Солтүстік Кипр: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Солтүстік Кипр солтүстік-шығыста Карпас түбегінің ұшынан Морфоу шығанағына, Кормакитис мүйісіне және батыстағы ең батыс нүктесі – Коккина эксклавына дейін созылады. Оның ең оңтүстік нүктесі – Луружина ауылы. Біріккен Ұлттар Ұйымының бақылауындағы буферлік аймақ Солтүстік Кипр мен аралдың қалған бөлігі арасында жатыр және аралдың ең ірі қаласы және екі жақтың да астанасы – Никосияны бөліп тұрады. 1974 жылы Кипрді Грекияға қосып алу мақсатымен жасалған мемлекеттік төңкеріс Түркияның Кипрге басып кіруіне себеп болды. Бұл солтүстіктегі грек кипрліктердің көп бөлігінің қоныс аударуына, оңтүстіктен түрік кипрліктердің қашуына және аралдың бөлінуіне әкелді, нәтижесінде 1983 жылы солтүстік тарап бір жақты тәуелсіздік жариялады. Халықаралық мойындығы болмағандықтан Солтүстік Кипр экономикалық, саяси және әскери тұрғыдан Түркияға көптеп тәуелді. Кипр дауына шешім табуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Түрік армиясы ТМДК үкіметінің қолдауымен және келісімімен Солтүстік Кипрде ірі әскер күшін сақтап тұрады, ал Кипр Республикасы, Еуропалық Одақ және халықаралық қауымдастық оны оккупациялық күш деп санайды. Бұл әскери қатысу Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің бірнеше қарарында айыпталды. Солтүстік Кипр ЭКО және Ислам Ынтымақтастық Ұйымында «Түрік Кипр Мемлекеті» деген атпен, ПАСЕ-де «Түрік Кипр қауымдастығы» деген атпен, ал Түркі мемлекеттері ұйымында өз атымен бақылаушы мемлекет мәртебесіне ие.

1960-1974 жылдар

Біріккен Кипр 1960 жылдың тамызында британдық үкімшіліктен тәуелсіздік алды, грек және түрік кипрліктері энозис (Грекиямен бірігу) және таксим (саясат) (түрік тілінде "бөлу") жоспарларынан бас тартуға келісті. Келісімге сәйкес, Кипр екі қауымдастық арасында келісілген үлес бойынша кабинеттік лауазымдарды, парламенттік орындарды және мемлекеттік қызмет орындарын бөлуді көздейтін конституция бойынша басқарылатын болды. Үш жыл ішінде грек және түрік кипрліктері арасында әкімшілік мәселелерде шиеленіс күшейе бастады. Атап айтқанда, жеке муниципалитеттер мен салық салу мәселелері үкіметте тұйыққа түсірді. 1963 жылы президент Макариос конституцияға 13 түзету енгізу арқылы бір жақты өзгерістер ұсынды. Түркия және түрік кипрліктері ұсынылған түзетулерді қабылдамады, бұл конституциялық дауларды грек кипрліктерінің пайдасына шешуге және түрік мәртебесін мемлекеттің негізін қалаушылардың мәртебесінен азшылық мәртебесіне төмендету әрекеті деп мәлімдеді, соның салдарынан олардың конституциялық кепілдіктері жойылды. Түрік кипрліктері Кипрдің Жоғарғы Конституциялық Сотына (ЖКСС) 13 түзетуге қарсы сотқа шағым түсірді. Макариос ЖКСС-нің шешіміне қарамастан, оған бағынбайтынын мәлімдеді және түзетулерін ЖКСС-нің ұстанымына қарсы "конституциялық тұйыққа түсірген жағдайды шешу үшін" қажет деп қорғады. 1963 жылдың 25 сәуірінде ЖКСС Макариостың 13 түзетуін заңсыз деп тапты. Кипр Жоғарғы Сотының шешімі Макариостың конституцияны толық орындамағанын және түрік кипрліктеріне ұсынылып отырған конституциялық түзетулерді қабылдамай тұрып, үкіметтегі лауазымдарына оралуға рұқсат берілмегенін көрсетті. 21 мамырда ЖКСС президенті Макариостың ұстанымына байланысты отставкаға кетті. 15 шілдеде Макариос ЖКСС шешімін елемеді. ЖКСС президенті отставкаға кеткеннен кейін ЖКСС өз қызметін тоқтатты. Кипрдің Жоғарғы Соты (ЖСС) Кипрдің Жоғарғы Конституциялық Соты мен Кипрдің Жоғарғы Сотының бірігуі арқылы құрылды және ЖКСС мен ЖСС-нің құзыреті мен өкілеттіктерін өз мойнына алды. 30 қарашада Макариос 13 ұсынысты заңдастырды. 1963 жылы үкіметтегі грек кипрлік қанаты Акритас жоспарын жасады, ол түрік кипрліктерін үкіметтен алып тастау және ақырында Грекиямен бірігу саясатын сипаттайды. Жоспарда түрік кипрліктері қарсылық білдірсе, олар "шетелдік күштер араласудан бұрын күшпен бағындырылуы керек" делінген. 1963 жылдың 21 желтоқсанында грек полициясының патрулі екі түрік кипрлігін тоқтатып, жеке басын тексеруді сұраған кезде жиналған түрік кипрліктеріне оқ атылды, нәтижесінде екі түрік кипрлігі қаза тапты. Дерлік бірден Никосия мен Ларнакада грек кипрлік жарымәскери күштерінің түрік кипрліктеріне шабуылымен қауымдық зорлық-зомбылық басталды. 1959 жылы құрылған түрік қарсылық тобы ТМТ грек кипрлік ұлтшыл тобы ЭОКА-ға және оның энозис (Кипрдің Грекиямен бірігуі) идеологиясын қолдауына қарсы тұрып, бірнеше жазалау шараларын жасады; Кипр қақтығысының тарихшысы Кит Кайл "келесі бірнеше айда болған көптеген оқиғалардың негізгі құрбандары түріктер болғаны сөзсіз" деп атап өтті. 1964 жылдың соңына қарай 364 түрік кипрлігі және 174 грек кипрлігі қаза тапты. Үкіметтегі түрік кипрлік мүшелері енді қызметтен шеттетілді, бұл мемлекеттік институттардың барлығын басқаратын негізінен грек кипрлік әкімшілікті құрды. Серіктестік үкіметі құлағаннан кейін, грек кипрлік басшылығы 1964 жылдың ақпанында Нью-Йорктегі пікірталастар кезеңінде Кипр Республикасының заңды үкіметі ретінде танылды. 1964 жылдың қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының сол кездегі Бас хатшысы У Тант "БҰҰҚЖК бүлік кезінде аралдағы барлық мүліктерге келтірілген залалдарды егжей-тегжейлі зерттеді; 109 ауылда, олардың көпшілігі түрік кипрліктері немесе аралас ауылдарда 527 үй қиратылған, ал 2000 үй тонаудан зақымданған" деп хабарлады. Түрік кипрлік ауылдарын тонау салдарынан 20 мың босқын қарулы анклавтарға шегінді, онда олар келесі 11 жыл бойы Түркиядан азық-түлік пен медициналық жабдықтарға сүйеніп өмір сүрді. Түрік кипрліктері анклавтарды қорғау үшін жарымәскери топтар құрды, бұл аралдың қауымдастықтарын екі жауынгерлік лагерьге біртіндеп бөлуге әкелді. Сонымен қатар, мыңдаған түрік кипрліктері зорлық-зомбылықтан құтылу үшін Ұлыбританияға, Австралияға және Түркияға көшіп кетті. 1967 жылдың 28 желтоқсанында Түрік кипрлік уақытша әкімшілігі құрылды.

