Кіріспе

Кальвинист шіркеуі 1843 жылы Шотландия шіркеуінен бөлінді; өзі 1900 жылы тағы да бөлінді.

Шотландияның еркін шіркеуі – 1843 жылы Шотландия шіркеуінен үлкен жарылыспен, «1843 жылғы бұзылыс» деп аталатын схизма арқылы құрылған шотландтық діни ұйым. 1900 жылы Шотландияның еркін шіркеуінің көп бөлігі Шотландияның Біріккен пресвитериан шіркеуімен бірігіп, Шотландияның Біріккен еркін шіркеуін құрды (бұл шіркеу 1929 жылы Шотландия шіркеуімен қайта бірікті). 1904 жылы Лордтар палатасы 1900 жылғы бірігуге қатыспаған конституциялық азшылықтың шіркеудің барлық мүлкіне құқығы бар екенін анықтады (Баннатинге қарсы Овертунды қараңыз), ал Шотландияның еркін шіркеуі 1905 жылы Корольдік комиссия арқылы осы мүлікті өздері мен біріккендер арасында бөлісуге келісті. Негізі салынып болғанына көп уақыт өтпесе де, Шотландияның еркін шіркеуінің басшылары апостолдарға дейінгі үздіксіз көшбасшылар тізбегін сақтап қалғанын мәлімдейді.

Шығу тегі

Еркін шіркеу 1843 жылы Шотландия шіркеуінің құрылтайынан бөлініп, шіркеудің рухани тәуелсіздігіне мемлекет араласады деп санайтын наразылық білдіру үшін құрылды. Бөлінуге дейін көптеген мәселелер Хью Миллердің кең таралған "Күдікті" газетінде евангелистік тұрғысынан талқыланды. Бөліністің бастамашыларының ішінде Томас Чалмерс ең ықпалдысы болды, ал Роберт Кэндлиш одан кейін екінші орында тұрды. Сондай-ақ, шіркеудің заңгері Александр Мюррей Данлоп та белсенді қатысты. 1843 жылғы бөлініс – Шотландияның құрылған шіркеуін екіге бөлген қатал, жалпыұлттық дау болды. Бұл 1733 немесе 1761 жылдардағы бұрынғы тарихи бөліністерден гөрі ірілеу болды. Евангелистер шіркеуді тазартуды талап етіп, бай жер иелеріне жергілікті пасторларды таңдауға мүмкіндік беретін меценаттық жүйеге қарсы шықты. Бұл евангелистер мен "орташалық" және ақсүйектер арасындағы саяси күреске айналды. Евангелистер 1834 жылы шіркеудің Бас ассамблеясында "Вето заңын" қабылдады, ол шіркеудің негізгі заңы ретінде, ешбір пастор халықтың еркіне қарсы ақсүйектер тарапынан қауымға таңуға болмайтынын және кез келген үміткер отбасы басшыларының көпшілігімен қабылданбауға құқылы екенін бекітті. Жеке меценаттардың құқығына жасалған бұл тікелей шабуыл азаматтық соттарда күреске ұласты және евангелистерге қарсы шешім шығарылды (1838). 1843 жылы барлығы 1200 пастордың арасынан 450 евангелистік пастор бөлініп, Шотландияның еркін шіркеуін құрды. Доктор Томас Чалмерс (1780–1847) басшылығымен, мүшелердің үштен бірі, соның ішінде гаэль тілінде сөйлейтін барлық адамдар, миссионерлер және жоғартаулылардың көп бөлігі шығып кетті. Құрылған шіркеу барлық мүлікті, ғимараттарды және қаражаттарды өз иелігінде қалдырды. Бөлінгендер 700 жаңа шіркеу салу үшін 400 000 фунт стерлингтен астам ерікті қор жинады; 250 000 фунт стерлингке 400 пасторлық үй (пасторларға арналған тұрғын үйлер) салынды; ал 500 епархиялық мектептің құрылысына, сондай-ақ Эдинбургтегі колледжге одан да көп қаражат жұмсалды. 1872 жылғы Білім беру туралы заң қабылданғаннан кейін, осы мектептердің көпшілігі жаңадан құрылған мемлекеттік мектептер кеңесіне ерікті түрде берілді. Чалмерстің идеялары оқшауланған топқа үлкен әсер етті. Ол елдің әлеуметтік құрылымына қысым түсірілген кезде Шотландияның қоғамдық дәстүрлерін жаңартып, сақтап қалуға бағытталған әлеуметтік көзқарасты атап өтті. Чалмерс өз мүшелерінің жекелігін және ынтымақтастық қажеттілігін мойындаған, теңдікке, өздігінен қамтамасыз етілген, кішігірім, шіркеулік қауымдастықтарды идеалдастырды. Бұл көзқарас негізгі пресвитериан шіркеулеріне де әсер етті, ал 1870 жылдары ол Шотландия шіркеуіне сіңірілді. Чалмерстің идеалдары шіркеудің қалалық қоғамның проблемаларымен айналысатынын көрсетті және олар өнеркәсіптік қалалар мен қалалардағы әлеуметтік фрагментацияны жеңуге жасалған нақты әрекет болды.

