks for the sake of talks". That month saw the 100th negotiation since April 2008 without any agreement over the main issues a deadlock that continued through the next year and a half despite a renewed push for Cyprus to unite and take over the EU presidency in 2012. Talks began to fall apart in 2012, with Ban Ki moon stating that "there is not enough progress on core issues of reunification talks for calling an international conference". Special Advisor of the Secretary General Alexander Downer further commented that "If the Greek Cypriot and Turkish Cypriot Leaders cannot agree with each other on a model for a united Cyprus, then United Nations cannot make them". Eroglu stated that joint committees with the Greek Cypriot side had been set up to take confidence building measures in September that year, but negotiations were suspended in early 2013 because of a change of government in the Greek Cypriot community of Cyprus. On 11 February 2014, Alexander Downer, UN Secretary General's special adviser, stepped down. The Greek and Turkish Cypriot leaders declared a Joint Communique.

2014 жылғы қайта жаңғыртылған баяндамалар

2014 жылдың ақпан айында Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы бірнеше жылдық жақсы қарым-қатынастардан кейін Кипр дауының шешілуі үшін жаңа келіссөздер басталды. 2014 жылдың 11 ақпанында грек және түрік кипрлік қауымдастықтарының басшылары Никос Анастасиадес және Дервиш Ероглу келесі бірлескен мәлімдемені жариялады: «Қазіргі жағдай қабылдауға келмейді және оны ұзарту грек кипрліктері мен түрік кипрліктері үшін жағымсыз салдарға әкеледі. Басшылар келісімнің бүкіл аймаққа оң әсер ететініне, алдымен түрік кипрліктері мен грек кипрліктеріне пайда әкелетініне, демократиялық принциптерді, адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды, сондай-ақ бір-бірінің ерекшелігі мен тұтастығын құрметтеуге және Еуропалық Одақтағы біріккен Кипрдегі ортақ болашақтарын қамтамасыз етуге сенім білдірді. Басшылар нәтижеге бағытталған келіссөздерді қайта бастауға бел буды. Барлық шешілмеген негізгі мәселелер талқылауға салынады және өзара байланыста қарастырылады. Басшылар мүмкіндігінше тезірек келісімге қол жеткізуді көздеп, одан кейін бір уақытта жеке референдумдар өткізеді. Келісім Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тиісті қарарларында және жоғары деңгейдегі келісімдерде көрсетілгендей, саяси теңдікке ие екі аймақты, екі қауымдастықтан тұратын федерация негізінде құрылады. Біріккен Кипр Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Еуропалық Одақтың мүшесі ретінде бірыңғай халықаралық құқықтық тұлғаға және бірыңғай егемендікке ие болады, ол БҰҰ Жарғысына сәйкес Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық мүше мемлекеттеріне тән және грек кипрліктері мен түрік кипрліктерінен тең дәрежеде туындайтын егемендік ретінде анықталады. Федералды заңмен реттелетін бірыңғай біріккен Кипр азаматтығы болады. Біріккен Кипрдің барлық азаматтары сонымен қатар грек кипрлік мемлекетінің немесе түрік кипрлік мемлекетінің азаматтары болады. Бұл мәртебе ішкі және Біріккен Кипр азаматтығын ешқандай жағдайда алмастырмайды, керісінше