Кипр Коммунистік Партиясының Тарихы мен Қызметі

Кіріспе

Кипрдегі коммунистік партия Жұмысшы халықтың прогрессивті партиясы (Ανορθωτικό Κόμμα Εργαζόμενου Λαού, ; қысқартылған. АКЕЛ, AKEL; Emekçi Halkın İlerici Partisi) – марксистік-лениндік коммунистік партия.

Әлеуметтік көмектерді және мемлекеттендіруді жақтаушы АКЕЛ 2000 жылдардың соңындағы қаржы дағдарысы кезінде кипрліктердің экономикалық әл-ауқатын арттыру үшін бірнеше әлеуметтік шараларды іске асырды, мысалы, ең төменгі зейнетақыны 30%-ға арттыру және университет студенттеріне берілетін әлеуметтік жәрдемақыны жылына 12 миллион еуроға дейін көбейту. Барлығы, АКЕЛ билікте болған алғашқы үш жылда әлеуметтік жәрдемақыға 1,2 миллиард еуро жұмсалды, әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінде бірқатар жақсартулар жасалды. Партия 2013 жылғы сайлаудан бері оппозицияда. Партияның үміткері 2018 жылғы президенттік сайлауда қазіргі президентке қарсы жеңілді. 2023 жылғы президенттік сайлауда партия тәуелсіз үміткер Андреас Маврояннисті қолдады, бірақ ол да жеңіліске ұшырады.

Тарих

Ол 1926 жылы Кипр Коммунистік партиясы (ККП; Κομμουνιστικό Κόμμα Κύπρου, Kıbrıs Komünist Partisi) деген атпен құрылды. Коммунистік партия өз мақсатына тек қана пайдалануға қарсы күрес емес, сонымен қатар Кипрдің британдық үкімшіліктен тәуелсіздігін алуді қойды. Партия 1931 жылы британдық отаршылдық үкімет Кипрдегі көтерілістен кейін азаматтық құқықтарды шектеген кезде жазасыз деп жарияланды. 1941 жылы жер асты коммунистік партиясының жетекші мүшелері және басқалары АКЕЛ-ді құрды. 1943 жылы өткен алғашқы қалалық сайлауда (сол кезде қала басшылары тағайындалған) АКЕЛ кандидаттары Лимассол (Плутис Сервас) және Фамагуста (Адам Адамнантос) қалаларының басшылары болды. Алдыңғы партиясынан айырмашылығы, АКЕЛ Энозиске қарсы болған жоқ. Оның орнына АКЕЛ конституция мен өздік басқарудан басталатын, Кипр колония болып қала беретін, өзін-өзі анықтау және Энозиске алып келетін кезеңді процесті қолдады. 1949 жылы консультативтік ассамблея кипрлік мүшелерге қанағаттандырарлық конституция беруден бас тартқаннан кейін, АКЕЛ бағытын өзгертіп, аралық кезеңдерсіз Энозисті қолдауға көшті. 1950 жылдардың соңында АКЕЛ британдықтарға қарсы күреске шыққан ЕОКА қозғалысының зорлық-зомбылық тактикасына қарсы болды. ЕОКА АКЕЛ-ді 1955 жылдан бері жазасыз болғанына қарамастан, британдықтармен ынтымақтастық жасады деп айыптады. Сол кезде «сатқындар» деп айыпталған бірнеше АКЕЛ мүшелерін ЕОКА өлтірді, соның ішінде АКЕЛ жақтасы Савас Меникү таспен ұрып өлтірді. АКЕЛ ЕОКА басшылығын антикоммунистік деп айыптады, өйткені оның басшысы Джордж Гривас Грекиядағы азаматтық соғыс кезінде коммунистерге қарсы күрескен. Гривас кейіннен оның өлімінен кейін 1974 жылғы төңкерілді қолдаған ЕОКА B-ні құрды. Шамамен 1958 жылы түрік кипрлік ұлтшыл ТМТ ұйымы түрік кипрлік мүшелерін АКЕЛ қатарынан кетуге мәжбүрледі. Жұмысшылар газетінің редакторы Фазыл Өндер қаза тапты, ал PEO (АКЕЛ кәсіподағының) Түркия бюросының басшысы Ахмет Сади өмірін сақтап қалу үшін Ұлыбританияға көшіп кетті. Тәуелсіз Кипрдегі алғашқы президенттік сайлауда АКЕЛ Иоаннис Клиридисті (Глафкос Клиридестің әкесі) III Макариосқа қарсы қолдады. АКЕЛ орталық комитетінің соңғы түрік кипрлік мүшесі болған Дервиш Әли Кавазоғлу 1965 жылы ТМТ-мен өлтірілді. 1960 жылдардың ортасында АҚШ Мемлекеттік департаменті партия мүшелігінің шамамен 10 000 адамды құрады (жұмысқа қабілетті жастағы халықтың 3,25%) деп бағалады.