A united Cyprus gained independence from British rule in August 1960, after both Greek and Turkish Cypriots agreed to abandon their respective plans for enosis (union with Greece) and [[taksim (politics) (Turkish for "partition"). The agreement involved Cyprus being governed under a constitution which apportioned cabinet posts, parliamentary seats and civil service jobs on an agreed ratio between the two communities. Within three years, tensions began to show between the Greek and Turkish Cypriots in administrative affairs. In particular, disputes over separate municipalities and taxation created a deadlock in government. In 1963 President Makarios proposed unilateral changes to the constitution, via 13 amendments. Turkey and the Turkish Cypriots rejected the proposed amendments, claiming that this was an attempt to settle constitutional disputes in favour of the Greek Cypriots and to demote Turkish status from co founders of the state to one of minority status, removing their constitutional safeguards in the process. Turkish Cypriots filed a lawsuit against the 13 amendments in the Supreme Constitutional Court of Cyprus (SCCC). Makarios announced that he would not comply with the decision of the SCCC, whatever it was, and defended his amendments as being necessary "to resolve constitutional deadlocks" as opposed to the stance of the SCCC. On 25 April 1963, the SCCC decided that Makarios's 13 amendments were illegal. The Cyprus Supreme Court's ruling found that Makarios had violated the constitution by failing to fully implement its measures and that Turkish Cypriots had not been allowed to return to their positions in government without first accepting the proposed constitutional amendments. On 21 May, the president of the SCCC resigned due to Makarios's stance. On 15 July, Makarios ignored the decision of the SCCC. After the resignation of the president of the SCCC, the SCCC ceased to exist. The Supreme Court of Cyprus (SCC) was formed by merging the SCCC and the High Court of Cyprus, and undertook the jurisdiction and powers of the SCCC and HCC. On 30 November, Makarios legalised the 13 proposals. In 1963, the Greek Cypriot wing of the government created the Akritas plan which outlined a policy that would remove Turkish Cypriots from the government and ultimately lead to union with Greece. The plan stated that if the Turkish Cypriots objected then they should be "violently subjugated before foreign powers could intervene". On 21 December 1963, shots were fired at a Turkish Cypriot crowd that had gathered as a Greek police patrol stopped two Turkish Cypriots, claiming to ask for identification; two Turkish Cypriots were killed. Almost immediately, intercommunal violence broke out with a major Greek Cypriot paramilitary attack upon Turkish Cypriots in Nicosia and Larnaca. Though the TMT—a Turkish resistance group created in 1959 to promote a policy of [[taksim (politics) (division or partition of Cyprus), in opposition to the Greek Cypriot nationalist group EOKA and its advocacy of enosis (union of Cyprus with Greece)—committed a number of acts of retaliation; historian of the Cyprus conflict Keith Kyle noted that "there is no doubt that the main victims of the numerous incidents that took place during the next few months were Turks". By the end of 1964, 364 Turkish Cypriots and 174 Greek Cypriots had been killed. Turkish Cypriot members of the government had by now withdrawn, creating an essentially Greek Cypriot administration in control of all institutions of the state. After the partnership government collapsed, the Greek Cypriot led administration was recognised as the legitimate government of the Republic of Cyprus at the stage of the debates in New York in February 1964. In September 1964, the then United Nations Secretary General, U Thant reported that "UNFICYP carried out a detailed survey of all damage to properties throughout the island during the disturbances; it shows that in 109 villages, most of them Turkish Cypriot or mixed villages, 527 houses have been destroyed while 2,000 others have suffered damage from looting". Widespread looting of Turkish Cypriot villages prompted 20,000 refugees to retreat into armed enclaves, where they remained for the next 11 years, relying on food and medical supplies from Turkey to survive. Turkish Cypriots formed paramilitary groups to defend the enclaves, leading to a gradual division of the island's communities into two hostile camps. The violence had also seen thousands of Turkish Cypriots attempt to escape the violence by emigrating to Britain, Australia and Turkey. On 28 December 1967, the Turkish Cypriot Provisional Administration was founded.

1974-1983 жылдар

1974 жылдың 6 шілдесінде Макариос грек үкіметін Кипр Ұлттық гвардиясын басқыншылық әскеріне айналдырды деп айыптады. 1974 жылдың 15 шілдесінде грек әскери хунтасы мен Кипр Ұлттық гвардиясы Кипрдегі грек-кипрлік әскери төңкеріске қолдау көрсетті. Про-Энозис Никос Сампсон президент Макариостың орнына жаңа президент болды. Грек-кипрлік төңкерісшілер «Кипр Грек Республикасының» құрылғанын жариялады. Түркия 1960 жылғы Кепілдік шарты бойынша төңкеріс түрік кипрлік халқын қорғау үшін әскери шаралар қабылдауға жеткілікті себеп болды деп мәлімдеді, сондай-ақ Түркия 20 шілдеде Кипрге басып кірді. Түрік әскері аралдың солтүстігіндегі төрттен бір бөлігін (Қыпрдың жалпы аумағының шамамен 36% -ын) басып алды. Төңкеріс нәтижесінде этникалық зорлық-зомбылыққа толы азамат соғысы басталды, содан кейін ол күйреп, Макариос қайтадан билікке келді. 1975 жылдың 2 тамызында Венадағы келіссөздерде Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен қауымдық лидерлер Рауф Денкташ пен Глафкос Клеридес арасында халықты алмастыру туралы келісімге қол қойылды. Келісімге сәйкес, солтүстікте тұратын 196 000 грек-кипрлік оңтүстікте тұратын 42 000 түрік-кипрлікпен алмастырылды (қоныс аударушылардың саны күмәнді болды). Ризокарпасо, Агиос Андроник және Агия Триададағы православиелік грек-кипрліктер өз ауылдарында қалуды жөн көрді, сондай-ақ Асоматос, Карпасия және Кормакиттегі католик марониттер де солай істеді. Шамамен 1500 грек-кипрлік және 500 түрік-кипрлік жоғалып кетті. Басып кіру 1974 жылдың тамыз айында Солтүстік Кипрдің алғашқы тәуелсіз әкімшілік органы – Кипрдің Автономиялық Түрік Әкімшілігінің құрылуына әкелді. 1975 жылы Түрік Федеративтік Кипр Штаты (Kıbrıs Türk Federe Devleti) болашақ федеративтік Кипр штатына қадам ретінде жарияланды, бірақ Кипр Республикасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымы оны қабылдамады. Солтүстік Кипр 1983 жылдың 15 қарашасында «Солтүстік Кипр Түрік Республикасы» деген атпен тәуелсіздігін жариялады. Бұл БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 541 қаулысымен қабылданбады.

On 6 July 1974, Makarios accused the Greek government of turning the Cypriot National Guard into an army of occupation. On 15 July 1974, the Greek military junta and the Cypriot National Guard backed a Greek Cypriot military coup d'état in Cyprus. Pro Enosis Nikos Sampson replaced President Makarios as the new president. The Greek Cypriot coupists proclaimed the establishment of the "Hellenic Republic of Cyprus". Turkey claimed that under the 1960 Treaty of Guarantee, the coup was sufficient reason for military action to protect the Turkish Cypriot populace, and thus Turkey invaded Cyprus on 20 July. Turkish forces proceeded to take over the northern four elevenths of the island (about 36% of Cyprus's total area). The coup caused a civil war filled with ethnic violence, after which it collapsed and Makarios returned to power. On 2 August 1975, in the negotiations in Vienna, a population exchange agreement was signed between community leaders Rauf Denktaş and Glafcos Clerides under the auspices of the United Nations. On the basis of the Agreement, 196,000 Greek Cypriots living in the north were exchanged for 42,000 Turkish Cypriots living in the south (the number of settlers was disputed). The Orthodox Greek Cypriots in Rizokarpaso, Agios Andronikos and Agia Triada chose to stay in their villages, as did also Catholic Maronites in Asomatos, Karpasia and Kormakitis. Approximately 1,500 Greek Cypriots and 500 Turkish Cypriots remain missing. The invasion led to the formation of the first sovereign administrative body of Northern Cyprus in August 1974, the Autonomous Turkish Cypriot Administration. In 1975, the Turkish Federated State of Cyprus (Kıbrıs Türk Federe Devleti) was declared as a first step towards a future federated Cypriot state, but was rejected by the Republic of Cyprus and the United Nations. The north unilaterally declared its independence on 15 November 1983 under the name of the Turkish Republic of Northern Cyprus. This was rejected by the UN via Security Council Resolution 541.