толықтырады. Федералды үкіметтің өкілеттіктері және оның нақтыланған өкілеттіктеріне байланысты мәселелер конституциямен белгіленеді. Федеративтік конституция сонымен қатар құрамына кіретін мемлекеттердің қалған өкілеттіктерін жүзеге асыруын қарастырады. Құрамына кіретін мемлекеттер федералды үкіметтің араласуына жол бермей, өздерінің барлық өкілеттіктерін толық және қайтарылмайды. Федералды заңдар құрамына кіретін мемлекеттердің құзыреті шегінде олардың заңдарына қол сұқпайды, ал құрамына кіретін мемлекеттердің заңдары федералды үкіметтің құзыреті шегінде федералды заңдарға қол сұқпайды. Осыған байланысты кез келген дауды Федералды Жоғарғы Сот шешеді. Ешбір тарап екінші тарапқа билік немесе юрисдикция иелігін талап ете алмайды. Біріккен Кипр федерациясы келісімге жеке референдумдар арқылы мақұлдағаннан кейін келісімнен туындайды. Федералды конституция Біріккен Кипр федерациясының тең мәртебелі екі құрамына кіретін мемлекеттен тұратынын белгілейді. Федерацияның екі аймақты, екі қауымдастық сипаты және Еуропалық Одақтың негіздері бүкіл аралда сақталады және құрметтеледі. Федералды конституция елдің жоғары заңы болып табылады және федерацияның барлық органдары мен құрамына кіретін мемлекеттер үшін міндетті болып табылады. Кез келген басқа елмен толық немесе ішінара бірігуге, бөлінуге немесе жағдайды бір жақты түрде өзгертуге тыйым салынады. Келіссөздер барлық мәселелер келісілгенше ештеңе келісілмейді деген қағидаға негізделген. Тағайындалған өкілдерге кез келген уақытта кез келген мәселені талқылауға толық өкілеттік берілген және олар қажет болған жағдайда барлық мүдделі тараптарға қатар қол жеткізуге тиіс. Екі қауымның басшылары қажет болған сайын кездеседі. Олар шешім қабылдаудың соңғы құқығын өздерінде сақтайды. Тек басшылардың еркін келісімімен қол жеткізілген келісім ғана жеке референдумдарға ұсынылуы мүмкін. Кез келген төрелік те жол берілмейді. Тараптар келіссөздердің сәтті өтуіне жәрдемдесетін оң атмосфераны құруға тырысады. Олар келіссөздер туралы айыптау ойындарынан немесе басқа да жағымсыз пікірлерден аулақ болуға міндеттенеді. Олар сондай-ақ біріккен Кипр перспективасына серпін беретін сенімділік шараларын іске асыруға күш жұмсауға міндеттенеді. Грекия мен Түркия үкіметтері жаңа бейбіт келіссөздерге қолдау білдірді. Мәлімдемеге Еуропалық Одақ та ризашылық білдірді. 2014 жылдың 13 ақпанында архиепископ Хризостомос Анастасиадеске Бірлескен мәлімдемеге қолдау көрсетті. 2014 жылдың 14 ақпанында грек кипрлік келіссөзші Андреас Маврояннис және түрік кипрлік келіссөзші Кудрет Озерсай алғашқы кездесуін өткізіп, Грекия мен Түркияға сәйкес сапарға шығуға келісті. Грек кипрлік саяси партиялары арасындағы реакциялар әртүрлі болды. Оппозициядағы AKEL партиясы мәлімдемеге қолдау білдірді. 27 ақпанда DIKO коалициялық үкіметтен шығу туралы шешім қабылдады, себебі Бірлескен мәлімдеме түрік кипрліктеріне жеке егемендік бергенін түсіндірді. 2015 жылдың 15 мамырында Акинчи-Анастасиадес келіссөздерінің алғашқы кездесуінде Солтүстік Кипр грек кипрліктері үшін виза талаптарын алып тастады, ал Анастасиадес Пентадактилос таулы аймағына жақын солтүстіктегі 28 миналау айманының карталарын ұсынды.