It was founded in 1926 with the name Communist Party of Cyprus (CPC; Κομμουνιστικό Κόμμα Κύπρου, Kıbrıs Komünist Partisi). The communist party set as its aim not only the struggle against exploitation, but also the independence of Cyprus from British rule. The party became illegal in 1931 when the British colonial government imposed restrictions on civil rights following the Cyprus revolt riot. In 1941, leading members of the underground communist party and others founded AKEL. In the first municipal elections in 1943 (before that mayors were appointed) AKEL candidates became mayors of Limassol (Ploutis Servas) and Famagusta (Adam Adamantos). Unlike its predecessor, AKEL was not against Enosis. Instead, AKEL supported a gradual process, starting off with a constitution and self government, while Cyprus would remain a colony, leading to self determination and Enosis. After the failure of the consultative assembly in 1949 to grant a constitution acceptable to the Cypriot members, AKEL changed line, supporting immediate Enosis with no intermediate stages. During the late 1950s, AKEL was opposed to the violent tactics followed by the anti British resistance movement of EOKA. EOKA accused AKEL of being collaborators with the British, even though AKEL had also been illegal since 1955. Several AKEL members were assassinated by EOKA at the time for being "traitors", including AKEL supporter Savas Menikou, who was stoned to death. AKEL denounced EOKA's leadership as being anti communist, as its leader George Grivas had fought against the communist side during the Greek Civil War. Grivas later founded EOKA B, which supported the 1974 coup d'état following his death. About 1958, the Turkish Cypriot nationalist organization TMT started forcing Turkish Cypriots members of AKEL to leave. Editor of a workers' newspaper Fazıl Önder was killed and the head of the Turkish bureau of PEO (AKEL's trade union) Ahmet Sadi moved to the UK to save his life. In the first presidential elections for independent Cyprus, AKEL backed Ioannis Kliridis (father of Glafkos Klerides) against Makarios III. The last Turkish Cypriot to be a member of the central committee of AKEL, Derviş Ali Kavazoğlu, was killed by TMT in 1965. In the mid 1960s the U. S. State Department estimated the party membership to be approximately 10,000 (3.25% of the working age population).

Жақында болған тарих

2001 жылы 27 мамырда өткен заң шығарушы сайлауда партия халық дауысының 34,7%-ын және 56 орынның 20-сын жеңіп алды. Осы сайлаудан кейін АКЕЛ-дің Бас хатшысы Димитрис Кристофиас Өкілдер палатасының төрағасы болып сайланды және 2006 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Оның сайлануын АКЕЛ, Социал-демократиялық қозғалыс (ЭДЕК) және Демократиялық партия (ДИКО) қолдады. АКЕЛ Еуропалық Біріккен Сол және Солтүстік Жасыл Сол саяси тобының мүшесі болып табылады және орташа еуроскептик саналады. Кипр 2004 жылы ЕО-ға қосылды, ал 2004 жылғы Еуропалық парламент сайлауында АКЕЛ екі мүшесін (Адамос Адаму және Кириакос Триантафиллидис) сайлады. 2006 жылғы заң шығарушы сайлауда АКЕЛ ең ірі саяси партия болып қалды, бірақ партия екі орыннан айырылып, дауыс берудің 31,31%-мен 18 орынға ие болды. 2008 жылғы 24 ақпанда өткен президент сайлауының екінші турында АКЕЛ-дің Бас хатшысы Димитрис Кристофиас Кипр президенті болып сайланды. Кристофиас оңшыл қарсыласы Иоаннис Касулидистің 46,64% дауысына қарсы 53,36% дауыс жинады. 2009 жылдың 21 қаңтарында Андрос Киприану партияның бас хатшысы болып сайланды. 2009 жылғы Еуропа Парламентіне сайлауда АКЕЛ 34,9% дауыс жинады және тағы да Кипрдің алты мүшесінің екеуін (Кирьякос Триантафиллидис және Такис Хаджиеоргиу) сайлады. 2014 жылғы сайлауда олар екі орынды 27% дауыспен сақтап қалды. 2011 жылғы 22 мамырдағы заң шығарушы сайлауда АКЕЛ 32,67% дауыс жинады және 56 парламент мүшесінің 19-ын сайлады. Партия басшысы Андрос Киприану Афинаның жаңалықтар агенттігіне берген сұхбатында АКЕЛ Кипрдің еурозонадан шығуын қарастырып отырғанын айтып, "Бұл мәселе күн тәртібінде", бірақ ол "зерттеу мен жоспарлауды" қажет етеді деді. 2013 жылғы президенттік сайлауда АКЕЛ қолдаған Ставрос Малас 42,52% -ға қарсы 57,48% дауыспен жеңілді. 2018 жылғы президенттік сайлауда консервативті президент Никос Анастасиадис 56 пайыз дауыспен екінші бес жылдық мерзімге жеңіске жетті. АКЕЛ қолдаған тәуелсіз кандидат Ставрос Малас сайлауда 44 пайыз дауыспен жеңілді. 2016 жылғы заң шығарушы сайлауда АКЕЛ 25,7 пайыз дауыс жинаған екінші үлкен партия болды, бұл алдыңғы сайлаудан 7 пайызға аз. Ниязи Кызылйүрк 2019 жылы АКЕЛ-ден Еуропа Парламентіне сайланды, бұл оны Еуропа Парламентіне кірген алғашқы түрік кипрлігі етіп, аралда табу деп саналған нәрсені бұзды. АКЕЛ грек кипрліктері мен түрік кипрліктерінің бірге тұратын федеративтік мемлекет құруды жақтады.