1983 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Соңғы жылдары аралдың саясатында қайта бірігу мәселесі басымдыққа ие болды. Еуропалық Одақ 2000 жылы Кипрді мүшелікке қабылдау туралы шешім қабылдады, тіпті ол бөлінген жағдайда да. Бұл, ең алдымен, тәуелсіздік жақтасы, түрік кипрлік президент Рауф Денкташты басты кедергі деп қарауына және Грекияның Еуропалық Одақтың шығысқа қарай кеңеюіне тосқауыл қоямын деп үміттенуіне байланысты болды. Кипрдің Еуропалық Одаққа қосылуы келісімге қол жеткізуге ықпал етеді деп күтілді. Кипрдің мүшелікке қол жеткізуге дейінгі кезеңде Түркияда жаңа үкімет сайланды, ал Рауф Денкташ Кипрдегі саяси билігін жоғалтты. 2004 жылы БҰҰ-ның делдалымен жасалған бейбіт келісім екі тарапқа да референдумда ұсынылды. Ұсынылған келісімге Кипр президенті Тассос Пападопулос және түрік кипрлік президент Рауф Денкташ қарсы шықты; референдумде түрік кипрліктердің 65% ұсынысты қабылдаса, грек кипрліктердің 76% оны қабылдамады. Осының нәтижесінде Кипр екіге бөлініп Еуропалық Одаққа кірді, Солтүстік Кипр үшін мүшелік құқықтары тоқтатылды, бірақ Еуропалық Одақ осы мәселені жеңілдетуге уәде бергеніне қарамастан. Бұл түрік кипрлік сайлаушылардың наразылығына әкеп соқты. Соның салдарынан 2009 жылғы жалпы сайлауда тәуелсіздік жақтастары жеңіске жетті, ал олардың үміткері, бұрынғы премьер-министр Дервиш Эроглу 2010 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетті. Эроглу және оның Ұлттық Бірлік партиясы Кипр Республикасымен қайта бірігудің орнына Солтүстік Кипрдің тәуелсіздігін жақтаса да, ол грек кипрлік тараппен қайта бірігу туралы келісімге қол жеткізу үшін келіссөздер жүргізуде. 2011 жылы түрік кипрліктер Солтүстік Кипр және Түркия үкіметтері жүргізген экономикалық реформаларға қарсы шықты; 2011 жылғы түрік кипрліктерінің демонстрацияларына қараңыз. 2020 жылдың қазан айында Ұлттық Бірлік партиясының (ҰБП) үміткері Ерсин Татар қазіргі президент Мұстафа Ақынжиға қарсы өткен президенттік сайлауда жеңіске жетіп, Солтүстік Кипр Түрік Республикасының 5-ші президенті болып сайланды.

In recent years, the politics of reunification has dominated the island's affairs. The European Union decided in 2000 to accept Cyprus as a member, even if it was divided. This was due to their view of Rauf Denktaş, the pro independence Turkish Cypriot President, as the main stumbling block, but also due to Greece threatening to block eastern EU expansion. It was hoped that Cyprus's planned accession into the European Union would act as a catalyst towards a settlement. In the time leading up to Cyprus becoming a member, a new government was elected in Turkey and Rauf Denktaş lost political power in Cyprus. In 2004, a United Nations–brokered peace settlement was presented in a referendum to both sides. The proposed settlement was opposed by both the president of Cyprus, Tassos Papadopoulos, and Turkish Cypriot president Rauf Denktaş; in the referendum, while 65% of Turkish Cypriots accepted the proposal, 76% of Greek Cypriots rejected it. As a result, Cyprus entered the European Union divided, with the effects of membership suspended for Northern Cyprus. despite promises from the European Union that these would be eased. As a result, the Turkish Cypriot electorate became frustrated. This led ultimately to the pro independence side winning the general elections in 2009 and its candidate, former Prime Minister Derviş Eroğlu, winning the presidential elections in 2010. Although Eroğlu and his National Unity Party favours the independence of Northern Cyprus rather than reunification with the Republic of Cyprus, he is negotiating with the Greek Cypriot side towards a settlement for reunification. In 2011, Turkish Cypriots protested against economic reforms made by the Northern Cyprus and Turkish governments; see 2011 Turkish Cypriot demonstrations. In October 2020, Ersin Tatar, the candidate of the National Unity Party (UBP), was elected as the 5th president of the Turkish Republic of Northern Cyprus after winning the presidential elections against incumbent president Mustafa Akıncı.

География

Солтүстік Кипрдің аумағы , бұл аралдың үштен бір бөлігіне жуық. Солтүстік Кипрдің солтүстігінде Түркия, ал шығысында Сирия орналасқан. Ол 34° және 36° солтүстік ендік және 32° және 35° шығыс бойлықтары арасында жатыр.

Солтүстік Кипрдің жағалауында екі шығанақ бар: Морфу шығанағы және Фамагуста шығанағы, сондай-ақ төрт мүйіс бар: Апостолос Андреас мүйісі, Кормакитис мүйісі, Зейтин мүйісі және Каса мүйісі. Апостолос Андреас мүйісі Карпаз түбегінің ұшында орналасқан. Солтүстік жағалау бойында Кирения таулары созылып жатыр, ал Солтүстік Кипрдің ең биік нүктесі – Селвили тауы осы таулардың ішінде орналасқан. Гюзелюрт ауданынан басталып шығыс жағалауға дейін созылатын Мезаория жазығы да ерекше ландшафттың бірі. Мезаория жазықтары жазық далалар мен кішкентай төбелерден тұрады және бірнеше маусымдық арналармен кесіліп өтеді. Жазықтың шығыс бөлігі құрғақ егіншілікке пайдаланылады, мысалы, бидай мен арпа егіледі, сондықтан қыс және көктем айларында көбінесе жасыл, ал жазда сары және қоңыр түске енеді. Солтүстік Кипрдің жерінің 56,7% ауыл шаруашылығына жарамды.

Климат

Солтүстік Кипрдегі қыс, әсіресе желтоқсан мен ақпан аралығында салқын және жаңбырлы болады; бұл үш айда аймақтың жылдық жауын-шашынының 60% құрайды. Бұл жаңбырлар қыста көптеген өзендерді толтыратын, ал жыл бойында кемеліне келіп құрғап қалатын су тасқындарын тудырады. Кирения тауларында қар жауғаны белгілі, бірақ түнгі температура төмен болса да, басқа жерлерде сирек кездеседі. Қысқа көктем тұрақсыз ауа райымен, кейде күшті дауылдармен және "мелтем" деп аталатын батыс желдерімен сипатталады. Жаз ыстық және құрғақ, сондықтан аралдың жазық жерлері қоңыр түске енеді. Аралдың кейбір бөліктерінде "Пойраз" – солтүстік-батыс желі немесе Африкадан соққан құрғақ және шаңды "сирокко" желі сезіледі. Жаздан кейін қысқа, дауылды күз келеді. Аралдағы климат жағдайлары географиялық факторларға байланысты өзгеріп отырады. Жазғы желдерден және теңіз ылғалдылығынан оқшауланған Месаория жазығында температура жоғарылайды, ал Карпаз түбегінде ылғалдылық артады. Ылғалдылық пен су температурасының үйлесімі жағалаудағы ауа райын тұрақтандырады, ол ішкі аймақтардағы экстремалдық жағдайларға ұшырамайды. Оңтүстік тау жотасы оңтүстік-батыстан жаңбыр мен атмосфералық ылғалдылық әкелетін ауа ағымдарын тоқтатады, осының салдарынан шығыс жағында олардың әсері азаяды.