In February 2014, renewed negotiations to settle the Cyprus dispute began after several years of warm relations between the north and the south. On 11 February 2014, the leaders of Greek and Turkish Cypriot communities, Nicos Anastasiades and Derviş Eroğlu, respectively, revealed the following joint declaration:

The status quo is unacceptable and its prolongation will have negative consequences for the Greek Cypriots and Turkish Cypriots. The leaders affirmed that a settlement would have a positive impact on the entire region, while first and foremost benefiting Turkish Cypriots and Greek Cypriots, respecting democratic principles, human rights and fundamental freedoms, as well as each other's distinct identity and integrity and ensuring their common future in a united Cyprus within the European Union. The leaders expressed their determination to resume structured negotiations in a results oriented manner. All unresolved core issues will be on the table, and will be discussed interdependently. The leaders will aim to reach a settlement as soon as possible, and hold separate simultaneous referenda thereafter. The settlement will be based on a bi communal, bi zonal federation with political equality, as set out in the relevant Security Council Resolutions and the High Level Agreements. The united Cyprus, as a member of the United Nations and of the European Union, shall have a single international legal personality and a single sovereignty, which is defined as the sovereignty which is enjoyed by all member States of the United Nations under the UN Charter and which emanates equally from Greek Cypriots and Turkish Cypriots. There will be a single united Cyprus citizenship, regulated by federal law. All citizens of the united Cyprus shall also be citizens of either the Greek Cypriot constituent state or the Turkish Cypriot constituent state. This status shall be internal and shall complement, and not substitute in any way, the united Cyprus citizenship. The powers of the federal government, and like matters that are clearly incidental to its specified powers, will be assigned by the constitution. The Federal constitution will also provide for the residual powers to be exercised by the constituent states. The constituent states will exercise fully and irrevocably all their powers, free from encroachment by the federal government. The federal laws will not encroach upon constituent state laws, within the constituent states' area of competences, and the constituent states' laws will not encroach upon the federal laws within the federal government's competences. Any dispute in respect thereof will be adjudicated finally by the Federal Supreme Court. Neither side may claim authority or jurisdiction over the other. The united Cyprus federation shall result from the settlement following the settlement's approval by separate simultaneous referenda. The Federal constitution shall prescribe that the united Cyprus federation shall be composed of two constituent states of equal status. The bi zonal, bi communal nature of the federation and the principles upon which the EU is founded will be safeguarded and respected throughout the island. The Federal constitution shall be the supreme law of the land and will be binding on all the federation's authorities and on the constituent states. Union in whole or in part with any other country or any form of partition or secession or any other unilateral change to the state of affairs will be prohibited. The negotiations are based on the principle that nothing is agreed until everything is agreed. The appointed representatives are fully empowered to discuss any issue at any time and should enjoy parallel access to all stakeholders and interested parties in the process, as needed. The leaders of the two communities will meet as often as needed. They retain the ultimate decision making power. Only an agreement freely reached by the leaders may be put to separate simultaneous referenda. Any kind of arbitration is excluded. The sides will seek to create a positive atmosphere to ensure the talks succeed. They commit to avoiding blame games or other negative public comments on the negotiations. They also commit to efforts to implement confidence building measures that will provide a dynamic impetus to the prospect for a united Cyprus. The governments of both Greece and Turkey expressed their support for renewed peace talks. The declaration was also welcomed by the European Union. On 13 February 2014, Archbishop Chrysostomos lent Anastasiades his backing on the Joint Declaration. On 14 February 2014, the Greek Cypriot negotiator Andreas Mavroyiannis and Turkish Cypriot negotiator Kudret Özersay held their first meeting and agreed to visit Greece and Turkey respectively. Reactions among the Greek Cypriot political parties were mixed. The opposition AKEL party declared its support for the declaration. On 27 February, DIKO decided to leave the coalition government, with the explanation that the Joint Declaration had conceded separate sovereignty to Turkish Cypriots. On 15 May 2015, in the first Akıncı–Anastasiades negotiation meeting, Northern Cyprus lifted visa requirements for Greek Cypriots, and Anastasiades presented maps of 28 minefields in the north, near the mountainous region of Pentadaktilos.

2015-2017 жылдардағы кездесулер

Кипр Республикасының Президенті Никос Анастасиадис және Солтүстік Кипрдің Президенті Мустафа Акинджи алғаш рет кездесіп, 2015 жылдың 12 мамырында бейбіт келіссөздерін қайта бастады. 2017 жылдың 7 шілдесінде БҰҰ қолдауымен Швейцария Альпі тауларында өткен, соңғы 10 күннен бері жалғасқан келіссөздер, тараптар келісе алмағандықтан тоқтатылды. Кипрдің Кранс-Монтанадағы келіссөздері бейбітшілік және қайта бірігу туралы келісімге келмей аяқталды. 2017 жылдың 1 қазанында Ұлыбританияның бұрынғы сыртқы істер министрі Джек Стро аралдың бөлінуі ғана түрік және грек кипрліктері арасындағы дауды шеше алатынын мәлімдеді. 2 қазанда түрік кипрліктерінің сыртқы істер министрі Тахсин Ертугрулоглу аралдағы федерация құру мүмкін емес екенін айтты. 2017 жылдың соңында Fitch тобының бөлігі болып табылатын Business Monitor International Кипрді біріктіру жөніндегі жаңа келісім мүмкіндігін өте аз деп бағалағаннан, өте алыс перспектиіваға ие деп өзгертті.