Қаржы

Жаңа шіркеудің алғашқы міндеті – алғашқы 500 рухани қызметкерін және оның жамағаты үшін құлшылық ететін орындармен қамтамасыз ету болды. Шотландия халқының ұлттық шіркеуі болуға талпынғандықтан, ол Шотландияның барлық приходтарында өкілдік құруға (бастапқыда FC рухани қызметкерлері жетіспейтін Таулы аймақтардан басқа) амбициялы міндет қойды. Кейде жер иелері көмектеспейтін жағдайлар да болды, мысалы, Стронцианда шіркеу қайықпен жүруге мәжбүр болды. Салыныс бағдарламасы бір жыл ішінде 470 жаңа шіркеу, ал 1847 жылға қарай 700-ден астам шіркеу салынды. Одан кейін көп ұзамай мэнс үйлері мен 700-ден астам мектептер де салынды. Бұл бағдарлама евангелистік ояну мен жаңадан өркендеген орта таптың байлығынан туған ерекше қаржылық жомарттық арқасында мүмкін болды. Шіркеу Томас Чалмерстің ойлап тапқан "Қамтамасыз ету қорын" құрды, онда қауымдар өздерінің шамасына қарай үлес түсетін, ал барлық рухани қызметкерлер "тең үлес" алатын. Бұл қор 1843/4 жылдары 583 рухани қызметкерге шамалы табыс әкелді, ал 1900 жылға қарай 1200-ге жуық рухани қызметкерді қамтамасыз ете алды. Мұндай орталықтандыру және ресурстарды бөлісу Шотландиядағы протестант шіркеулерінде бұрын болған емес, бірақ кейіннен қалыпты жағдайға айналды.

"Ақшаны қайтарып бер" акциясы

Ақша жинау бойынша алғашқы іс-шараларында еркін шіркеу АҚШ-қа "миссионерлерді" жіберді, онда олар құл иелерінің кейбірінің ерекше қолдау көрсеткенін тапты. Алайда, шіркеу осы көзден 3000 фунт стерлинг қабылдағаннан кейін, кейбір аболиционистер оларды христиандық емес деп айыптады. Джордж Букан, Уильям Коллинз, Джон Уилсон және Генри Дункан сияқты еркін шіркеудің өкілдері құлдықты толығымен жою үшін күресті. Фредерик Дуглас Шотландияға келген кезде "Ақшаны қайтару" науқанының белсенді жақтаушысы болды, ол еркін шіркеуді 3000 фунт стерлинг сыйлығын қайтаруға шақырды. "Менің құлдығым мен бостандығым" атты автобиографиясында Дуглас (386 б.) былай деп жазады: "Еркін шіркеу қанға батқан ақшаны ұстап алып, өз позициясын ақтауын жалғастырды – және әрине, құлдық үшін кешірім сұрады – және осы күнге дейін солай істеп келеді. Олар адамзат игілігі үшін өз дауысын, үнін және үлгісін беруге тамаша мүмкіндікті жіберіп алды; және бүгінге дейін құлдардың қарғысымен күресіп, олардың қаны олардың киімдерінде". 1846 жылы Дуглас Дундиде үш жиында сөз сөйледі. 1844 жылы, Дугластың келгенінен көп бұрын, Роберт Кэндлиш Джон Браун есімді адам туралы пікірталас кезінде құлдыққа қарсы сөйлеген еді. Пресвитериандық ойшыл Б. Б. Уорфилд азат етілген құлдарды қоғамға енгізуді Американың ең үлкен проблемаларының бірі деп есептеді. 1847 жылдың мамыр айында еркін шіркеуден ресми хат Оңтүстік Пресвитериан шіркеуінің Ассамблеясына жетті. Еркін шіркеудің ресми ұстанымы "құлдыққа өте қарсы" деп сипатталды.