Биологиялық әртүрлілік

Жерорта теңізінің биоәртүрлілік ошағының салыстырмалы түрде сақталған бөлігі – Солтүстік Кипр, ол айтарлықтай экологиялық әртүрлілікке ие және әртүрлі құрлықтық мекендеу орындарын қамтиды. Оның флорасы шамамен 1900 өсімдік түрін қамтиды, олардың 19-ы Солтүстік Кипрге тән. Қалалық аймақтарда да әртүрлілік бай: Никосия маңындағы Педиос өзенінің жағалауында жүргізілген зерттеу 750-ден астам түрлі өсімдік түрін анықтады. Олардың арасында Кипрге тән 30 орхидея түрі бар. Медош лалагүлі (Tulipa cypria) – Солтүстік Кипрге тән ерекше түр; ол тек Тепебашы/Диорий және Афтепе/Айос Симеон ауылдарында ғана кездеседі және жыл сайын фестивальмен тойланады. Карпаз түбегіндегі, Аполлос Андреас мүйісі маңындағы ұлттық паркте шамамен 1000 Кипр есегінің популяциясы бар. Түрік Кипр үкіметінің қорғауындағы бұл есектер, Кипрдің бай фаунасы мен салыстырмалы түрде ірі орманды аймақтары бар түбекке үлкен бедел әкелді. Солтүстік Кипрдің жағалауларында жүздеген басты жәндіктер мен жасыл бетегелер жұмыртқа салады, олар жаздың соңында шайқалады, одан кейін оларды бақылаушылар қадағалайды. Солтүстік Кипрдің оқшаулануы және Түркияның қолдауына үлкен тәуелділігіне байланысты, Түркия елдің саясатына жоғары ықпал етеді. Бұл кейбір сарапшылардың оны Түркияның ықпалды мемлекеті деп сипаттауына себеп болды. Дегенмен, басқа сарапшылар Солтүстік Кипрдегі сайлаулар мен тағайындаулардың тәуелсіздігіне және Түрік Кипр және Түркия үкіметтері арасындағы дауларға назар салып, «ықпалды мемлекет» термині Солтүстік Кипрді дәл сипаттамайды деген қорытындыға келді.

Халықаралық мәртебе және сыртқы қатынастар

Түркия Республикасынан басқа ешбір ел Солтүстік Кипрді тәуелсіз мемлекет ретінде ресми мойындаған жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымы оны Түркияның басып алуындағы Кипр Республикасының аумағы деп санайды. Пәкістан мен Бангладеш бастапқыда Солтүстік Кипр тәуелсіздік жариялағаннан кейін көп ұзамай оны тәуелсіз мемлекет деп мойындаған, бірақ БҰҰ жариялауды заңсыз деп тапқаннан кейін АҚШ қысымымен мойындауларын кері қайтарды. Біріккен Ұлттар Ұйымы Солтүстік Кипрдің тәуелсіздік жариялауын заңды емес деп санайды, бұл туралы бірнеше қарарларында айтылған. 2004 жылғы сәуірде БҰҰ-ның Аннан жоспары бойынша өткен референдумнан кейін және Кипр түркі қауымының жоспарға қолдау көрсеткеніне байланысты Еуропалық Одақ Солтүстік Кипрдің оқшаулануын аяқтауға қатысты уәделер берді. Бұл саудаға және 259 миллион еуро көлеміндегі көмекке қатысты шараларды қамтыды. Еуропалық Одақ Аннан жоспары бойынша референдумдардан кейін Солтүстік Кипрге салынған эмбаргоны алып тастауға уәде бергенімен, Кипрдің грек үкіметі Еуропалық Кеңесте бұл уәдені тоқтатты. Түрік-кипр президенттері мен түрлі шетелдік басшылар мен саясаткерлер арасында бірқатар жоғары деңгейдегі ресми кездесулер де өтті. 2004 жылы Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы Кипр түркі қауымының өкілдеріне бақылаушы мәртебесін берді. Содан бері Солтүстік Кипрдің өкілдері дауыс беру құқығысыз ПАСЕ-нің барлық іс-шараларына белсенді қатысып келеді. Еуропалық Одақ Кипр Республикасының тиімді бақылауында емес аймақты Түркияның әскери оккупациясы астындағы Еуропалық Одақ аумағы деп санайды және келісімге қол жеткізілгенше, Еуропалық Одақ заңнамасынан белгісіз мерзімге босатылады. Солтүстік Кипрдің мәртебесі, әсіресе 2010 жылдары Түркияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы келіссөздер кезінде жиі қайталап тұратын мәселеге айналды, онда аралдың бөлінуі Түркияның мүшелігіне және жалпы Еуропалық Одақ-Түркия қарым-қатынасына кедергі келтіретін маңызды фактор ретінде қарастырылды. Әзірбайжанның Нахчиван Автономиялық Республикасы Солтүстік Кипрдің тәуелсіздігін мойындау туралы қаулы қабылдады. Алайда, Таулы Қарабақ мәселесіне байланысты Әзірбайжанның өзі Солтүстік Кипрді мойындаған жоқ. Кипр түркілері ондаған жылдар бойы Кипрден паспорт алуға өтініш білдіріп келеді. Кипр Республикасымен шекаралық өткізу пункттері жабылған кезде, өтініштер делдалдар арқылы немесе Кипрдің басқа елдердегі консулдықтары мен елшіліктері арқылы берілді. 2001 жылға дейін мұндай паспорттарға берілген өтініштердің саны жыл сайын 10-15% артқан, бірақ содан кейін көрсеткіш күрт өсті және 2001 жылдың алғашқы сегіз айында 817 паспорт берілді, ал 2000 жылдың барлығында 448 паспорт берілген еді. Кипр Республикасымен шекаралар ашылғаннан кейін Кипр түркілері Кипр Республикасына барып, кипрлік тегін растайтын құжаттарды көрсету арқылы Кипр паспортына өтініш беруді бастады. Солтүстік Кипр мен Кипр Республикасы арасында жеті шекаралық өткізу пункті бар. 2004 жылдың мамыр айынан бастап кейбір туристер тікелей Кипр Республикасына ұшып келіп, содан кейін жасыл желіні өтіп, Солтүстік Кипрде демалады. 2011 жылдың 21 қыркүйегінде Түркия мен Солтүстік Кипр Нью-Йоркте теңіздік шекара туралы келісімге қол қойды. 2012 жылдың қазан айында Солтүстік Кипр "Түрік Кипр мемлекеті" деген атпен Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымының бақылаушы мүшесі болды. 2022 жылдың қарашасында Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы Түркі мемлекеттері ұйымына бақылаушы мүше ретінде қабылданды.

No country other than the Republic of Turkey has officially recognised Northern Cyprus as a sovereign state. The United Nations considers it a territory of the Republic of Cyprus under Turkish occupation. Pakistan and Bangladesh had initially declared their recognition of Northern Cyprus as a sovereign state shortly after its declaration of independence, but they withdrew their recognition as a result of US pressure after the UN deemed the declaration illegal. The United Nations considers the declaration of independence by Northern Cyprus as legally invalid, as enunciated in several of its resolutions. In the wake of the April 2004 referendum on the United Nations Annan Plan, and in view of the support of the Turkish Cypriot community for the plan, the European Union made pledges towards ending the isolation of Northern Cyprus. These included measures for trade and €259 million in aid. A pledge by the EU to lift the embargo on Northern Cyprus in the wake of the Annan Plan referendums has been blocked by the Greek Cypriot government in the European Council. A number of high profile formal meetings have also taken place between Turkish Cypriot presidents and various foreign leaders and politicians. In 2004, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe gave observer status to the representatives of Turkish Cypriot community. Since then, Northern Cyprus's representatives have actively participated in all PACE activities without voting rights. The European Union considers the area not under effective control of the Republic of Cyprus as EU territory under Turkish military occupation and thus indefinitely exempt from EU legislation until a settlement has been found. The status of Northern Cyprus has become a recurrent issue especially during talks in the 2010s for Turkey's membership of the EU where the division of the island is seen as a major stumbling block in Turkey's road to membership and general EU Turkey relations. The Nakhchivan Autonomous Republic of Azerbaijan has issued a resolution recognising the independence of Northern Cyprus. As a result of the Nagorno Karabakh issue, however, Azerbaijan itself has not recognised North Cyprus. Turkish Cypriots have been applying for decades for passports issued by Cyprus. When the entry points with the Republic of Cyprus were closed, the applications were made either through middlemen or through consulates and embassies of Cyprus in other countries. A yearly increase in the number of applications for such passports of 10–15% was observed in years prior to 2001, when the rate greatly increased and 817 were issued in the first eight months of 2001 as compared to 448 for the whole of 2000. After the opening of the borders with the Republic of Cyprus, Turkish Cypriots started line ups applying for Cypriot passports by visiting the Republic of Cyprus and showing proof of their Cypriot ancestry. There are seven border crossings between Northern Cyprus and the Republic of Cyprus. Since May 2004 some tourists have taken to flying to the Republic of Cyprus directly then crossing the green line to holiday in Northern Cyprus. On 21 September 2011, Turkey and Northern Cyprus signed an EEZ border agreement in New York. In October 2012, Northern Cyprus became an observer member of the Economic Cooperation Organization under the name "Turkish Cypriot State". In November 2022, the Turkish Republic of Northern Cyprus was admitted to the Organization of Turkic States as observer member.