2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2018 жылдың маусым айында БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш Кипр мәселесі бойынша жаңа кеңесшісі болып Джейн Холл Лютті тағайындады. Оның міндеті екі кипрлік көшбасшы – Никос Анастасиадес пен Мустафа Акинджимен, сондай-ақ үш кепілдік беруші елдермен (Грекия, Түркия және Ұлыбритания) консультациялар жүргізу болып табылды. Лют 2018 жылдың қыркүйегінде консультациялардың бірінші раундын, 2018 жылдың қазанында екінші раундын, 2019 жылдың қаңтарында үшінші раундын және 2019 жылдың 7 сәуірінде төртінші және соңғы раундын өткізді. Ол екі тараптың да ұстанымдарының алшақтағанын анықтады. 2018 жылдың 12 қарашасында аралдың шығыс жағалауындағы Деринья және Никосиядан батысқа қарай 52 шақырым жердегі Лефка Апплики бекеттері ашылды, бұл аралдың 180 шақырымдық буферлік аймағындағы кезеңдердің жалпы санын тоғызға жеткізді. 2019 жылдың 5 ақпанында Грекия мен Түркия Кипр дауына қатысты мәселелерді қоса алғанда, диалог арқылы өзара шиеленісті азайтуға ниетті екендерін мәлімдеді. Алайда, тараптардың арасындағы Кипрдің эксклюзивті экономикалық аймағының суларында мұнай мен газды барлау мәселесі бойынша дау келіссөздерді жаңаруға кедерілгі келтіруде. 2019 жылдың 25 қарашасында Гутерриш, Анастасиадес және Акинджи Берлинде бейресми кешкі асқа жиналып, Кипр мәселесі бойынша келесі қадамдарды талқылады. Алайда, грек кипрліктері мен түрік кипрліктері Кипр келіссөздерін кезең-кезеңмен, мағыналы және нәтижеге бағытталған түрде қайта бастау үшін «негізгі шарттарды» келісе алмады. 2020 жылдың 20 қаңтарында Біріккен Ұлттар Ұйымының Кипрдегі арнайы өкілі келіссөздер тоқтап тұрғандықтан «бірігудің әлі де мүмкін екендігіне күмәнданушылық күшейіп бара жатыр» деді. 2020 жылдың ақпан айында Солтүстік Кипрдің президенті Мустафа Акинджи The Guardian газетіне берген сұхбатында, егер Кипрде бірігуге қатысты күш-жігер сәтсіз аяқталса, Солтүстік Кипр Түркияға тәуелді болып, де-факто түрік провинциясы ретінде жұтылуы мүмкін екенін айтты. Ол Қырым сияқты аннексия перспективасы «қорқынышты» болар еді деп қосты. Түрік шенеуніктері оны айыптады. Түркияның вице-президенті Фуат Октай: «Түркия Республикасының барлық жағдайда ТМРК-мен бірге тұрып, оның құқықтары мен мүдделерін қорғайтын Түркия Республикасын сынаған мәлімдемелерді айыптаймын» деді. Коммуникациялар директоры Фахреттин Алтын Акинджи президенттік лауазымға лайық емес екенін айтты, сондай-ақ көптеген түрік кипрліктері мен түрік әскерлері (Кипр үшін) қаза болғанын және Түркияның ешқандай елдің жеріне қатысты жоспары жоқ екенін мәлімдеді. Әділет министрі Абдулхамит Гүл Акинджидің ата-бабалары мен шейіттерге зиян келтіргеніне байланысты оның пікірін сынады. Сонымен қатар, Кипр түркілерінің премьер-министрі Ерсин Татар Акинджиді сынады. 2020 жылы Кипрді біріктіру жөніндегі келіссөздерде ешқандай үзіліс болған жоқ. Никос Роландис (Кипрдің 1978–1983 жылдардағы сыртқы істер министрі және 1998–2003 жылдардағы сауда министрі) Кипр дауына саяси шешім табу қазірдің өзінде мүмкін емес екенін айтты. Екі мемлекеттік шешімді қолдайтын премьер-министр Ерсин Татар 2020 жылғы Солтүстік Кипр президенттік сайлауында жеңіске жетті. 2022 жылдың 11 қарашасында Солтүстік Кипр Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) мүше емес байқаушы мемлекеті болды, оның ресми атауы «Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы». Кипр үкіметі бұл әрекетті айыптады. Еуропалық Одақ та оны айыптап, «аумақтық тұтастық пен БҰҰ хартасының қағидасын қатты қолдайтынын» білдірді. 2023 жылдың 29 сәуірінде Солтүстік Кипр Түркі мемлекеттерінің парламенттік ассамблеясының (ТҮПА) байқаушы мүшесі болды, оның ресми атауы «Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы».