Теология

Еркін шіркеуде білімді діни қызметкерлерді сақтауға үлкен мән берілді. Шотландия шіркеуі университеттердің дінтану факультеттерін бақылағандықтан, еркін шіркеу өз колледждерін құрды. Жаңа колледж 1850 жылы бес кафедрамен ашылды: Жүйелі теология, Апологетика және практикалық теология, Шіркеу тарихы, Еврей және Ескі өсиет, және Жаңа өсиетті түсіндіру. 1856 жылы Абердинде Христостың колледжі, ал кейін Глазгодағы Троица колледжі ашылды. Алғашқы ұрпақтың оқытушылары Вестминстер кальвинизмін ынтамен қолдады. Мысалы, Дэвид Уэлш ертедегі профессорлардың бірі болды. Джеймс Бьюкенен 1847 жылы қайтыс болған Томас Чалмерстің орнына Жүйелі теология профессоры болып тағайындалды. Джеймс Баннерман Апологетика және пасторлық теология кафедрасының төрағасы болып тағайындалды және оның «Христос шіркеуі» 1 және 2 томдары кеңінен таралды. Уильям Каннингэм – шіркеу тарихының алғашқы профессорларының бірі. Джон «Рабби» Дункан еврей тілінің алғашқы профессоры болды. Даффтың миссионерлік кафедрасы сияқты басқа кафедралар да қосылды. Бұл позиция кейіннен тасталды, өйткені А. Б. Брюс, Маркус Додс және Джордж Адам Смит сияқты теологтар сенімді көбірек либералды тұрғысынан түсіндіре бастады. Уильям Робертсон Смит сияқтылар оқытқан Киелі кітапқа «сеніммен сын қарау» орталық тәсіл болды және ол 1881 жылы Ассамблеядан қызметтен алынды. 1890 және 1895 жылдар аралығында осы профессорлардың көпшілігін ерестік айыбымен Ассамблея алдына шақыруға әрекеттер жасалды, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, тек шағын ескертулер жасалды. 1892 жылы еркін шіркеу, Біріккен пресвитериан шіркеуі мен Шотландия шіркеуінің үлгісін ұстанды және осы конфессиялармен бірігуді мақсат етіп, конфессияға жазылу талаптарын жеңілдететін Декларациялық акт қабылдады. Оның нәтижесінде аз ғана қауымдар және тіпті одан да аз қызметкерлер, көбінесе Таулы аймақта, шіркеумен байланысын үзді және Шотландияның еркін пресвитериан шіркеуін құрды. Ұқсас теологиялық көзқарастары бар басқалары жақын арада бірігуді күтті, бірақ еркін шіркеуде қалуды жөн көрді.

Белсенділік

Шотландия еркін шіркеуі шетелдік миссионерлік қызметке белсенді түрде қатысты. Шотландия шіркеуінің Үндістан миссиясының көптеген қызметкерлері еркін шіркеуге қосылды. Шіркеу тез арада Африкада да орнықты, мысалы, Джеймс Стюарт (1831-1905 жж.) және Біріккен пресвитериан шіркеуінің Роберт Лоустың (1851-1934 жж.) ынтымақтастығымен, сондай-ақ яһудилерді уағыздау ісіне қатысты. Миссияға бағытталған қызметі әлемдегі ең ірі миссионерлік ұйымдардың бірінің құрылуына әкелді. Уильям Чалмерс Бернс сияқты уағыздаушылар Канада мен Қытайда жұмыс істеді. Александр Дафф және Джон Андерсон Үндістанда қызмет етті. Даффты Хью Миллердің артында Бенгалиядағы миссияларды қол қою кезіндегі "Бүліну суретінде" (Disruption Painting) көруге болады. Дафф Африкадағы Ньяса көлінде және Ливанда еркін шіркеумен байланысты миссияларға сапар жасады. Еркін шіркеудің алғашқы кезеңінде білім беру реформасы, оның ішінде еркін шіркеу мектептерін ашу мәселелері де қозғалды. Еркін шіркеу мүшелері Жаңа Зеландияның отарлануымен де байланысты болды: еркін шіркеудің Отаго қауымдастығынан бөлінген ұйым 1847 жылы эмигранттарды жіберіп, 1848 жылы Отаго қонысын құрды. Томас Бернс Дунединге айналған колониядағы алғашқы дін қызметкерлерінің бірі болды. Ішкі миссионерлік қызметтің маңызы да артты, олардың мақсаты – шіркеуге қатысуды көбейту, әсіресе ірі қалалардағы кедей топтар арасында. Томас Чалмерс Эдинбургтің Батыс портында аумақтық миссияны бастады (1844 ж.), ол оның «құдайға адал қоғамдастық» идеясын бейнеледі. Еркін шіркеу мүшелері 1859 жылғы жаңарудың және 1873-1875 жылдардағы Муди мен Сэнкидің Британиядағы науқанының алдыңғы қатарында болды. Алайда, Чалмерстің әлеуметтік идеялары толыққанды жүзеге аспады, себебі шіркеу мен қалалық халық арасындағы алшақтық арта берді. 19 ғасырдың соңында еркін шіркеулер аспаптық музыканы пайдалануға рұқсат берді. 1891 жылы қоғамдық құлшылықта тәртіп пен құрметті насихаттау үшін бірлестік құрылды. 1898 жылы ол «Жаңа жалпыға арналған құлшылық туралы нұсқаулық» жариялады, ол белгілі бір дұға нысандарын ұсынбаса да, бағыт-бағдар берді. Еркін шіркеу гимнолог және шіркеу музыкасына қызығушылық танытты, нәтижесінде оның ән жинағы жарық көрді.