Әскери

Қауіпсіздік күштерінің бас қолбасшылығы 8000 саяқты әскерден тұрады, олардың көп бөлігі 18 мен 40 жас аралығындағы шақырылған түрік кипрлік еркектерден құралған. Сонымен қатар, 10 000 бірінші және 16 000 екінші сапты әскерлерден тұратын қосымша резервтік күш те бар, олар 50 жасқа дейін шақырылады. Қауіпсіздік күштерінің бас қолбасшылығы жеңіл қаруланған және өз офицерлік құрамының көп бөлігін алатын материктік түрік әріптестеріне үлкен тәуелді. Оған түрік армиясынан тағайындалған бригадир генерал басшылық етеді. Ол, негізінен, Солтүстік Кипрдің шекарасын грек кипрліктердің басып кіруінен қорғау және Солтүстік Кипрде ішкі қауіпсіздікті сақтаумен жүктелген жандармерия қызметін атқарады. Бұдан өзге, материктік түрік қарулы күштерінде Кипр түрік бейбіт күштері бар, олардың құрамында шамамен 30 000–40 000 сарбаз бар. Олар АҚШ-та жасалған M48 Patton танктерімен және артиллериялық қару-жарақтарымен жабдықталған. Түркияның Әуе күштері, Әскери-теңіз күштері және Жағалау күзеті де Солтүстік Кипрде орналасқан. Түрік 4-армиясының ресми бөлігі болғанымен, штаб-пәтері Измирде орналасқан, Кипр ахуалының сезімталдығы Кипр түрік бейбіт күштерінің қолбасшысы Анкарадағы түрік бас штабына тікелей есеп беретінін білдіреді. Кипр түрік бейбіт күштері негізінен Жасыл желі бойымен және жаудың десант түсіруі мүмкін жерлерде дислокацияланған.

Адам құқықтары

2011 жылдың қаңтар айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының Кипрдегі адам құқықтары мәселесі жөніндегі баяндамасында Кипрдің жалғасып жатқан бөлінісі бүкіл аралдағы адам құқықтарына әсер етуін жалғастыратыны айтылды, "оның ішінде қозғалыс бостандығы, жоғалған адамдар мәселесіне қатысты адам құқықтары, кемсітушілік, өмірге құқық, дін бостандығы және экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар". Freedom House өзінің Freedom in the World баяндамасында Солтүстік Кипрдегі демократиялық және саяси еркіндіктің деңгейін 2000 жылдан бері "еркін" деп бағалап келеді. 2016 жылғы рейтинг "еркін" болды, ал ұпайлар (1: ең еркін, 7: ең еркін емес) саяси құқықтар: 2/7, азаматтық бостандықтар: 2/7 және жиынтық ұпай: 79/100. 2015 жылы "Шекарасыз репортерлер" ұйымының баспасөз бостандығы бойынша индексінде Солтүстік Кипр 180 елдің ішінде 76-шы орынды иеленді. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, Кипр гректері мен марониттер қауымдастығының саны тиісінше 343 және 118 адамды құрайды, олар президенттік, парламенттік және муниципалдық сайлауларда дауыс беруге және лауазымға үміткер болуға құқығы жоқ. Марониттер өздерінің ауыл басшысын сайлайды, ал грек кипрліктерінің екі тағайындалған басшысы бар – біреуін Кипрдің түрік үкіметі, екіншісін Кипр Республикасы тағайындайды. БҰҰ-ның тұрақты даму шешімдері желісінің (SDSN) 2016 жылғы Дүниежүзілік бақыт есебінде Солтүстік Кипр 157 елдің ішінде 62-ші орынға орналасты. 2014 жылғы Gallup Healthways Well Being Index бойынша Солтүстік Кипр 145 елдің ішінде 49-шы орынды иеленді. Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының (БҰҰЖК) мәліметінше, 2011-2014 жылдар аралығында Солтүстік Кипрге 153 пана сұранысы келіп түсті.

Экономика

Солтүстік Кипр экономикасында қызмет көрсету секторы басым (2007 жылы ЖІӨ-нің 69% -ы), оған мемлекеттік сектор, сауда, туризм және білім беру кіреді. 2011 жылы білім беру саласының табысы 400 миллион долларды құрады. Өнеркәсіп (жеңіл өндіріс) ЖІӨ-ге 22% және ауыл шаруашылығы 9% үлес қосады. Солтүстік Кипр экономикасы еркін нарыққа негізделген және 2014 жылы жаңа бизнес бастауға ниет білдірген кәсіпкерлер саны бойынша Еуропадағы алдыңғы қатардағы ел болды. Экономикалық даму Кипр мәселесінің жалғасуынан теріс әсер көреді. Солтүстік Кипр халықаралық эмбаргоның астында, себебі Кипр Республикасы, халықаралық деңгейде мойындалған билік ретінде, өзінің тиімді бақылауында жоқ аймақтағы әуежайлар мен порттарды жабық деп жариялады. Түркиядан басқа БҰҰ-ға мүше барлық мемлекеттер осы порттар мен әуежайлардың жабылуын құрметтейді. Осының салдарынан Солтүстік Кипр Түркияның экономикалық қолдауына зор тәуелді және әлі де Түркия үкіметінен ақшалай трансферттерге мұқтаж. Еуропалық Одақ Аннан жоспарынан кейін порттарды ашуға уәде бергенімен, бұл Кипр Республикасы тарапынан тоқтатылды, ал оңтүстік арқылы экспорттау техникалық тұрғыдан мүмкін болса да, іс жүзінде қиындықтар тудырады. Халықаралық мойындаудың болмауымен байланысты шектеулерге қарамастан, 2001–2005 жылдары экономиканың номиналды ЖІӨ өсу деңгейі тиісінше 5,4%, 6,9%, 11,4%, 15,4% және 10,6% құрады. 2007 жылы нақты ЖІӨ өсу деңгейі 2% деп бағаланды. 2010 жылдары өсім жалғасты, 2010–2013 жылдары нақты өсім 3,7%, 3,9%, 1,8% және 1,1% деңгейінде болды. Жұмыссыздық деңгейі 2010 жылдары төмендеді және 2014 жылы 8,3% құрады. 2011 жылы Солтүстік Кипр аралдың оңтүстік бөлігінде болған жарылыс салдарынан ірі электр стансасының жұмысын тоқтатқаннан кейін Кипр Республикасына электр энергиясын сатты. 2015 жылы аяқталған Солтүстік Кипр сумен жабдықтау жобасы, Жерорта теңізінің астындағы құбыр арқылы Түркияның оңтүстігінен ауыз су мен суаруға арналған су жеткізуді мақсат етеді. Халықаралық телефон қоңыраулары түрік қосымша коды арқылы (+90 392) бағытталады, себебі Солтүстік Кипрдің өз ел коды немесе ресми ITU префиксі жоқ. Сол сияқты, интернетте Солтүстік Кипрдің өз жоғары деңгейлі домені жоқ және ол түрік екінші деңгейлі домені nc.tr-ге жатады. Пошта сәлемдемелері "via Mersin 10, TURKEY" мекенжайымен жіберілуі керек, өйткені Халықаралық почта одағы Солтүстік Кипрді жеке субъект ретінде танымайды. Әуесқой радио операторлары кейде "1B" әрпімен басталатын шақыру белгілерін пайдаланады, бірақ олар марапаттар немесе басқа операциялық есептер үшін жарамсыз.