In June 2018, in an attempt to jump start the talks, UN Secretary General António Guterres appointed Jane Holl Lute as his new adviser for Cyprus. Her mission was to consult the two Cypriot leaders, Nicos Anastasiades and Mustafa Akıncı, and the three guarantor parties (Greece, Turkey, and the United Kingdom) to determine if favourable conditions existed to resume UN hosted negotiations and, if so, to prepare comprehensive "terms of reference". Lute conducted a first round of consultations in September 2018, a second in October 2018, a third in January 2019, and a fourth and final round on 7 April 2019, and found that both sides were seemingly farther apart. On 12 November 2018, the Dherynia checkpoint on the island's east coast and the Lefka Aplikli checkpoint 52 km west of Nicosia were opened that brought the total crossing points to nine along the island's 180 km long buffer zone. On 5 February 2019, Greece and Turkey stated they wanted to defuse tensions between them through dialogue, including regarding the Cyprus dispute. Another dispute over oil and gas explorations in the waters of Cyprus' exclusive economic zone between the different parties is however keeping them from renewing talks. On 25 November 2019, Guterres, Anastasiades and Akıncı came together at an informal dinner in Berlin and discussed the next steps on the Cyprus issue. Greek Cypriots and Turkish Cypriots could not however agree "terms of reference" to restart phased, meaningful, and results oriented Cyprus negotiations. On 20 January 2020, the United Nations special envoy for Cyprus said that "there's growing scepticism as to whether reunification is still possible" as negotiations remained deadlocked. In February 2020, Mustafa Akıncı, the President of Northern Cyprus, said in an interview with The Guardian that if the reunification efforts in Cyprus failed then northern Cyprus would grow increasingly dependent on Turkey and could end up being swallowed up, as a de facto Turkish province, adding that the prospect of a Crimea style annexation would be "horrible". Turkish officials condemned him. Turkey's vice president Fuat Oktay said: "I condemn the remarks that target Republic of Turkey which stands with TRNC in all conditions and protect its rights and interests." Communications Director Fahrettin Altun said that Akıncı does not deserve to be president, adding that many Turkish Cypriots and Turkish soldiers lost their lives (for Cyprus) and that Turkey has no designs on the soil of any country. Justice Minister Abdulhamit Gül criticised Akıncı's remarks, which he said hurt the ancestors and martyrs. In addition, Turkish Cypriot Prime Minister Ersin Tatar criticised Akıncı. No Cyprus unity talks breakthrough were seen in 2020. Nicos Rolandis (foreign minister of Cyprus 1978–1983 and commerce minister 1998–2003) said a political settlement to Cyprus dispute is almost impossible for now. Prime Minister Ersin Tatar, who supports a two state solution, won the 2020 Northern Cypriot presidential election. On 11 November 2022, Northern Cyprus became a non member observer state of the Organisation of Turkic States (OTS) with its official name "Turkish Republic of Northern Cyprus". The Cypriot government condemned this action. The European Union also condemned it and "expressed strong support to the principle of territorial integrity and the UN Charter." On 29 April 2023, Northern Cyprus became an observer member state of the Parliamentary Assembly of Turkic States (TURKPA) with its official name "Turkish Republic of Northern Cyprus".

Шешімдер туралы пікір

Бейбітшілік зерттеушілері Кипр дауының шешімін табу үшін қоғамды кең ауқымда қатыстыру қажет екенін айтады, себебі саяси элиталар осы дауды билік пен ресурстардың көзі ретінде пайдаланып келді.