At the legislative elections on 27 May 2001, the party won 34.7% of the popular vote and 20 out of 56 seats. After this election, AKEL's General Secretary, Dimitris Christofias, was elected as President of the House of Representatives, serving in that post until 2006. His election was supported by AKEL, Movement for Social Democracy (EDEK), and the Democratic Party (DIKO). AKEL is a member of the European United Left Nordic Green Left political group in the European Parliament, and it is considered to be moderately eurosceptic. Cyprus joined the EU in 2004, and in the 2004 European parliament election, AKEL elected two members (Adamos Adamou and Kyriacos Triantaphyllides). AKEL remained the largest political party in the 2006 legislative elections; however, the party lost two seats, winning 18 seats with 31.31% of the vote. In the second round presidential election held on 24 February 2008, Dimitris Christofias, General Secretary of AKEL, was elected President of Cyprus. Christofias won 53.36% of the vote against his right wing opponent Ioannis Kasoulidis' 46.64%. On 21 January 2009, Andros Kyprianou was elected general secretary of the party with 54.3% in the central committee election. In the 2009 election to the European Parliament, AKEL received 34.9% of the votes, and again elected two out of Cyprus' six members (Kyriacos Triantaphyllides and Takis Hadjigeorgiou). In the 2014 election, they held their two seats with a reduced 27% of the vote. In the 22 May 2011 legislative election AKEL received 32.67% of the votes, and elected 19 out of the 56 members of parliament. In an interview with Athens News Agency, party leader Andros Kyprianou said that AKEL was considering Cyprus' exit from the eurozone, saying, "It is an option on the table", but that it will require "study and planning". In the 2013 presidential election, Stavros Malas, who was supported by AKEL lost by a margin of 42.52% to 57.48%. In the 2018 presidential election, conservative president Nicos Anastasiades won a second five year term with 56 percent of the vote. The AKEL backed independent candidate, Stavros Malas, lost the election with 44 percent. In 2016 legislative election AKEL was the second largest party with 25.7 percent of the vote, 7 percent less than the previous election. Niyazi Kızılyürek was elected to the European Parliament in 2019 for AKEL, making him the first Turkish Cypriot to enter the European Parliament and thus breaking what was considered a taboo on the island. AKEL advocates the creation of a federal state in which Greek Cypriots and Turkish Cypriots would live together.

Жастық шақ

Партияның жастар қанаты – 1959 жылы құрылған Біріккен Демократиялық Жастар Ұйымы.

Парламент

+ Өкілдер палатасы сайлау Дауыстар Орын саны # % Рейтинг # ± 1960 51,719 35,0 2-орын жаңа 1970 68,229 34,1 1-орын 4 1976 DIKO және EDEK-пен 0 1981 95,364 32,8 1-орын 3 1985 87,628 27,4 3-орын 3 1991 104,771 30,6 2-орын 3 1996 121,958 33.0 2-орын 1 2001 142,648 34.7 1-орын 1 2006 131,237 31.1 1-орын 2 2011 132,171 32.7 2-орын 1 2016 90,204 25.7 2-орын 3 2021 79,913 22.3 2-орын 1

Еуропалық Парламент

+ Еуропалық Парламент сайлауы Дауыстар Орындықтар # % Ранг # ± 2004 93,212 27.9 2-орын жаңа 2009 106,922 34.9 2-орын 0 2014 69,852 27.0 2-орын 0 2019 77,241 27.5 2-орын 0