The economy of Northern Cyprus is dominated by the services sector (69% of GDP in 2007) which includes the public sector, trade, tourism and education. The revenues gained by the education sector in 2011 was $400 million. Industry (light manufacturing) contributes 22% of GDP and agriculture 9%. The economy of Northern Cyprus is based on a free market approach and it became the top country in Europe in entrepreneurial intent to start a new business in 2014. Economic development is adversely affected by the continuing Cyprus problem. Northern Cyprus is under an international embargo as the Republic of Cyprus, as the internationally recognised authority, has declared airports and ports in the area not under its effective control closed. All UN member states other than Turkey respect the closure of those ports and airports. As a result, Northern Cyprus is heavily dependent on Turkish economic support, and is still dependent on monetary transfers from the Turkish government. while the European Union promised an opening up of the ports after the Annan plan; this was blocked by the Republic of Cyprus and exporting through the south, while technically possible, remains impractical. Despite the constraints imposed by the lack of international recognition, the nominal GDP growth rates of the economy in 2001–2005 were 5.4%, 6.9%, 11.4%, 15.4% and 10.6%, respectively. The real GDP growth rate in 2007 was estimated at 2%. The growth continued through the 2010s, with real growth rates of 3.7%, 3.9%, 1.8% and 1.1% respectively in 2010–2013. The unemployment rate declined through the 2010s and was at 8.3% in 2014. In 2011, North Cyprus sold electricity to the Republic of Cyprus following an explosion in the southern part of the island which affected a large power station. The Northern Cyprus Water Supply Project, completed in 2015, is aimed at delivering water for drinking and irrigation from southern Turkey via a pipeline under the Mediterranean Sea. International telephone calls are routed via a Turkish dialling code (+90 392) as Northern Cyprus has neither its own country code nor official ITU prefix. Similarly with the internet Northern Cyprus has no top level domain of its own and is under the Turkish second level domain nc. tr. Items of mail must be addressed 'via Mersin 10, TURKEY' as the Universal Postal Union does not recognise Northern Cyprus as a separate entity. Amateur radio operators sometimes use callsigns beginning with "1B", but these have no standing for awards or other operating credit.

Туризм

Туризм түрік-қыптық экономиканың маңызды дамытушы секторларының бірі саналады. 2012 жылы елге 1,1 миллионнан астам турист келді, сол кезде қонақүйлер мен мейрамханалар 328 миллион доллар табыс әкеліп, ЖІӨ-нің 8,5%-ын құрады. Осы жылы орналасу және тамақтандыру саласы 10 000-нан астам жұмыс орнын ашты. Туризм саласы 2000-2010 жылдары қарқынды дамыды, туристер саны екі еседен асты, инвестициялар мен қонақүй құрылысы артты. Туризмнен түскен кірістердің ресми бағалауынша, 2013 жылы шамамен 700 миллион АҚШ долларын құрады, ал жалпы төсек-орын саны шамамен 20 000-ға жуық деп есептелді. Кирения Солтүстік Кипрдің туризм астанасы болып саналады, онда көптеген қонақүйлер, ойын-сауық орындары, жанды түнгі өмір мен сауда орталықтары бар. 2012 жылы Солтүстік Кипрге келген туристердің 62,7%-ы саяхаты барысында Гирне ауданында орналасқан. Жарым аралда туризмнің әртүрлі түрлері дамыған: Бафра туристік аймағы жағажай демалысын ұйымдастыру орталығы болып табылады, онда 2014 жылға дейін төрт сәнді және ірі қонақүй салынды, сондай-ақ ауылдық жердің ерекшеліктерін көрсететін және жергілікті дәстүрлерді таныстыратын бірнеше нысандар мен фестивальдер, қашық орналасқан табиғи саябақ, туристерді қызықтыратын Кантара қамалы және халықаралық яхталар мен қайықтарды қабылдауға арналған марина, үлкен кешендер де бар. Казино туризмі де Солтүстік Кипр экономикасына маңызды үлес қосады. Олар алғаш рет 1990 жылдары ашылды және содан бері Түркиядан және аралдың басқа бөліктерінен келген туристер арасында кең танымал болды, себебі сол жерде казиноларға тыйым салынған. Бұл казино саласына үлкен инвестициялар құюға әкелді. Дегенмен, бұл сектор шағын және орта бизнес мен дүкен иелері үшін жеткілікті пайда әкелмейді деген сынға ұшырады. Проституцияға бағытталған "түнгі клубтар" Солтүстік Кипрге секс-туризмді тартады, ал бұл индустрия секс-жұмыскерлерінің "әсіресе зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін" екенін ескергенмен, "цивилизациялық" деп сипатталады.

Инфрақұрылым

Солтүстік Кипрдің ЖІӨ-де көлік және байланыс саласының үлесі үнемі өзгеріп отырады; ол 2008 жылы 12,1%-дан 2011 жылы 8,5%-ға дейін төмендеді, бірақ 2012 жылы 9,3%-ға дейін қайта өсті. 2010 жылдары Эржан әуежайы маңызды жөндеуден өтті, бұл жолаушылар ағынын айтарлықтай арттырды, оны 2014 жылдың алғашқы жеті айында ғана 1,76 миллион жолаушы пайдаланды. Түркиядағы бірнеше нүктеден тікелей рейстер тек түрік әуе компаниялары арқылы ғана қол жетімді. Басқа елдерден тікелей жоспарлы және чартерлік рейстер жүзеге асырылады, бірақ Түркияда міндетті түрде аялдамалармен. 2013 жылы 600 чартерлік рейс жоспарланған. Жоспарланған бағыттарға Лондон және Манчестер сияқты қалалар кіреді, ал чартерлік рейстер бағыттарына Берлин және Любляна сияқты қалалар кіреді. Солтүстік Кипрге тікелей рейстер және Солтүстік Кипр порттары арқылы сауда айналымы Солтүстік Кипр порттарына қатысты эмбарго шеңберінде шектеледі. Гечитқале және Эржан әуежайлары тек Түркия және Әзірбайжан тарапынан заңды кіру порттары ретінде мойындалған. Польша мен Солтүстік Кипр арасындағы тікелей чартерлік рейстер 2011 жылдың 20 маусымында басталды. Кипр Республикасы 1974 жылдан бері Фамагуста және Кирения теңіз порттарын барлық кемелер үшін жабық деп жариялаған. Солтүстік Кипр мен Сирия арасындағы келісімге сәйкес, Сириядағы азамат соғысы басталар алдында Фамагуста мен Латакия арасында кеме саяхаты жүзеге асырылды. Жасыл желінің ашылуынан бері түрік кипрліктерге Кипр Республикасы мойындаған порттар арқылы сауда жасауға рұқсат берілді. Темір жол жүйесінің болмауына байланысты, елдің тас жолдары ірі қалалар арасындағы көліктер үшін пайдаланылады. XXI ғасырда бұл тас жолдар екі бағытты жолдарға жаңартылды, ал 2015 жылға дейін Карпас айманындағы кейбір жолдар әлі де жаңартылуда. Солтүстік Кипрдегі жолдардың үштен екісі асфальтталған. Электр желісі Кипр Республикасымен байланысқан, ал Түркиямен қосылатын желі табиғи отынға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.