Кипрдің қайта бірігуі

Халықаралық заң сарапшыларының тобы "Еуропалық Одақтың қолдауымен және 1960 жылғы Кипр Конституциясының негізінде Конституциялық Конвенция құруды, сондай-ақ негізгі принциптерге сәйкес келісімге жету үшін тікелей қатысы бар тараптарды біріктіруді" ұсынды. 2016 жылдың 8 маусымындағы Ақ үйдің ресми мәлімдемесінде АҚШ вице-президенті Джо Байден мен Түркия премьер-министрі Бинали Йылдырым "аралды екі аймақты, екі қауымдық федерация ретінде қайта біріктіретін келісімге" деген күшті қолдауларын қайта растады. 2017 жылы Кранс-Монтана саммиті сәтсіз аяқталғаннан кейін Кипрлік түркі басшылығы мен Түркия екі аймақты, екі қауымдық федерация саясатынан екі мемлекеттік шешімге көшті.

Екі күйлі шешім

Түркия екі мемлекеттік шешімді жиі қолдайды, әсіресе Түркия Президенті Режеп Тайып Ердоғанның 2020 жылы Солтүстік Кипрге жасаған сапарында. Көптеген сарапшылар бөліністі ең оңтайлы шешім деп санайды.

Сауалнамалар

2009 жылдың сәуірінде CyBC үшін жүргізілген сауалнама кипрлік гректердің көпшілігі бөлінуді қолдайтынын көрсетті. 2010 жылы өткізілген сауалнамада кипрлік гректердің 84% және кипрлік түріктердің 70% «екінші тарап әділ және тұрақты шешім үшін қажетті нақты келісімдер мен ұступтарды ешқашан қабылдамайды» деген пікірде болды. Gezici-дің 2020 жылғы қаңтардағы сауалнамасына сәйкес, екі мемлекеттік шешімді кипрлік түріктердің 81,3% қолдады. 2021 жылғы мамырда CyBC жүргізген сауалнамада кипрлік гректердің 36% Кипр мәселесіне ең жақсы шешім – екі аймақты, екі қауымдық федерация екенін, 19% – унитарлық мемлекет, ал 4% – екі жеке мемлекет деп санайды. 2022 жылы Кипр радио хабар тарату корпорациясы (CyBC) тапсырысы бойынша Cypronetwork кипрлік гректер арасында жүргізген сауалнамада 36% Кипр мәселесіне ең жақсы шешім – екі аймақты, екі қауымдық федерация екенін, 18% екі жеке мемлекетті ең жақсы нұсқа деп атады, 19% «бірлік мемлекетті» қалайды, ал 13% қолданыстағы жағдайды қолдайды.

Тиісті сот істері

Халықаралық құқық тәуелсіздік жариялауға тыйым салмайды, ал мемлекеттің танылуы – саяси мәселе. 2013 жылдың 2 шілдесінде Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот (АҚЕҚ) «солтүстік аймақтағы режимді халықаралық жағынан танудың болмауына қарамастан, оның іс-қимылдарын іс жүзінде тану практикалық мақсаттар үшін қажет болуы мүмкін. Осылайша, «ТҚР» билігі азаматтық, әкімшілік немесе қылмыстық құқық шараларын қабылдаса және оларды осы аумақта қолдану немесе орындау Конвенция мақсаттары үшін ішкі құқықта заңдық негізге ие деп есептелуі мүмкін» деп шешім қабылдады. 2014 жылдың 9 қазанында АҚШ Федералды соты «ТҚР президенті, премьер-министрі, заң шығару және сот жүйесі бар демократиялық республика ретінде қызмет етеді» деп мәлімдеді. 2015 жылдың 2 қыркүйегінде АҚЕҚ «ТҚР-да құрылған сот жүйесі оның қызмет ететін «конституциялық және заңдық негізіне» сүйене отырып, «заңмен құрылған» деп есептелуі керек, сондай-ақ «ТҚР» соттарының жалпы тәуелсіздігі мен/немесе бейтараптығы жоқ деген айыптаманы қабылдамады» деп шешті. 2017 жылдың 3 ақпанында Ұлыбританияның Жоғарғы соты «Ұлыбритания заңнамасында Үкіметтің Солтүстік Кипрді танудан бас тартуына қатысты міндеттеме жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымы Солтүстік Кипрдің құқық қорғау органдарымен жұмыс істейді және аралдың екі бөлігі арасындағы ынтымақтастықты жеңілдетеді» деп мәлімдеді және Ұлыбритания полициясы мен Солтүстік Кипрдегі құқық қорғау органдары арасындағы ынтымақтастықтың заңды екенін көрсетті.