Басқа пресвитериандармен одақтар мен қарым-қатынастар

Бастапқыда, Еркін шіркеу өзінің Шотландия шіркеуінің нағыз мұрагері екенін жариялады. Конституциялық тұрғыдан, тосқауылға қарамастан, ол құрылтайшылық қағиданы қолдауды жалғастырды. Дегенмен, кейбір адамдар Шотландия шіркеуінің мемлекеттік құрылымын жоюды талап ету үшін Біріккен пресвитериан шіркеуіне қосылды. 1852 жылы Түпнұсқалық Бөлініс шіркеуі Еркін шіркеуге қосылды; 1876 жылы Реформаланған пресвитериан шіркеуінің көп бөлігі де соған ілесті. Алайда, Біріккен пресвитериандармен бірігуге жасалған басшылық деңгейіндегі әрекет сәтті болмады. Бұл әрекеттер 1863 жылы Еркін шіркеудің Біріккен пресвитериан шіркеуімен (UPC) одақ құру мақсатында келіссөздер бастауымен басталды. Алайда, 1864 жылғы Ассамблея алдында ұсынылған есеп екі шіркеудің мемлекет пен шіркеу арасындағы қарым-қатынас туралы келіспегенін көрсетті. Еркін шіркеу мемлекет шіркеудің ішкі басқаруына араласпаса, ұлттық ресурстарды шіркеуге көмек ретінде пайдалануға болатынын мәлімдеді. Біріккен пресвитериандар мемлекеттің рухани мәселелерде билігі жоқ екенін, сондықтан діннің нағыздығына қатысты заң шығаруға, азаматтарына наным немесе құлшылық нысанын таңдауға, немесе ұлттық ресурстар есебінен шіркеуді қаржыландыруға құқығы жоқ деп санайтын. Сондықтан, кез келген одақ бұл мәселені ашық қалдыруға тиіс болды. Сол кезде бұл айырмашылық одаққа кедергі келтірді. Келесі жылдары Еркін шіркеу Ассамблеясы осы ашық шарттар бойынша бірігуге көбірек дайындық танытты. Алайда, «мемлекеттік» азшылық 1867 мен 1873 жылдар аралығында сәтті нәтижеге қол жеткізуге жол бермеді. 1873 жылы келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін екі шіркеу «Өзара шақыру туралы актіні» қабылдады, ол бір конфессияның қауымына екінші конфессияның пасторын шақыруға мүмкіндік берді. Осы кезеңде мемлекеттік құрылымды жоюға қарсы партияның саны азайды және одан әрі шеттеді. Бұл құлдырау 1893 жылы бірқатар қауымдар Шотландияның Еркін пресвитериан шіркеуін құру үшін бөлініп кеткенде жылдамдады. 1895 жылдан бастап одақ туралы ресми түрде талқылау қайта басталды. Екі конфессиядан құралған бірлескен комитет доктриналық нормалар, ережелер және әдістер бойынша айтарлықтай келісімге келді. Екі тараптан да кейбір жеңілдіктерден кейін ортақ конституция келісілді. Алайда, Еркін шіркеу Ассамблеясындағы азшылық наразылық білдірді және оның заңдылығын сот арқылы тексерумен қорқытты. Шіркеулердің тиісті жиналыстары соңғы рет 1900 жылдың 30 қазанында өтті. Келесі күні одақ аяқталды және Шотландияның Біріккен Еркін шіркеуі құрылды. Алайда, келіспеушілердің аз бөлігі одақтан тыс қалды, олар өзінің нағыз Еркін шіркеу екенін және көпшілік Біріккен Еркін шіркеу құрған кезде шіркеуден шығып кеткенін мәлімдеді. Ұзаққа созылған сот процесінен кейін Лордтар палатасы азшылықты қолдады (көпшіліктің нағыз шіркеу мемлекеттен жоғары деп сенгеніне қарамастан) және оларға Шотландияның Еркін шіркеуі атауын сақтау құқығын берді, бірақ көпшілік қаржылық ресурстардың көп бөлігін сақтай алды. (Жалғасып келе жатқан органның тарихы үшін Шотландияның Еркін шіркеуіне қараңыз.)