Демография

Солтүстік Кипрдің алғашқы ресми санағы 1996 жылы жүргізілді. Тіркелген халық саны 200 587 адамды құрады. 2006 жылы жүргізілген екінші санақ Солтүстік Кипрдің халқының саны 265 100 адам екенін көрсетті, олардың көпшілігі жергілікті түрік кипрліктерден (Оңтүстік Кипрден келген босқындарды қоса алғанда) және Түркиядан келген қоныс аударушылардан тұрады. 178 000 түрік кипрліктің 82% (145 000) Кипрде туған. Кипрлік емес ата-аналардан туған 45 000 адамның шамамен 40% (17 000) Кипрде дүниеге келген. Студенттер, қонақ жұмысшылар мен уақытша тұрғындарды қоса алғанда, азамат емес адамдардың саны 78 000 адамды құрады. Солтүстік Кипрдің үшінші ресми санағы 2011 жылы БҰҰ бақылаушыларының қатысуымен жүргізілді. Санақ бойынша халықтың жалпы саны 294 906 адамды құрады. Бұл нәтижелерге кейбір саяси партиялар, кәсіподақтар және жергілікті газеттер қарсы шықты. Үкімет Түркиядан қаржылық көмек сұрау үшін санақ алдында халықты 700 000 деп көрсеткенін айтқаннан кейін, халықты әдейі кем санаған деп айыпталды. Бір дерек көзінің мәліметінше, солтүстіктегі халық саны 500 000-ға жеткен, оның 50% түрік кипрліктер, ал 50% түрік қоныс аударушылары немесе олардың Кипрде туған балалары. Зерттеуші Мете Хатай мұндай хабарламалардың "нақты емес болжамдар" екенін және оппозициялық партиялардың саяси мақсаттары үшін пайдаланғанын, нәтижесінде оңтүстікте ақпарат тарағанын жазды. Мұндай есептер ғылыми немесе статистикалық тұрғыдан тексерілген емес, оппозициялық партиялардың қолдарындағы сайлау тізімдерін пайдалану мүмкіндігіне қарамастан, "сандар соғысы" жалғасуда. Солтүстік Кипр үкіметі 1983 жылы Солтүстік Кипрдің халқы 155 521 адамды құрағанын есептейді. Кипр Республикасы үкіметінің 2001 жылғы бағалауынша, халық саны 200 000 адамды құрайды, оның ішінде 80 000–89 000 түрік кипрліктері және 109 000–117 000 Кипр Республикасының пікірінше, түрік қоныс аударушылары. 1960 жылы аралдық санақ бойынша түрік кипрліктерінің саны 102 000, ал грек кипрліктерінің саны 450 000 болған. 2005 жылы қоныс аударушылар Солтүстік Кипрдегі сайлаушылардың 25% аспады. Материктік түріктердің түрік кипрлік қауымдастығына интеграциялану деңгейі әртүрлі: кейбіреулері өздерін түрік кипрліктері деп санайды және мәдени тұрғыдан интеграцияланған, ал кейбіреулері түріктердің ұлттық санасын қабылдайды. Солтүстік Кипрде негізгі тіл түрік тілі. Алайда, ағылшын тілі де екінші тіл ретінде кеңінен қолданылады. Ризокарпасо (Дипкарпаз) қаласында 644 грек кипрлігі және Кормакитте 364 маронит тұрады. Түрік әскерінің басып алуы салдарынан 162 000 грек кипрлігі солтүстіктегі үйлерінен күштеп шығарылды. Ризокарпасо солтүстікте грек тілінде сөйлейтін ең ірі халықтың мекені. Грек кипрлік тұрғындар әлі де БҰҰ арқылы қамтамасыз етіледі, сондықтан кейбір дүкендерде грек кипрлік өнімдерін табуға болады.

Northern Cyprus's first official census was performed in 1996. The population recorded was 200,587. The second census, carried out in 2006, revealed the population of Northern Cyprus to be 265,100, of which majority is composed of indigenous Turkish Cypriots (including refugees from Southern Cyprus) and settlers from Turkey. Of the 178,000 Turkish Cypriot citizens, 82% are native Cypriots (145,000). Of the 45,000 people born to non Cypriot parentage, nearly 40% (17,000) were born in Cyprus. The figure for non citizens, including students, guest workers and temporary residents stood at 78,000 people. The third official census of Northern Cyprus was carried out in 2011, made under the auspices of UN observers. It returned a total population of 294,906. These results were disputed by some political parties, labour unions and local newspapers. The government was accused of deliberately under counting the population, after apparently giving an estimate of 700,000 before the census, in order to demand financial help from Turkey. One source claims that the population in the north has reached 500,000, split between 50% Turkish Cypriots and 50% Turkish settlers or Cypriot born children of such settlers. Researcher Mete Hatay has written that such reports are "wildly speculative" and are picked up by opposition parties for political benefit, which resulted in reports in the south. Such reports have never been scientifically or statistically scrutinised, despite opportunities of opposition parties to do so using the electoral rolls in their possession, thereby continuing a "war of numbers". The Government of Northern Cyprus estimates that the 1983 population of Northern Cyprus was 155,521. Estimates by the government of the Republic of Cyprus from 2001 place the population at 200,000, of which 80–89,000 are Turkish Cypriots and 109,000–117,000 are designated as Turkish settlers by the Republic of Cyprus. An island wide census in 1960 indicated the number of Turkish Cypriots as 102,000 and Greek Cypriots as 450,000. as of 2005, the settlers constituted no more than 25% of the electorate in Northern Cyprus. The degree of the integration of mainland Turks to the Turkish Cypriot community varies; some identify as Turkish Cypriots and have culturally integrated, while some embrace a Turkish identity. Northern Cyprus is almost entirely Turkish speaking. English, however, is widely spoken as a second language. There are 644 Greek Cypriots living in Rizokarpaso (Dipkarpaz) and 364 Maronites in Kormakitis. 162,000 Greek Cypriots were forcibly evicted from their homes in the North by the invading force of the Turkish army. Rizokarpaso is the home of the biggest Greek speaking population in the north. The Greek Cypriot inhabitants are still supplied by the UN, and Greek Cypriot products are consequently available in some shops.

Дін

Кипр түркілерінің көпшілігі (99%) сүннит мұсылмандары. Қоғамда алкоголь жиі қолданылады және көптеген түрік кипрлік әйелдер бас киім кимейді; алайда, бас киімдер кейде қоғамдық тұлғалардың түрік мәдениетін көрсететін символы ретінде немесе консервативті киім түрі ретінде тағылады.

Білім

Солтүстік Кипрдегі білім беру жүйесі мектепке дейінгі білім беру, бастауыш білім беру, орта білім беру және жоғары білім беруден тұрады. Бастауыш білім берудің бес жылы міндетті. Солтүстік Кипрдің жоғары білім беруді жоспарлау, бағалау, аккредиттеу және үйлестіру кеңесі (YÖDAK) жоғары білім берудегі сапаны қамтамасыз ету агенттіктерінің халықаралық желісінің (INQAAHE) мүшесі. 2013 жылы Солтүстік Кипрдің тоғыз университетінде 114 елден 63 765 студент оқыды. 2014 жылы студенттер саны 70 004-ке дейін өсті (15 210 түрік кипрлігі; 36 148 Түркиядан; 18 646 халықаралық студент): Таяу Шығыс университеті (NEU), Гирне Американдық университеті, Таяу Шығыс техникалық университеті ТМД, Лефке Еуропалық университеті, Кипр халықаралық университеті, Шығыс Жерорта теңізі университеті (EMU), Стамбул техникалық университеті ТМД, Жерорта теңізі Карпасия университеті және Кирения университеті – барлығы 1974 жылдан бері құрылған. EMU – 35 елден келген 1000-нан астам профессорлық-оқытушылар құрамына ие, халықаралық деңгейде танылған жоғары оқу орны. EMU-да 68 ұлттан 15 000 студент білім алады. 8 университет Түркияның жоғары білім беру кеңесімен бекітілген. Шығыс Жерорта теңізі университеті мен Таяу Шығыс университеті EMU Жерорта теңізі университеттері қауымдастығының, Ислам әлемінің университеттері федерациясының, Халықаралық университеттер қауымдастығының және Халықаралық графикалық дизайн қауымдастықтары кеңесінің толық мүшесі болып табылады. Webometrics бойынша бұл университет аралдағы ең үздік университет ретінде және Еуропадағы 500-ге кіретін университеттердің қатарында саналды. Солтүстік жағалаудағы Кирения қаласында орналасқан Гирне Американдық университеті 2009 жылы Ұлыбританияның Кентербери қаласында кампус ашып, 2010 жылы Британдық аккредиттеу кеңесінен аккредиттеу алды. Солтүстік Кипр халықаралық Robocup жарысына тұрақты қатысып, 2013 жылы 20 қатысушының ішінде 14-орынды иеленді. Елде Хиггс бозонының ашылуына әкелген CERN эксперименттеріне қатысуға мүмкіндік беретін суперкомпьютерлер бар. Солтүстік Кипр 2014 жылы Оңтүстік Африкада күн қуатымен жұмыс істейтін көліктердің сынақтарына қатысушы елдердің қатарында болды.

The education system in Northern Cyprus consists of pre school education, primary education, secondary education and higher education. Five years of primary education is mandatory. Higher Education Planning Evaluation Accreditation and Coordination Council (YÖDAK) of Northern Cyprus is a member of International Network for Quality Assurance Agencies in Higher Education (INQAAHE). In 2013 there were 63,765 university students from 114 countries in nine universities in Northern Cyprus. In 2014, the number of students increased to 70,004, (15,210 Turkish Cypriots; 36,148 from Turkey; 18,646 international students): Near East University (NEU), Girne American University, Middle East Technical University TRNC, European University of Lefke, Cyprus International University, Eastern Mediterranean University (EMU), Istanbul Technical University TRNC, University of Mediterranean Karpasia, and University of Kyrenia, all established since 1974. EMU is an internationally recognised institution of higher learning with more than 1000 faculty members from 35 countries. There are 15,000 students in EMU representing 68 nationalities. The 8 universities have been approved by the Higher Education Council of Turkey. Eastern Mediterranean University and Near East University EMU is a full member of the Community of Mediterranean Universities, Federation Universities of Islamic World, International Association of Universities and International Council of Graphic Design Associations, and was ranked as the best university in the island and among the top 500 in Europe by Webometrics. Girne American University, in the northern coastal city of Kyrenia, opened a campus in Canterbury, United Kingdom in 2009, and was accredited by the British Accreditation Council in 2010. Northern Cyprus regularly participates in international Robocup competition, and took 14th place out of 20 in 2013. The country has supercomputers with which it participates in CERN experiments that led to the discovery of the Higgs boson. Northern Cyprus is among participant countries of Solar Challenge of solar powered vehicles in South Africa in 2014.

Музыка және би

Кипр түркі халық музыкасы жергілікті әуендердің бай түрлерінен тұрады, оған материктік түрік музыкасының ықпалы шектеулі. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол сол кездегі басты әлеуметтік жиын болған тойлар дәстүрі айналасында қалыптасты. Осы жиындарда скрипка, жергілікті атауы "дарбука" болатын қазандық барабан, зурна және басқа да барабандар жиі қолданылды, соның нәтижесінде көптеген дәстүрлі әндер пайда болды. Кипр түркі мәдениеті әртүрлі ықпалдарға ие, соның ішінде karsilamas, çiftetelli және zeybek билерінің әртүрлі нұсқаларын қамтитын халық билерінің кең ассортиментін де қамтиды. Солтүстік Кипр мемлекеттік симфониялық оркестрі 1975 жылдан бері қызмет етеді. Кирениядағы Беллапаис аббаттығы халықаралық классикалық музыка фестивальдерін қабылдайды және классикалық музыканың маңызды платформасы болып саналады. Рюя Танер – халықаралық деңгейде танылған түрік-қыптық пианист. Кипр түркілерінің қалалары мен елді мекендері жергілікті және халықаралық әншілер мен топтардың өнер көрсетулерін қосатын фестивальдерді үнемі ұйымдастырады. Солтүстік Кипрде рок және поп музыкасы халық арасында танымал, маңызды әншілер мен топтардың қатарында SOS және Фикри Караель бар.

Театр

Солтүстік Кипрдегі театр көбінесе Кипр түркі мемлекеттік театры, қалалық театрлар және бірқатар жеке театр труппаларымен жүзеге асырылады. Никосия түрік муниципалитеті ұйымдастырған Кипр театр фестивалі – Түркия мекемелерінің де қатысатын ірі ұйым. Солтүстік Кипрде театрға арналған арнайы салынған үлкен залдар жоқ, сондықтан спектакльдер көбінесе конференц-залдарда өтеді. Кипр түркі театрының бастауы Осман империясы кезінде аралда ойын-сауық түрінде танымал болған көлеңке театры – Қарагөз бен Хасиватқа саяды. Бұл театр түрі қазір танымалдылығын жоғалтса да, діни мерекелерде телеарналарда көрсетіледі. 1840 жылдардан кейін Осман империясы жаңғыруды бастағанда, еуропалық элементтері бар театр түрі түркі кипрлік жұртшылықпен кездесті. Дегенмен, Кипр түркі театрының қазіргі мағынадағы бастауы 1908 жылы түрік драматургы Намик Кемалдың "Ватан Яхут Силистре" ("Туған жер немесе Силистра") пьесасының қойылуы деп есептеледі. Одан кейін Кипр түркі қауымдастығында театр кеңінен дамыды, жергілікті пьесалар жазылып, сахналанды. 1920 жылдары Түркиядан келген театр труппалары Кипр сахнасында өнер көрсетті, Кипрдің ірі қалаларында түркі кипрлік пьесалары тұрақты түрде қойылды. Қазіргі уақытта театр Солтүстік Кипрде өте танымал өнер түрі, Кипр театр фестиваліндегі спектакльдерге билет алу үшін ұзын кезектер тізіледі және театрға барушылардың саны үздіксіз өсіп келеді.

Кино

2011 жылы жарық көрген "Анахтар" (Key) – Солтүстік Кипрде толығымен түсірілген алғашқы толық метражды фильм. Басқа да бірлескен туындылар да жасалды. Солтүстік Кипр, Түркия, Ұлыбритания және Нидерландының бірлескен өндірісі "tr" (кодтық атауы Венера) 2012 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді. Кинорежиссер және сценарист Дервиш Заим 2003 жылы Венеция кинофестивалінде ЮНЕСКО сыйлығын жеңіп алған "Мұт" (Çamur) фильмімен атаққа ие болды. Кипрлік түрік журналисі Февзи Ташпинардың "Қайып автобусы" (The Missing Bus) атты деректі фильмі ТРТ телеарнасында көрсетілді және 2011 жылы Бостон кинофестиваліне қатысты. Фильм 1964 жылы автобуста үйлерін тастап кеткен, бірақ қайтып оралмаған он бір түрік-қыптық жұмысшының тағдырын баяндайды. Олардың дене қалдықтары 2006 жылдың қазан айында Кипрдегі құдықтан табылды.

Ас мәзірі

Солтүстік Кипр бірнеше тағамдарымен де танымал; олардың ішінде шиш кебап (şiş kebab) деп аталатын, таяқшаға қадалған қоян етінен жасалған немесе шөптер мен дәмдеуіштер қосылған фарштан дайындалған кофте немесе шефтали кебап бар. Басқа тағамдар лахмакун сияқты жалпақ нанға оралған еттен жасалады. Вегетариандық тағамдарға көкөніспен толтырылған "яланжы долма" және бұршақ немесе шалғыннан жасалған көптеген тағамдар жатады, мысалы, қара көзді бұршақпен пісірілген швейцариялық жуа (börülce). Сондай-ақ, молохия сияқты өсімдіктерден жасалған тағамдар мен колокас сияқты тамыр жемістерінен жасалған сорпалар да бар.

Спорт

Солтүстік Кипрде бес стадион бар, олардың әрқайсысының сыйымдылығы 7000-нан 30 000-ға дейін жетеді. Солтүстік Кипрдегі ең танымал спорт түрі – футбол. Солтүстік Кипрде 29-дан астам спорт федерациясы бар, олардың жалпы тіркелген мүшелерінің саны 13 950 адамды құрайды. Оның ішінде таэквондо, каратэ, айкидо, кураш бойынша 6054 тіркелген жаттықтырушы бар, ал ату спортында 1150, ал аңшылықта 1017 тіркелген мүше бар. Бірнеше спорт клубтары Түркиядағы лигаларда қатысады. Оларға Түркияның ерлер баскетбол аймақтық лигасындағы Fast Break Sport Club, Түркияның гандбол жоғары лигасыndағы Beşparmak Sport Club және Лефке Еуропалық университетінің Түркия үстел теннисі супер лигасы жатады. Солтүстік Кипрдің жағалауындағы жағажайларда желкендеу, джет-ски, су шаңғысы және қайықпен жүзу сияқты су спорты түрлері де қолжетімді. Желкендеу әсіресе Киренияға жақын орналасқан Escape Beach Club-та кең таралған. Солтүстік Кипр Дүниежүзілік пул бильярды қауымдастығының мүшесі болып табылады.